faciendae videntur, porticus, quam medium spatium futurum
est, ex tertia finiatur. columnae superiores minores
quam inferiores, uti supra | scriptum est, constituantur. (5)
pluteum quod fuerit inter superiores et inferiores columnas, 5
item quarta parte minus quam superiores columnae fuerint
oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem
ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia,
zophoroe, coronae ex symmetriis | columnarum, uti in tertio (10)
libro diximus, explicentur. 10
6 Non minus summam dignitatem et venustatem possunt
habere comparationes basilicarum quo genere Coloniae
Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones
et symmetriae sic sunt constitutae. mediana
testudo inter | columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. 15
porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas
lata pedes XX. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis
pedum L, crassitudinibus quinum, habentes post se
parastaticas altas pedes XX, latas pedes II S, crassas I S,
quae sustinent trabes | in quibus invehuntur porticuum 20
contignationes. supraque eas aliae parastaticae pedum XVIII,
latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes
sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa
7 infra testudinem, tecta. reliqua spatia inter parastaticarum
et columnarum trabes per | intercolumnia luminibus sunt 25
relicta. columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus
dextra ac sinistra quaternae, in longitudine quae
est foro proxima cum isdem | angularibus octo, ex altera =107=
2 quā ([a/q]m _S_): _sic x_.
8 ne _HS_: nec _G_.
9 zophora _x_. | e[x/ṭ] simmetriis _G^{c}_.
12 colonię _G_: columniae _H_, colūnę _S_.
13 faciendum _G_ (-dam _H_, -dā _S_).
17 altitudinis _S_ (_ex quo supra_ -ib; _G^{c}_ ꝉ is).
18 pedes . L. _x_.
19 latae (-ę _GS_) _x_. | II. Ꞩ ([os/II] Ꞩ _supra G^{c}_) … I Ꞩ _x_.
21 pedum XVIII (_GH_, pedū X&VIII. _S_) _x_.
22 binum (-ū _GS_) _x_.
23 porticum (-cū _GS_) _x_.
26 latitudine _G_: altitudine _HS_.
28 ē in foro _S_. | isdē _G_: hisdem _HS_.
* * * * *
Page 105
parte cum angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea
parte non sunt positae ne inpediant aspectus pronai aedis
Augusti, quae est in medio latere parietis basilicae conlocata
8 spectans medium forum et aedem | Iovis, item tribunalis, (5)
quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris 5
curvatura formatum. eius autem hemicyclii in fronte est
intervallum pedum XLVI, introrsus curvatura pedum XV,
uti qui apud magistratus starent negotiantes in basilica
ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis | bipedalibus (10)
compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab 10
tertiis columnis quae sunt in interiore parte, revertuntur
ad antas quae a pronao procurrunt dextraque et sinistra
9 hemicyclium tangunt. supra trabes contra capitula ex
fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae altae pedes III,
latae | quoqueversus quaternos. supra eas ex duobus tignis 15
bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. quibus
insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora
et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen
perpetuae basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis.
10 | ita fastigiorum duplex T uti notae dispositio extrinsecus 20
tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam.
item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque
superiorum distributio operosam detrahit molestiam
sumptusque inminuit ex magna parte summam.
ipsae vero columnae | in altitudine perpetua sub trabes 25
testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem
operi adaugere videntur.
1 VI. _HS_: sex _G_.
3 angusti _S_.
4 tribunal _x_.
5 (_et_ 6) hemicycli _HG_, hemiciclyi (_hic_, hemicicly _v._ 6) _S_. |
scematis _x_.
7 pedes (_bis_) _x_.
10 eaeque _H(G^{c})_, ęeque (_sic_) _S_, ea eque _G_.
13 hemicyclium _HG_, hemi ciclyū _S_.
15 quoque (q̅q̅ _G_, [o/qq]⁊ _SG^{c}_) versus _x_. | quaternis _x_.
16 trabes _G_: _om. HS_. | euerganeae (-ę _GS_) _x_ (= everganeae _cf.
Quicherat: Rev. arch. N. S. III, 71_).
17 transtra (_L_): trasta _x_.
18 conlocatae (-ę _G_) _HG_, collocatę _S(G^{c})_.
20 T uti notae: tectinata _H_, tecti | nata _G_, tecti nata _S_ (_ubi_
tecti _del. Quicherat_).
25 trabes _G_: trabe _HS_.
