erit aestive (_H_, ęstivę _GS_) superior hibernae. _x_.
7 aequae (ęque _GS_) diametro _x_. | M et O: .O. & (et _G_) .P. _x_.
8 centrum .C. lineae ad extremas lineae circinationes | sunt ꝑducendae
ubi er᷎ litterae . G . R . F . R. ◌ Hęc erit | (_sic_) _H_, _item_
(_sine punctis tamen_ . q . p . t . r. Hęc) _SG_.
10 prosorthas _H_: proshorthas _S_, pros horthas _G_.
11 heę (_sic_) _S_. | ọ̇rationibus _G^{c}_.
12 deducto _x_.
13 emiciclia ꝉ icydia (_sic in ipso textu_) _S_: | icyclia _H_, iciclya
_G_.
15 parallelon & lineā eā _x_.
16 littera e (littera¦e. _G^{c}_) | in sinisteriore .T. ◌ & ab littera
S. ducatur linea paralle|los axon ad extremum hemicycliū ubi erit
littera .V. ◡ & ab C. ad sinistrā hemicyclii ⊙ item parallelos linea
| ducatur ad littera .X. (_sic_) _H_ (_et LP_) _et similiter_ (_sine
punctis tamen_) _SG_ (_ubi_ ad litterā .X.).
19 lineae (-ę _GS_) vocitantur locothomus (loco‿thomus _G^{c}_) _x_.
* * * * *
Page 233
circini centrum conlocandum est eo | loci quo secat eam (15)
lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et diducendum
ad eum locum quo secat circinationem aestivus
radius ubi est littera H. e centro aequinoctiali intervallo
aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus 5
7 dicitur. ita habebitur analemmatos deformatio. | cum hoc (20)
ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas
sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam | per =236=
menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex
analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae 10
varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus
his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque
| earum effectus unus, uti dies aequinoctialis (5)
brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter
sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi 15
sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa
sunt genera descriptionesque horologiorium exponam.
neque enim nunc | nova genera invenire possum nec aliena (10)
pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita
sunt et a quibus sint inventa dicam. 20
VIII Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque
succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive
| hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum (15)
in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt
Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in circo 25
1 eam lineam: circinationem _x_.
2 D: .e. _x_. | deducendum _x_.
5 manaeus (mana|eus _S_) _HS_, maneus _G_.
6 analematos _HG_ (ánalemmatos _S_).
7 sive ꝑhibernas lineas sive aequinoctialis radius ubi|erit littera
e. sed deducendū ad eū locū quo secat circi|nationem ꝑaestivas sive
ꝑaequinoctiales _etc._ (_sic repetendo_) _H, item S et_ (_ubi_ sed |
ducendū) _G_.
9 rationes _HS(G^{c})_: _om. G_.
10 anallēatios _H_, analematios _G_, analemmatios _S_. | subicianturque
_x_.
14 idemque _x_. | XII. _G_.
15 divisus _G(S)_: -sū . _H_ (_et ante ips. corr. S, ubi pro_ -ſu ·
_nunc videtur_ ſuſ _i. e. per punctum et pro puncto inseritur_ ſ). |
p̄(pre _S_)termissis _x_.
20 inventi _H_. | 22 berosus _GS_: berossus _H_. | scaphen _HS_: scapen
_G_.
23 hemisphe(spe _G_)rium _x_. | aristharcus _H_, -tarcus _GS_.
24 arachanen _x_.
25 panthium (-ū _G_) _x_. | lacunar _G et_ (_ubi_ r _ex_ s _ras._)
_S^{c}_: -nas _HS_.
* * * * *
Page 234
Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα
Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas,
Patrocles | pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius (20)
pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt
et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum 5
plinthium, antiboreum. | item ex his generibus viatoria =237=
pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex
quorum libris si qui velit subiectiones invenire poterit,
dummodo sciat analemmatos descriptiones.
2 Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus 10
| horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, (5)
qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res
invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum est studiosis
agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre
tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos 15
excellens dictus | est artificiosis rebus se delectare. namque (10)
cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere
ut cum duceretur sursumque reduceretur, linea latens
3 pondus reduceret, ita conlocavit machinationem. canalem
ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per 20
canalem lineam in angulum | deduxit ibique tubulos struxit. (15)
in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit.
ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret
caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam
caeli compressione solidatam extrudens in aerem 25
1 prosta historumena _HS_, ꝓtha hystoromena _G_.
2 prospanclema _x_. | andrias _x_.
3 pelecinum _x_: pelignum _Fav._ (_p. 309, 18. 17_). | dioniso | ◌
porusconū _H_, dionisius. | porusconū _S_, dioniso porusconum _G_.
4 paretram (-ā _G_) _x_.
5 alia _S_. | conarchenen conatum (-ū) plinthium (-ū) antiboraeum (-reū
_SG^{c}_) _x_.
6 idem _x_.
7 pensilia _GS_: pen̄silia _H(G^{c})_. | ut _S_.
8 subiectionis _S_ (-nes _HGS^{c}_).
11 aclesbio _x_.
12 qui &ıā spiritus naturalis ineū atticasque _x_.
13 est _om. x_.
14 clesbius _x_.
16 seḍ̇electare _G^{c}_.
18 susumque _x_ (_usu romanico, qui ubique delendus est, ut p. 253, 26
et apud Varronem: Keil ad Cat. p. 61, ad Varr. p. 135, Lachm. ad Lucr.
p. 144_.--introsus _semel S p. 231, 12_). | deduceret _x_.
21 lineam _G_: lıg̸neā _H^{c}_, ligneam _S_.
22 demittendam _HS_: dim- _G_.
25 conpressione _G_: confressione _HS_.
* * * * *
Page 235
patentem offensione tactus sonitus ex|presserat claritatem. (20)
4 ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus
spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis
usus hydraulicas machinas primus instituit. item
aquarum expressiones automatopoeetasque machinas multaque 5
deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua
| comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex (25)
| auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec =238=
teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur.
5 namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat 10
scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive
tympanum | dicitur. in quo conlocata est regula versatili (5)
tympano denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius
alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones.
item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum 15
dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque
mo|tionum, in quibus moventur sigilla, vertuntur (10)
metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt,
6 reliquaque parerga. in his etiam aut in columna aut
parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab 20
imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates
aut crescentias cuneorum adiectus aut | exemptus in singulis (15)
diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones
aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae
fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae 25
ut alia in aliam inire convenireque possit, et eadem regula
laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem
| aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his (20)
1 offensıonē tactu _x_.
2 clesbius _HS_, -bies _G_. | extractu _x_.
3 spiritus vocesque nasci _x_.
4 instituit _HS(G^{c})_: instruxit _G_ (_sed supra_ ī aꝉ instituit
_G^{c}_).
5 automato pictasque _HS_, a. pitasque _G_.
8 terre brata _G_.
9 terentur (_ante corr._) _S_. | percussu _x_. | aquę sordes nec rec.
(_sic ante corr._) _G_. | opturentur _HS_: obdurentur _G_.
11 scaphum (-ū _GS_) _x_.
12 ē regula versatile tympanū d. ae. sunt perfecta _x_.
18 bucinae (-ę): _sic x_.
20 quae (quę _GS_) sigillum _x_.
21 quorum _x_.
28 leuē _G_. | vasa aquę _S_: vasaquae _H_, vas aquę _G_.
* * * * *
Page 236
rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum
7 ad hibernum usum conlocationes. sin autem adiectionibus
et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae
ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei
saepissime vitia fa|ciunt, sic erit explicandum. in columella 5 (25)
horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque
lineae columella signentur. eaque columna versatilis
perficiatur, uti ad si|gillum virgulamque, qua virgula egrediens =239=
sigillum ostendit horas, columna versando continenter
sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. 10
8 Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana|phorica (5)
dicuntur perficiunturque rationibus his. horae disponuntur
ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione
ab centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati
menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, 15
in quo descriptus et depictus est mundus signiferque
circulus, | descriptioque ex XII caelestium signorum fit (10)
figura, cuius ex centro deformatur unum maius alterum
minus. posteriori autem parti tympano medio axis versatilis
est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est 20
involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab
aqua sublevatur, altera aequo | pondere phelli sacoma (15)
9 saburrale. ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum
saburrae pondus infra deducens versat axem, axis
autem tympanum. cuius tympani versatio alias efficit uti 25
maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus
suis temporibus designet horarum proprietates. | namque (20)
2 sin autem cuneorum adiectionibus … ex cuneis … fieri _x_.
