locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere etiam ex is quae
non sunt animalia. in cellis enim vinariis tectis lumina nemo capit
a meridie nec ab occidente sed a septentrione, quod ea regio nullo
tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. ideo
etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant bonitatem cito mutant,
obsoniaque et poma quae non in ea parte caeli ponuntur quae est aversa
a solis cursu, non diu servantur.
nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis
eripit exsugendo naturales virtutes, dissolvit eas et fervore
mollescentes efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod
quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore percalefactum
ita mollescit uti in omne genus formae faciliter fabricetur, et idem
cum molle et candens refrigeretur, tinctum frigida redurescit et
restituitur in antiquam proprietatem.
licet etiam considerare haec ita esse ex eo quod aestate non solum in
pestilentibus locis sed etiam in salubribus omnia corpora calore fiant
inbecilla, et per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones
efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur. non
minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas,
non possunt durare sed dissolvuntur, quae autem ex calidis locis sub
septentrionum regiones frigidas, non modo non laborant inmutatione loci
valetudinibus sed etiam confirmantur.
quare cavendum esse videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus
quae caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. namque e
principiis, quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut omnia corpora sunt
composita, id est e calore et umore, terreno et aere, ita mixtionibus
naturali temperatura figurantur omnium animalium in mundo generatim
qualitates.
ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis calor, tunc
interficit dissolvitque cetera fervore. haec autem vitia efficit
fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit in apertas venas plus
quam patitur e mixtionibus naturali temperatura corpus. item si umor
occupavit corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia ut a
liquido corrupta diluuntur et dissolvuntur compositionibus virtutes.
item haec e refrigerationibus umoris ventorum et aurarum infunduntur
vitia corporibus. non minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis
compositio augendo aut minuendo infirmat cetera principia, terrenum
cibi plenitate, aer gravitate caeli.
Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, animadvertat
attendatque naturas avium et piscium et terrestrium animalium, et
ita considerabit discrimina temperaturae. aliam enim mixtionem habet
genus avium, aliam piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres
minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate, aeris multum.
igitur levioribus principiis compositae facilius in aeris impetum
nituntur. aquatiles autem piscium naturae quod temperatae sunt a calido
plurimoque et aeris et terreni sunt compositae sed umoris habent oppido
quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in corpore, facilius
in umore perdurant, itaque cum ad terram perducuntur, animam cum aqua
relinquunt. item terrestria quod e principiis ab aere caloreque sunt
temperata minusque habent terreni plurimumque umoris, quod abundant
umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri.
ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et e principiis
animalium corpora composita sensu percipimus et e superationibus
aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus
quin diligentius quaeri oporteat uti temperatissimas caeli regiones
eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas.
itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo rationem. maiores
enim pecoribus immolatis quae pascebantur in is locis quibus aut
oppida aut castra stativa constituebantur, inspiciebant iocinera, et
si erant livida et vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum
morbo an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant et
probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex aqua et pabulo,
ibi constituebant munitiones, si autem vitiosa inveniebant, iudicium
transferebant item humanis corporibus pestilentem futuram nascentem
in his locis aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant
regiones quaerentes omnibus rebus salubritatem.
hoc autem fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae
videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium qui
sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae inter duas civitates
Gnoson et Gortynam. dextra enim et sinistra eius fluminis pascuntur
pecora, sed ex his quae pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae
autem ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem splenem.
unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt in his locis herbam,
quam pecora rodendo inminuerunt lienes. ita eam herbam colligendo
curant lienosos hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον
vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum
naturaliter pestilentes aut salubres esse.
Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae paludes secundum
mare fuerint, spectabuntque ad septentrionem aut inter septentrionem
et orientem, eaeque paludes excelsiores fuerint quam litus marinum,
ratione videbuntur esse constituta. fossis enim ductis fit aquae
exitus ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia
motionibus concitata amarique mixtionibus non patitur bestiarum
palustrium genera ibi nasci, quaeque de superioribus locis natando
proxime litus perveniunt, inconsueta salsitudine necantur. exemplar
autem huius rei Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum
Ravennam Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia sunt
proxima paludibus, quod his rationibus habent incredibilem salubritatem.