* * * * *
Page 106
II Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita
| uti magnitudo symmetriae eorum foro respondeat. maxime =108=
quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii
sive civitatis. et si quadrata erit, quantum habuerit
latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, sin autem 5
ob|longa fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa (5)
composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur.
2 praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino
opere aut albario ad dimidiam partem altitudinis.
quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in altitudinem 10
| intellectui non poterit esse audientibus. cum autem (10)
coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, morata
priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta.
III Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium
diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus 15
| theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus (15)
in moenium conlocationibus est scriptum. per
ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus
detinentur et corpora propter voluptatem inmota
patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, 20
qui si a re|gionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis (20)
advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque
2 si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. etiamque
providendum est ne impetus habeat a meridie. sol
enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura 25
neque | habens potestatem vagandi versando confervescit (25)
et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus
umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae
3 regiones et eligendae salubres. fundamentorum autem, si
in montibus fuerint, facilior erit ratio, sed si necessitas 30
coegerit in plano aut pa|lustri loco ea constitui, solidationes (30)
1 coni(l _G_)ungenda _HG_: adiungenda _S_.
2 respondeant _x_.
6 con(m)ponatur _x_. | summae(-ę _GS_) con(cō _S_)posita _x_ (cōpositæ
_G^{c}_).
7 lacunaris altitudine _x_ (-ni _G^{c}_)
15 ex(s _GS_)pectationibus _x_.
16 uti primo (_om._ in _et_ libro) _ante corr. S_.
17 immoeniū _G_.
20 insiduntur (-t᷑ _GS_) _x_.
23 eligitur _ante corr. G_.
24 ne _GS_: nene _H_.
30 fuerit _x_.
* * * * *
Page 107
substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum
de fundationibus aedium sa|crarum in tertio libro est =109=
scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis
4 gradationes ab substructione fieri debent. praecinctiones
ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, 5
neque altiores quam quanta | praecinctionis itineris (5)
sit latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient
e superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis,
quae sunt supra praecinctiones, verborum casus certa significatione
ad aures pervenire. et ad summam ita est gubernandum 10
uti linea cum ad imum gra|dum et ad summum (10)
extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat.
5 ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos
oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus
sed ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris 15
faciendos, uti cum populus dimittatur | de spectaculis, ne (15)
comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos
sine inpeditione.
Etiam diligenter est animadvertendum ne sit locus
surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. 20
hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non
6 inpedia|tur resonantia. vox autem est spiritus fluens aeris, (20)
tactu sensibilis auditu. ea movetur circulorum rotundationibus
infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso
nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes, a centro 25
quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci
interpellaverit | aut aliqua offensio quae non patitur (25)
designationes earum undarum ad exitus pervenire. itaque
cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium
7 disturbant | designationes. eadem ratione vox =110=
uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua circuli planitie 31
6 eicient e superiore parte _GS_: eicientem superiorem partem _H_.
8 pedibus _ante corr._ ([s/p̣]) _G^{c}_. | summis: suis _x_.
9 sunt _om. x_ (_add. L_).
15 sine: siue _HS et ante ips. corr. G_.
22 in(m _SG^{c}_)pediantur _x_. | est: ut _x_.
23 tactu: &(et _G_)actu _x_.
26 possint & vagantes _x_.
31 uti: ita _x_. | ininaqua _H_, inaquaẹ _G^{c}_.
* * * * *
Page 108
in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur
et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut
in aqua undarum designationibus, item | in voce cum (5)
offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat
secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia 5
perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo
8 veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus
vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes,
| et quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam (10)
rationem ut quaecumque vox esset in scaena, clarior 10
et suavior ad spectatorum perveniret aures. uti enim
organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum
sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen
ad | augendam vocem ratiocinationes ab antiquis (15)
sunt constitutae. 15
IV Harmonice autem est musica litteratura obscura et
difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt
notae. quam si volumus explicare, necesse est etiam
graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non
habent appella|tiones. itaque ut potuero quam apertissime 20
ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma
subscribam finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius
2 attenderit facilius percipere possit. vox enim mutationibus
cum flectitur alias fit acuta alias gravis, duobusque
modis movetur, | e quibus unus effectus habet continuatos 25
alter distantes. | continuata vox neque in finitionibus =111=
consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes
non apparentes, intervalla autem media apparentia, uti
1 moventur _HS_ (_G^{c}_): -etur _G_ (_vox sc. non_ κυκλικῶϲ, _sed_
ϲφαιρικῶϲ, _ut Stoici in Plac. phil. 4, 20 adn. M. Thiel: J. f. Phil.