3 correptionis _ante corr. G_.
8 qua: quia _ante corr. G_.
9 continentur (-t᷎ _H_) _HS_ (-ter _G_).
10 suis cuiusque mensibus (-bꝰ _HG_) _x_. | facer& (-et _G_) _x_.
11 anaporica _x_.
12 perficiuntque _x_.
13 aenis _G_.
17 ex duodecim _S_. | fit (_HS_, sit _G_) figurata . cuius & (et _G_)
centro deformatio _x_.
19 posteri autē (_ante corr._) _G_. | parti _HS_: parte _G_.
20 inque _GS_: inquae _H_. | axi _x_.
21 phellos sive tympanum. qui _x_. | abaq⁊ (_ante corr._) _G_.
22 altero _x_. | phellis _G_.
23 saburrali _x_ (_cum L, sed_ phellis acomasa brumali _Plcv_).
26 signi fieri _H_. | minus _x_.
27 honorarū _H_ (_ubi_ hoṇọrarum _etiam P^{c}l^{c} et sine corr. cm,
non hv_).
* * * * *
Page 237
in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava
sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis
tenere videtur, significat horarum spatia. ea translata | ex =240=
terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum.
10 itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens 5
dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis
ingrediens per puncta contra centri tympani versationem,
| cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis (5)
per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit
horarum et dierum. 10
De administratione autem aquae quemadmodum se
11 temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem
horo|logii intra conlocetur castellum in idque per fistulam (10)
saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum
sit ex aere tympanum habens foramen, per quod 15
ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum
includatur cardinibus ex torno masculo et femina
inter se coartatis, ita | uti minus tympanum quemadmodum (15)
epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur.
12 maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV 20
puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema
circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat
ad punctorum regiones, in|que eo orbiculo temperatum sit (20)
foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat
administrationem. cum autem in maioris tympani labro 25
fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit
inmotum, in summo habeat deformatum cancri signum, ad
1 sui usque _x_.
3 tinere _H_. | significat _ante corr._ (_i. m._) _om. G_.
4 cursum suum . itaque _x_.
9 imagines _G_: -nis _HS_.
14 saliat aqua _GS_: saliata quae _H_.
15 habens tello in | id _etc. ante corr._ (_qui supra supplevit
omissa_) _G_.
17 & (et _G_) torno _x_.
18 coartis (_ante corr._) _G_.
19 epitonium (_sic et infra p. 261, 20. 262, 25_) _x_ (_cf. Goppert,
Bedeut. von ferruminare Bresl. 1869 p. 38, Keil ad Varron. p. 247, R.
Cagnat: Revue de phil. 1894 p. 170_).
20 maioris _GS_: -res _H_.
21 designata _S_.
22 ligulam _x_.
24 quia _HS_: qua _G_.
25 labro _G_: libro _HS_.
27 inmotum & in s. _x_. | cancri signū _S_: cancri signorū _G_, caneri
(_sic et ante corr. L_) signorū _H_.
* * * * *
Page 238
perpendiculum eius in imo capricorni, | ad dextram spectantis (25)
librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter
13 eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. igitur
cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula | in maioris =241=
tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, 5
ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus,
celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas,
quod excipiens eam, cum brevi spatio impletur, corripit
et | contrahit dierum spatia et horarum. cum autem (5)
cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur 10
in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et
aqua e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem.
ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat
14 horarum spatia. | aquarii vero pisciumque punctis uti (10)
gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo 15
octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales
horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia
ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani
versationibus peragens et in | altitudinem eo rediens (15)
viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando 20
spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro
cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae
partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo
spatia contrahit horas, et ita perveniens | ad puncta librae (20)
15 aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero 25
spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque
circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur
celeritate salientis ad brumales horarum brevitates.
1 spectantes _x_.
2 signi _x_.
4 in capricorni orbiculo ligula _x_.
5 parte & (et _G_) c. _x_.
7 advastū excipiens _x_.
9 dierum minoris spatia _x_.