quibus autem insidentes sunt paludes et non habent exitus profluentes
neque per flumina neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt
et umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item in Apulia
oppidum Salpia vetus, quod Diomedes ab Troia rediens constituit sive
quemadmodum nonnulli scripserunt Elpias Rhodius, in eiusmodi locis
fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes
aliquando pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes
impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia transferenda conquireret
eligeretque. tunc is moratus non est, sed statim rationibus doctissime
quaesitis secundum mare mercatus est possessionem loco salubri ab
senatuque populoque Romano petiit ut liceret transferre oppidum,
constituitque moenia et areas divisit nummoque sestertio singulis
municipibus mancipio dedit. his confectis lacum aperuit in mare et
portum e lacu municipio perfecit. itaque nunc Salpini quattuor milia
passuum progressi ab oppido veteri habitant in salubri loco.
Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium conlocandorum
explicatio regionesque electae fuerint fructibus ad alendam civitatem
copiosae et viarum munitiones aut opportunitates fluminum seu per
portus marinae subvectiones habuerint ad moenia comportationes
expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt facienda
uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in solido, quantum
ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore
quam parietum qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur quam
solidissima structura.
item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti cum ad murum
hostis impetu velit adpropinquare, a turribus dextra ac sinistra
lateribus apertis telis vulneretur. curandumque maxime videtur ut non
facilis aditus sit ad oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca
praecipitia et excogitandum uti portarum itinera non sint directa sed
scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum dextrum latus accedentibus
quod scuto non erit tectum proximum erit muro. conlocanda autem oppida
sunt non quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus,
uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim anguli
procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus magis hostem tuetur
quam civem.
crassitudinem autem muri ita faciendam censeo uti armati homines supra
obviam venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint. tum
in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae quam creberrime
instruantur, uti utraeque muri frontes inter se, quemadmodum fibulis,
his taleis conligatae aeternam habeant firmitatem. namque ei materiae
nec caries nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et
in terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis utilis
sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam in substructionibus
quique parietes murali crassitudine erunt faciundi hac ratione religati
non cito vitiabuntur.
intervalla autem turrium ita sunt facienda ut ne longius sit alia ab
alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur, tum a turribus quae
erunt dextra ac sinistra scorpionibus reliquisque telorum missionibus
hostes reiciantur. etiamque contra interiora turrium dividendus est
murus intervallis tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint
interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro fixa. hostis
enim si quam partem muri occupaverit, qui repugnabunt rescindent et
si celeriter administraverint, non patientur reliquas partes turrium
murique hostem penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque
rotundae aut polygoniae sunt faciendae.
quadratas enim machinae celerius dissipant, quod angulos arietes
tundendo frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum
adigendo laedere non possunt. item munitiones muri turriumque aggeribus
coniunctae maxime sunt tutiores, quod neque arietes neque suffossiones
neque machinae ceterae eis valent nocere.
sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda nisi quibus extra
murum ex alto loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda.
itaque in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae latitudinibus et
altitudinibus quam amplissimis, deinde fundamentum muri deprimendum
est intra alveum fossae et id extruendum est ea crassitudine ut opus
terrenum facile sustineatur.
item interiore parte substructionis fundamentum distans ab exteriore
introrsus amplo spatio ita uti cohortes possint quemadmodum in acie
instructae ad defendendum supra latitudinem aggeris consistere.
cum autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta,
tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori
fundamento, pectinatim disposita, quemadmodum serrae dentes solent
esse conlocentur. cum enim sic erit factum, tunc ita oneris terreni
magnitudo distributa in parvas partes neque universa pondere premens
poterit ulla ratione extrudere muri substructiones.
de ipso autem muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non
est praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus copias, eas non
possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata sive silex seu caementum
aut coctus later sive crudus, his erit utendum. non enim uti Babylone
abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum
habent murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum proprietates
habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex his comparationibus ad
aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus.
Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum divisiones
platearumque et angiportorum ad caeli regionem directiones. dirigentur
haec autem recte, si exclusi erunt ex angiportis venti prudenter. qui
si frigidi sunt laedunt, si calidi vitiant, si umidi nocent. quare
vitandum videtur hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis
civitatibus usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo oppidum
Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, sed positum non
prudenter. in qua civitate auster cum fiat, homines aegrotant, cum
corus, tussiunt, cum septentrio, restituuntur in salubritatem sed
in angiportis et plateis non possunt consistere propter vehementiam
frigoris.
ventus autem est aeris fluens unda cum incerta motus redundantia.
nascitur cum fervor offendit umorem et impetus calefactionis exprimit
vim spiritus flantis. id autem verum esse ex aeolipilis aereis
licet aspicere et de latentibus caeli rationibus artificiosis rerum
inventionibus divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae
aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo aqua infunduntur
conlocanturque ad ignem, et antequam calescant non habent ullum
spiritum, simul autem fervere coeperint, efficiunt ad ignem vehementem
flatum. ita scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo de
magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus.
＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, non solum
efficient corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si qui morbi
ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris salubribus locis habent
curationes medicinae contrariae, in his propter temperaturam exclusione
ventorum expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter
curantur in regionibus quae sunt supra scriptae haec, gravido,
arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis eiectio et cetera quae
non detractionibus sed adiectionibus curantur. haec ideo difficulter
medicantur primum quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod
defatigatis morbo viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus
extenuatur unaque a vitiosis corporibus detrahit sucum et efficit ea
exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui perflatus non habet
neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad
membra eorum alit eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis.
Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente aequinoctiali
solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali favonium, ab
septentrionibus septentrionem. sed qui diligentius perquisierunt
tradiderunt eos esse octo, maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui
etiam exemplum conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in
singulis lateribus octagoni singulorum ventorum imagines excalptas
contra suos quosque flatus designavit, supraque eam turrim metam
marmoream perfecit et insuper Tritonem aereum conlocavit dextra manu
virgam porrigentem, et ita est machinatus uti vento circumageretur
et semper contra flatum consisteret supraque imaginem flantis venti
indicem virgam teneret.
itaque sunt conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno
eurus, inter austrum et favonium ab occidente hiberno africus, inter
favonium et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter
septentrionem et solanum aquilo. hoc modo videtur esse expressum uti
capiat numeros et nomina et partes unde flatus certi ventorum spirent.
quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur regiones et ortus
corum sic erit ratiocinandum.
conlocetur ad libellam marmoreum amussium mediis moenibus, aut locus
ita expoliatur ad regula et libellam ut amussium non desideretur,
supraque eius loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator
umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana circiter
hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra et puncto signanda,
deinde circino diducto ad punctum quod est gnomonis umbrae longitudinis
signum, ex eo a centro circumagenda linea rotundationis. itemque
observanda postmeridiana istius gnomonis crescens umbra, et cum
tetigerit circinationis lineam et fecerit parem antemeridianae umbrae
postmeridianam, signanda puncto.
ex his duobus signis circino decussatim describendum, et per
decussationem et medium centrum linea perducenda ad extremum, ut
habeatur meridiana et septentrionalis regio. tum postea sumenda est
sexta decima pars circinationis lineae totius rotundationis, centrumque
conlocandum in meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum
dextra ac sinistra in circinatione et meridiana et septentrionali
parte. tunc ex signis his quattuor per centrum medium decussatim
lineae ab extremis ad extremas circinationes perducendae. ita austri
et septentrionis habebitur octavae partis designatio. reliquae partes
dextra tres ac sinistra tres aequales his distribuendae sunt in tota
rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae sint in
descriptione. tum per angulos inter duas ventorum regiones et platearum
et angiportorum videntur debere dirigi descriptiones.
is enim rationibus et ea divisione exclusa erit ex habitationibus
et vicis ventorum vis molesta. cum enim plateae contra directos
ventos erunt conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus
frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus viribus
pervagabitur. quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum
directiones vicorum, uti advenientes ad angulos insularum frangantur
repulsique dissipentur.
Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina noverunt, quod a nobis
expositi sunt tantum octo esse venti. si autem animadverterint orbis
terrae circumitionem per solis cursum et umbras gnomonis aequinoctiales
et inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus mathematicis
et geometricis methodis esse inventam ducentorum quinquaginta duum
milium stadium, quae fiunt passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, huius autem
octava pars quam ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta
septem milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam magno
spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus varietates
mutatione flatus faciat.
itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et altanus flare
solet, africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et
certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et corus, circa
septentrionem thracias et gallicus, dextra ac sinistra aquilonem
supernas et caecias, circa solanum carbas et certo tempore ornithiae,
euri vero medias partes tenentis in extremis eurocircias et volturnus.
sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut
fluminibus aut montium procellis tracta.