155, 368_).
2 in _om._ (et alt.) _x_.
3 item (-ē _GS_) _x_: ita _G^{c}_.
5 secundā _G_: -dum _HS_.
7 prosecuti _G^{c}_.
8 voces (-is _G^{c}_) scandentes (-is _G^{c}_) _x_.
12 inaeneis _x_. ηχειοιϲ: haeae (heae _H^{c}_, hæae _G_, heę _S_) _sic
x_. | cordarum sonitū _x_.
13 harmonicen _H_, armonicen _GS_.
16 Harmonice: Harmonia _HG_, Armonia _S_.
19 nonnullae (_H_, -le _G_, -lę _SG^{c}_) _x_.
20 potero _S_.
21 aristoxenis _x_. | diagragma _G_.
24 fiat _x_.
26 distantis _H_.
28 media parentia _x_.
* * * * *
Page 109
sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc enim nec
unde incipit nec ubi desinit intel|legitur, sed quod ex (5)
acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus.
per distantiam autem e contrario. namque cum flectitur
inmutatione vox statuit se in alicuius sonitus finitione, 5
deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo constans
apparet sensibus, uti in cantionibus | cum flectentes (10)
vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis
ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet
in sonorum patentibus finitionibus, mediana autem 10
latentia intervallis obscurantur.
3 Genera vero sunt modulationum tria, primum quod
| Graeci nominant αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium (15)
διατονον. est autem harmoniae modulatio ab arte concepta,
et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam 15
habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate
modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero
quod na|turalis est, facilior est intervallorum distantia. (20)
in his tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones,
quod harmonia tetrachordum et tonos et diheses 20
habet binas. dihesis autem est toni pars quarta, ita in
hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati duo
hemitonia in ordine sunt | composita, tertium trihemitonium (25)
est intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium 24
hemitonium finit te|trachordi magnitudinem. ita in =112=
2 sed quod (quid _a. c. G_) _sic x_.
3 gravis et (&) ex (_sic_) _x_.
5 inmutatione (_i. e._ immutatione _sec. S_) _anceps x_. | finitionem
(-nē _GS_) _x_ (ἵϲτηϲιν αὑτὴν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ _Aristox._).
6 crebre _HS_: crebro _G_.
7 cum: circum _G^{c}_.
8 intervalles _H et a. c. S_.
11 latentia: patentia (potentia _a. c. G_) _x_.
13 armoniam (-ā _GS, sic et 16. 22 etc._ arm. _x_) … chroma … diatonon
_x_.
14 ab arte _G_: ad arte (_solus_) _H_ (_unde_ ad artē _S_, ab arte
_LP_).
15 ea re cantio _G(S^{c})_: ea recantio _HS_.
19 tetrachordarū (_sic_) _S_.
20 (harmoniâ) tetrachordum: -dorum (-ū _GS_) _iterum x_ (_del. A.
Wilmanns_). | dihesis _H_, diheris _G_, diesis _S_ (dieses _G^{c}_).
21 diesis _x_.
22 heminotio _H_. | diesis _HS_, dihesis _G_ (dieses _G^{c}_).
23 trihemitonium (_Perrault_): trium hemitoniorum _x_.
24 diatono toni: diatoni _x_.
* * * * *
Page 110
tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis et hemitonio
sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque
generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum
4 designationem. igitur intervalla | tonorum et hemitoniorum (5)
tetrachordo in voce divisit natura finiitque terminationes 5
eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque
certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam
artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo
comparant ad concentus convenientes eorum | perfectiones. (10)
5 Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque 10
genere sunt X et VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus
perpetui et stantes, reliqui X cum non uniter modulantur
sunt vagantes. stantes autem sunt qui inter mobiles
| interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et (15)
e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, 15
appellantur autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton,
hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete
diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles autem sunt qui
in te|trachordo inter inmotos dispositi in generibus ex (20)
locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate 20
hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos
meson, trite | synhemmenon, ＜paranete synhemmenon,＞ trite =113=
diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon,
6 paranete hyperbolaeon. ei autem qua moventur, recipiunt
2 sunt _G: om. HS_.
4 intervallo (intuallo _S_) _x_.
5 tetrachordo: et(&)tetrachordorum _x_. | finitque _x_.
8 fabricant: faciunt _S_.
10 pthongi _HS_, ptongi _S_.
11 VIII _HG_: octo _S_.
12 non uniter (_qui sc._ οὐ μένουϲιν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ): com(con)muniter
_x_.