10 maioris tympani lingula (_sic HG_, ligula _S_) ingrediatur in
aquario cuncta descendent (-dænt _H^{c}_) foramina perpendiculo & aq⁊
(-ę _GS_) v. c. cogitur _x_.
13 ita comminus _S_.
15 formamen _H_.
16 aquae (-ę _GS_) _x_.
18 se: seu _x_.
20 dilatat _G_: -tet (-t& _H_) _HS_.
21 cancri _GS^{c}_: cancris _HS_.
24 spatio _G_.
25 aequinoctiales _G_: -lis _HS_.
26 radiensque _G_.
27 VIII. _HG:_ octavam _S_.
* * * * *
Page 239
| Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et (25)
apparatus ut sint ad usum expeditiores quam aptissime
potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et de
| earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus =242=
emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine 5
incipiam scribere.
LIBER DECIMUS.
1 | Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta (5)
dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse
non iniquo constituta. nam architectus cum publicum 10
opus curandum recipit, pollicetur quanto sumptu id sit
futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur,
donec opus | sit perfectum. absoluto autem, cum (10)
ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur.
item si non amplius quam quarta ad aestimationem 15
est adicienda, de publico praestatur, neque ulla
poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere
consumitur, ex eius bonis ad | perficiendum pecunia exigitur. (15)
2 utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam
P. R. non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset 20
constituta. namque non sine poena grassarentur inperiti,
sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes,
sine dubitatione profiterentur architecturam, | neque patres (20)
familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones
ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore 25
coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent,
8 graegorum _H_.
11 sumptui adsit (assit _G^{c}_) _x_.
15 _post_ quarta _ex v. 17 praesumit x_ (_HSPvlG_) in opere consumitur
(_del. Schneider, sicut cod. c et qui ex hoc, h et m_).
19 ut _om. x_. | &(et)iam P̅R̅. _x_ (populo romano _ed._).
24 sumptū (_ante corr._) _G_. | p. & (et) ut ebonis _x_.
25 eiecerentur _G_ (eic. _G^{c} EHS_). | ipsique _HS(G^{c})_: ipsisque
_EG_. | poenae (poene _S_) _HS_: poena _E_, pęna _G_ (pe̳næ _G^{c}_).
* * * * *
Page 240
uti patres familiarum ad id quod praeparavissent,
seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. | nam =243=
qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient
centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur,
qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu 5
onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et
3 animis desi|stere coguntur. nec solum id vitium in aedificiis (5)
sed etiam in muneribus quae a magistratibus foro
gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora
neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore 10
perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones
et ea | omnia quae scaenicis moribus per machinationem (10)
ad spectationes populo comparantur. in his vero
opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitatum,
quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque 15
4 vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita
sunt tradita et constituta, | non videtur esse alienum uti (15)
caute summaque diligentia, antequam instituantur opera,
eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex
neque morum institutio id potest cogere et quotannis et 20
praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare
debent, visum mihi est, imperator, | non esse alienum, (20)
quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui,
in hoc quod finitionem summam corporis habet constitutam,
quae sint principia machinarum ordinata praeceptis 25
explicare.
I Machina est continens e materia coniunctio maximas
| ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte (25)
circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν
appellant. est autem unum genus scansorium quod graece 30
ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos
3 quadraginta _x_.
9 scenicisque _x_.
11 inductiones sunt. & ea _x_ (-nes. sunt & ea _E_).
13 spectationes _EG_: -nis _HS_.
14 cogitata _x_.
21 machinationis (_ips. corr._) _S^{c}_.
24 quod: qui _x_.
27 emateria _HEG_: [·ex/ ̣]materia _S_ (ex _supra S^{c}_).
28 arce _S_.
29 quam _EG_: quē _H_ (q. gr. _om. S_). | cyclicen cinesin _x_.
31 acrobaticon _x_.