praeterea aurae matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte
versando pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens exprimit
aurarum antelucano spiritu flatus. qui cum exorto sole permanserunt,
euri venti tenent partes, et ea re quod ex auris procreatur ab
Graecis ευροϲ videtur esse appellatus crastinusque dies propter auras
matutinas αυριον fertur esse vocitatus. sunt autem nonnulli qui negant
Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis terrae colligere. quae sive
est certa sive non vera, non potest nostra scriptura non veras habere
terminationes regionum unde spiritus ventorum oriuntur.
ergo si ita est, tantum erit uti non certam mensurae rationem sed aut
maiores impetus aut minores habeant singuli venti. Quoniam haec a nobis
sunt breviter exposita, ut facilius intellegantur visum est mihi in
extremo volumine formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare,
unum ita deformatum ut appareat unde certi ventorum spiritus oriantur,
alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis directionibus vicorum et
platearum evitentur nocentes flatus. erit autem in exaequata planitie
centrum ubi est littera A, gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est
B, et a centro ubi est A diducto circino ad id signum umbrae ubi est
B, circumagatur linea rotundationis. reposito autem gnomone ubi antea
fuerat, expectanda est dum decrescat faciatque iterum crescendo parem
antemeridianae umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis ubi
erit littera C. tunc a signo ubi est B et a signo ubi est C circino
decussatim describatur ubi erit D, deinde per decussationem ubi est D
et centrum perducatur linea ad extremum, in qua linea erunt litterae E
et F. haec linea erit index meridianae et septentrionalis regionis.
tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, circinique
centrum ponendum est in meridiana linea qua tangit rotundationem ubi
est littera E, et signandum dextra ac sinistra ubi erunt litterae G H.
item in septentrionali parte centrum circini ponendum in rotundatione
et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum dextra ac
sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K et ab H ad I per
centrum lineae perducendae. ita quod erit spatium ab G ad H, erit
spatium venti austri et partis meridianae, item quod erit spatium ab I
ad K, erit septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres
dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in quibus litterae L
M et ab occidente in quibus sunt litterae N et O. ab M ad O et ab L ad
N perducendae sunt lineae decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum
octo spatia in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis
angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum et austrum in
angulo erit littera G, inter austrum et africum H, inter africum et
favonium N, inter favonium et caurum O, inter caurum et septentrionem
K, inter septentrionem et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L,
inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos octagoni
gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum divisiones.
Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio ad
opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda aedibus
sacris foro reliquisque locis communibus. et si erunt moenia secundum
mare, area ubi forum constituatur eligenda proxime portum, sin autem
mediterranea, in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum
maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni et Minervae
in excelsissimo loco unde moenium maxima pars conspiciatur areae
distribuantur. Mercurio autem in foro, aut etiam ut Isidi et Serapi in
emporio, Apollini Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus
civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad circum, Marti extra
urbem sed ad campum, itemque Veneri ad portum. id autem etiam Etruscis
haruspicibus disciplinarum scripturis ita est dedicatum, extra murum
Veneris Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in urbe
adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, Volcanique vi
e moenibus religionibus et sacrificiis evocata ab timore incendiorum
aedificia videantur liberari. Martis vero divinitas cum sit extra
moenia dedicata, non erit inter cives armigera dissensio, sed ab
hostibus ea defensa a belli periculo conservabit.
item Cereri extra urbem loco, quo non omnes semper homines nisi per
sacrificium necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque
moribus is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum
rationes aptae templis areae sunt distribuendae. De ipsis autem aedibus
sacris faciundis et de earum symmetriis in tertio et quarto volumine
reddam rationes, quia in secundo visum est mihi primum de materiae
copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus et
quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus aedificiorum et ordines
et genera singula symmetriarum peragere et in singulis voluminibus
explicare.
LIBER SECUNDUS.
Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, cum
Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia ad exercitum
regiae cupidus commendationis. is e patria a propinquis et amicis tulit
ad primos ordines et purpuratos litteras ut aditus haberet faciliores,
ab eisque exceptus humane petiit uti quamprimum ad Alexandrum
perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum tempus
expectantes. itaque Dinocrates ab his se existimans ludi ab se petiit
praesidium. fuerat enim amplissima statura, facie grata, forma
dignitateque summa. his igitur naturae muneribus confisus vestimenta
posuit in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea
fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque clavam tenens
incessit contra tribunal regis ius dicentis.