13 mobiles sunt inter (ſ̄ int̄ _in ras. S^{c}_) positi _x_.
16 proslambanomenos _GS_: iros lambanomenos _H_. | hypate hypato (_H_,
hipaton _G_, ypaton _S_) _x_.
17 hypate meson _G_: hypateon meson _HS_. | nete synemmene (-emene _S_)
_GS_: netesyn exemmene _H_.
18 diezeucmene _x_. | hyperboleon _x_ (-laeon _infra 113, 2 et 15 H_).
19 ex: et (&) _x_.
20 parhypatae (-te _GS_) hypate _x_.
21 lichanos (licanos _G_) phalon _x_.
22 trite (-re _H_) sy(i _G_)nemenu tritediezeu(y _H_)gmenu (-n[o/u]s
_G_) paranete paranetediezeugmenu _etc. x_. | paranete synhemmenon _om.
x_.
24 recipi[v/ẹ]nt _S^{c}_.
* * * * *
Page 111
virtutes alias, intervalla enim et distantias habent crescentes.
itaque | parhypate, quae in harmonia distat ab hypate (5)
＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet
hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate
distat hemitonium, in chroma translata progreditur duo 5
hemitonia, in diatono distat ab hypate tria hemitonia.
ita X sonitus propter trans|lationes in generibus efficiunt (10)
7 triplicem modulationum varietatem. tetrachorda autem
sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur
υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium 10
coniunctum, quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum,
quod διεζευγμενον nomi|natur, quintum, quod (15)
est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. concentus
quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι
dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ 15
8 et diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason. ideoque
et a numero nomina ceperunt, quod cum | vox constiterit (20)
in una sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit
et pervenerit in quartam terminationem, appellatur
diatessaron, in quintam diapente [in sextam diapason, in 20
octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in nonam
et dimidiam diapason et diapente, in XII disdiapason].
9 non | enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus (25)
aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut VI aut VII 24
pos|sunt consonantiae fieri, sed uti supra scriptum est, =114=
2 (_etc._) armonia _x_.
3 dimidium _om. x_. | inchroma transmutata _G_, inchromatra mutata _H_,
incromata mutata _S_.
4 quae: qui _x_. | lichanus _x_.
5 traslata _G_.
10 hypaton … meson … sinhemmenon (_HG_, sinemmenon _G^{c}_, synemenon
_S_) … diezeu(i _H_)gmenon … hyperboleon _x_.
14 graeceque (-q⁊) syn(m _GS_)phoniae(e) _x_.
15 sex _HG_: VI. _S_. | diapason et diatessaron, diapason et diapente:
& diatessaron & disdiapente _H_, et disdiatessa(e _S_)ron et dis(bis-
_S_)diapente _GS(LP)_.
16 & bisdiapason _S_.
17 coeperunt _x_.
20 in sextam--(22) XII disdiapason: _est additio interpolatoris_ (_A.
Wilmanns: Comm. in hon. Mommseni 1877 p. 259_) _cf. supra ad p. 67, 7_.
| in octavam et dimidiam--(22) XII. disdiapason _om. S_.
22 et (diapente) _om. x_.
24 nec intertia aut sexta aut septem (_sic HG_, septi^{ma} _S_) _x_
(_corr. Wilmanns_).
* * * * *
Page 112
diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason convenientiae
ex natura vocis congruentis habent finitiones,
et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui
graece φθογ|γοι dicuntur]. (5)
V Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant 5
vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri eaque ita
fabricentur ut cum tangantur, sonitum facere possint inter
se diatessaron diapente et ex ordine ad disdiapason. postea
| inter sedes theatri constitutis cellis, ratione musica ibi (10)
conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant 10
locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque
inversa et habeant in parte quae spectat ad scaenam
suppositos cuneos ne minus altos semipedem, contraque
eas cellas | relinquantur aperturae inferiorum graduum (15)
2 cubilibus longae pedes duo, altae semipedem. designationes 15
autem eorum, quibus in locis constituantur, sic explicentur.
si non erit ampla magnitudine theatrum, media
altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim
cellae duodecim aequa|libus intervallis distantes confornicentur, (20)
uti ea echea quae supra scripta sunt ad neten 20
hyperbolaeon sonantia in cellis quae sunt in cornibus extremis,
utraque parte prima conlocentur, secunda ab extremis
diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron
ad paramesen, quarta ad neten | synhemmenon, quinta diatessaron =115=
3 concentus: coventus _H_, conventus _G_, c̄uentꝰ _S_. | qui--(4)
dicuntur _del. Reber_ (_cf. p. 112, 11_).