* * * * *
Page 241
πνευματικον appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci
| βαρουλκον vocitant. scansorium autem ＜est cum＞ machinae =244=
ita fuerunt conlocatae ut ad altitudinem tignis statutis
et transversariis conligatis sine periculo scandatur ad apparatus
spectationem. at spirabile, cum spiritus est expressionibus 5
| inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. (5)
2 tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur
ut ad altitudinem sublata conlocentur. scansoria
ratio non arte sed audacia gloriatur. ea catenationibus
et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum 10
fulturis continetur. quae autem | spiritus potestate adsumit (10)
ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur
effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas
habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia
3 summas virtutes. ex his sunt quae μηχανικωϲ 15
alia οργανικωϲ moventur. inter machinas et organa | id (15)
videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac
vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque
prela. organa autem unius operae prudenti
tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu 20
anisocyclorum versationes. ergo et organa et machinarum
ratio ad | usum sunt necessaria, sine quibus nulla res (20)
4 potest esse non inpedita. omnis autem est machinatio
rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi
versatione instituta. | namque animadvertamus primum et =245=
aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum 26
1 pneumaticon _x_.
2 baruıſon _x_. | scansorū autē (aū _S_) machinae(ę) _x_.
4 scandaṇ̇tur _G_.
5 spectatione ut spirabile (_G_, -lē _H_, -lem _S_) _x_. | est: & (et
_G_) _x_.
6 ut: & _x_. | organicos _x_.
7 tracṭạ̈torıū _H_.
8 ut _S(G^{c})_: aut _HG_.
10 et transversariis et plexis conligationibus _G_: _om. HS_. |
chrismatorū _x_.
11 continentur _x_. | potestatē _x_.
12 consequetur _G_: -entur _HS_.
15 me([e/ạ] _G_)chanicos _x_.
16 organicos _x_.
17 operibus (-ib;) ut vi _x_.
18 hab& (-et _G_) uti _SG_, habeuti _H_. | uallistae _HG_ (balistę _S_).
20 scorpiones (_ante ips. corr._) _S_. | seu latinis osci(y _S_)clorū
_x_ (_sc. HLlcGS, sed_ lationis osciclorum _P_, lationis cyclorum _v_).
25 Namque enim (enī _H_) advertamus _HG_, Nam ni adv. _S_.
* * * * *
Page 242
naturam, ＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus
interdum lucem nec fructuum maturitates. cum
ergo maiores haec ita esse ani|madvertissent, e rerum (5)
natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus
divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque 5
comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et
earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt
ad usum utilia esse studiis artium | institutis, (10)
5 gradatim augenda doctrinis curaverunt. attendamus
enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quemadmodum 10
telarum organicis administrationibus conexus
staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur
sed etiam ornatus adiciat honestatem. cibi vero non habuis|semus (15)
abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumentisque
omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum 15
et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque
olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad
iucunditatem, portationesque eorum non essent nisi plostrorum
| seu serracorum per terram, navicularum per (20)
6 aquam inventae essent machinationes. trutinarum vero 20
librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab iniquitate
iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili
modo rationes machinationum, de quibus non necesse
videtur disputare, quoniam | sunt ad manum cotidianae, ut (25)
sunt molae folles fabrorum raedae cisia torni ceteraque quae 25
communes ad usum consuetudinibus habent opportunitates.
1 natura machinata _HG_, naturam quam machinata _S_.
2 fructū (-tum _S_) maturitatis _x_.
8 artibus (-b;) _x_.
12 subtemen _HS_ (_L_, subtegmen _Pvlc_), suptemen _G_. | tueantur _x_.
14 bubus: _sic x_ (_i. e. HLSG_, bobus _Pvlc--item infra 250, 16. 251,
14_).
16 torcularis (= riis) _x_.
18 plostrorum _H_ (_et ante ips. corr._) _S(LP)_: plaustrorum
_GS^{c}_.
19 serracorum: _sic x_. _cf._ sarraca αμαξα _CGL II, 678_.
21 exanimatio _G_.
22 minus quae (quę _SG_) _x_. | innumerabiles moderationes _G_.
24 quoniam: qđ non _H(LP)_, quod n̄ _G_.
25 motae (-ę _GS_) _x_. | raedę _G_ (redę _G^{c}_): redae _HS_. _sic
iidem et 255, 20. deinde p. 263, 11_ reda _EG ubi_ raeda _H_. _sed
infra p. 263, 13. 20. 264, 4. 9 per_ ae _scribunt HG_ (reda _G^{c}_).
26 oportunitates _G(S^{c})_: opportunitatib; _H(L)_ _et_ (oport.)
_S(Pvlc)_.
* * * * *
Page 243