4 pthongi _H_, ptongi _GS_.
6 ita _om. G_ (_suppl. G^{c}_).
8 diatesseron (_hic et in seqq. semper_) _G_. | et _om. x_.
11 locum--(12) habeant _bis scripta in H_ (_priora del. H^{c}_).
13 semipede _x_. | contraque--(15) semipede _om. S_.
14 inferior[v/e]m _H_. | graduū _G_: gradibus _HS_.
15 semipede _x_. | 17 si aū (autem) non _S_.
20 ea echea: eae (eę _S_) echo _x_. | ad netḥ̇en _G^{c}_: adnetent _H_,
ad nete _S_.
21 sonentia _H_ (_non GS_).
23 ad neten diezeugmenon: ad neten (_H_, nete _S_, netḥ̇en _G^{c}_) sy(i
_G_)nhemmenu (_HG_, synemenu _S_) _x_.
24 ad paramesen: adnethen (_HG_, neten _S_, netḥ̇en _G^{c}_) ad
paramesen (-son _S_) _x_. | adneten (nethen _H_) sin hemmenu (_H_,
sinhemenu _G_, synemenu _S_) _x_. | quinta ad diatessaron _S_.
* * * * *
Page 113
ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in
3 medio unum diatessaron ad hypaten hypaton. ita hac ratiocinatione
vox a scaena uti ab centro profusa se circumagens
tactuque feriens singulorum vasorum | cava excitaverit (5)
auctam claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. 5
sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo
dividatur in partes IIII, uti tres efficiantur regiones
cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos,
tertia diatoni. et ab imo quae erit prima, | ea ex (10)
harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum 10
4 est. in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen
hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis
ab his diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis
ad chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad | chromaticen (15)
meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, 15
sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen
hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon
5 diatessaron habet consonantiae communitatem. in medio
nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia
qualitas in chromatico | genere symphoniae consonantiam 20
potest habere. in summa vero divisione et regione cellarum
in cornibus primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata
vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon
＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis
diatessaron ad diatonon me|son, quintis diatessaron ad 25
diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon,
in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon
diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum
6 communitates. haec autem | si qui voluerit ad =116=
perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro 30
5 et: ex _x_.
13 diezeugmenon _S_: -nu _HG_. | intert(c _G_)iis diatessa(e _G_)ron ad
chr. sy(i _G_)nhemmenu (synemenu _S_) _x_.
16 parames[e/ọ]n _G^{c}_. | ea _om. x_. | ad (chr.): in _x_.
17 hyperboleū _S_. | synemmenon _Wilmanns_: meson _x_.
18 habeant _x_.
19 sonitum (-ū _S_) _x_.
22 (_et seqq. exc. v. 24_) diatonum (-ū _S_) _x_.
24 diezeugmenon _om. x_. | tertiis diatessa(e _G_)ron addiatonon (-n̄
_G_) sy(i _G_)nhemenon (_HG_, synemenon _S_) _x_.
28 diapson _H_.
* * * * *
Page 114
diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus
magno vigore et industria generatim divisis modulationibus
constitutum reliquit. de quo si qui ratiocina|tionibus his (5)
attenderit, ab natura vocis ad audientium delectationes
facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones. 5
7 Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae
facta esse neque ullam rationem harum rerum in his
fuisse, sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra
tabulatio|nes habent complures, quas necesse est sonare. (10)
hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui 10
superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae
valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam
vocis. cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur,
id est ex structura | caementorum, lapide, marmore, quae (15)
sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt explicandae. 15
8 sin autem quaeritur in quo theatro ea sint
facta, Romae non possumus ostendere sed in Italiae regionibus
et in pluribus Graecorum civitatibus, etiamque auctorem
habemus Lucium Mum|mium, qui diruto theatro Corinthiorum (20)
ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad 20
aedem Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti,
qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter
inopiam fictilibus doliis ita sonantibus electis hac ratiocinatione
compositis perfecerunt utilissimos | effectus. (25)
VI Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti 25
quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato
circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor
| scribantur trigona paribus lateribus et intervallis, quae =117=
4 ad naturas vocis & audientium _x_.
6 quod (_H_, [đ/q] _S_) annis _HS_, quot annis _G_.
8 errauit _x_.
9 tribulationes _G_.
10 citharo edis _H_, citharoedis _S_, -rędis _G_.
12 valbas _x_ (valvas _S^{c}_).