cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes
cives victores reverti hostes receperunt. tum Artemisia
Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo
suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam 5
Rhodiorum civita|tis alteram suae imaginis. eam ita figuravit (25)
Rhodiorum | civitati stigmata inponentem. ideo autem =52=
postea Rhodii religione inpediti quod nefas est tropaea
dedicata removeri, circa eum locum aedificium struxerunt
et ita erecta Graia statione texerunt ne qui posset aspicere, 10
et id αβατον voci|tari iusserunt. (5)
16 Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint
latericiorum parietum structuras, quibus et vectigalibus et
praeda saeptis licitum fuerat non modo caementicio aut
quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto oportere 15
| inprobari quae sunt e latericia structura facta aedificia, (10)
dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita
populo Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque
sint eius rei causae et rationes non praetermittam.
17 leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam 20
sesquipedales constitui | loco communi. ceteri autem parietes, (15)
ne spatia angustiora fiant, eadem crassitudine conlocantur.
latericii vero nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali
crassitudine non possunt plus unam sustinere contignationem.
in ea autem maiestate urbis et civium infinita 25
frequentia innumerabiles habitationes | opus est explicare. (20)
ergo cum recipere non possent areae planatae
1 throdum (_et sic ante ras. semper exc. v. 23_) _S_, [ⱶ/r]odum _H_
(_S^{c}_), rhodū _G_.
4 tropeum _HG_, [⊣/th]ropheū (_sic_) _S_. | in urbem (-bē _GS_, -be
_S^{c}_) rhodo _x_.
6 eam: et (&) _x_.
7 ideo: id _x_.
8 tropea _HG_, trophea _S_.
10 ita: id _x_.
11 abathon _x_.
12 regis _x_. | contempserint _H_: -rit _S_, -runt _G_.
14 saeptis _Nohl_: sae(e)pius _x_.
16 in(m _S_)probare _x_.
17 sint _H(G^{c})_: sunt _GS_. | ita p. _HS_: ita a p. _G_.
19 sunt _x_.
20 Legis (_a. c._) _H_.
22 fierent _x_.
24 plus unam _HS_: plusquā unā _G_ (_Plin._).
26 habitationis (_a. c._) _H_.
27 possunt area planata _HS_, possunt areæ planatę _G_, posset (_supra
S^{2}_) area plana _S^{c}_.
* * * * *
Page 52
tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium
altitudinis aedificiorum res ipsa coegit devenire. itaque
pilis lapideis structuris testaceis parietibus caementiciis
altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae
cenaculorum ad | summas utilitates perficiunt dispertitiones. 5 (25)
ergo moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis
populus Romanus egregias habet sine inpeditione
habitationes.
18 | Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe =53=
propter necessitatem angustiae arearum non patiuntur esse 10
latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti, sine
vitiis ad vetustatem sic erit faciendum. summis parietibus
structura | testacea sub tegulas subiciatur altitudine circiter (5)
sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari
poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto 15
tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit
ex imbribus aqua perpluere, non patietur lorica testacea
laedi laterem, | sed proiectura coronarum reiciet extra (10)
perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum
19 latericiorum structuras. de ipsa autem testa si sit 20
optima seu vitiosa ad structuram statim nemo potest
iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum
est conlocata, tunc si est firma | probatur. namque quae (15)
non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi se
ostendit esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. ergo 25
quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in
structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex
veteribus tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt
20 | habere. craticii vero velim quidem ne inventi essent. (20)
3 cae(ę _S_)mentaciis _H et_ (_ante corr._) _S_.
4 altitudinis _HS_ (-nes _G_). | et _om. x_.
5 cae(ę _S_, e _G_)naculorum _H_. | dispertitiones: despectationes
(_sic_) _x_.
6 e: & _S_.
10 angustiae arearum _Mar._: angustiarum _x_. | patiuntur _HS_: -antur
_G_.
13 tegula _x_.
14 vitari _HS_: -re _G_.
16 possint _x_.
17 aqua _HS_: aque(ę _G^{c}_) _G_.
19 integras _GS_: -gris _H_.
22 ae(e _GS_)state _x_.
25 ostendit _HS_: -det _G_.
28 testa structi: tecta structa _x_.
29 gratic(t _S_)ii _H et_ (_ante ras._) _S_.
* * * * *
Page 53
quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto
maiori et communi sunt calamitati, quod ad incendia uti
faces sunt parati. itaque satius esse videtur inpensa testaceorum
in sumptu quam compendio craticiorum esse in
periculo. etiam|que in tectoriis operibus rimas intus faciunt 5 (25)
arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim
linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo
contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem.
sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut
in pendenti loco | dissaeptio cogit, sic erit faciundum. solum =54=
substruatur alte, ut sint intacti ab rudere et pavimento. (11)
obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt,
deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum.
| De parietibus et apparatione generatim materiae 15 (5)
eorum, quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui
exposui, de contignationibus autem et copiis earum, quibus
comparentur ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura
rerum monstrat explicabo.
IX | Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus 20 (10)
quod erit antequam flare incipiat favonius. vere enim
omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis
virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. cum
ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum | fuerint, (15)
vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora 25
muliebria cum conceperint, ad fetus partum non iudicantur
integra, neque in venalibus ea cum sunt praegnantia praestantur
sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens
1 prosint _S_.
4 gratic(t _S_)iorum _HS_.
5 etiamque _Schn._: etiam qui _x_. | intus: inhis _x_ (_cf. p. 55, 8_).
7 sicciscendo _x_.
10 disseptio _HS_: deseptio _G_. | faciundum _H_: faciendum _GS_.
11 alte: aliae (alię _GS_) _x_ (_del. S^{c}_). | sit intactum _x_.
12 obruta _x_. | marcida _x_.
13 subsidentiâ: _sic_ (_abl._) _x_ (_cf. 200, 8_).
15 apparitione _x_.
18 con(cō _S_)parentur _HS_: cōparantur _G_. | ut: et (&) _x_. | sint
_HS_: sunt _G_.
24 tumidae: umidae (-ę _H_) _HG_, humidę _H^{c}S_. | necessitates _x_.
26 ad fae(ę _GS_, oe _H^{c}G^{c}_)tus apartu _x_.
* * * * *
Page 54
ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et
| quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus (20)
patitur esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque
edito fetu quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur
cum ab disparatione procreationis est liberatum, inanibus 5
et patentibus venis in se recipient lambendo sucum
et ita soli|descunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem. (25)
2 eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum
flaccescente | fronde, ex terra recipientes per radices =55=
arbores in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam 10
soliditatem. at vero aeris hiberni vis comprimit et
consolidat eas per id quod supra scriptum est tempus.
ergo si ea ratione et eo tempore | quod est supra scriptum (5)
3 caeditur materies, erit tempestiva. caedi autem ita oportet
uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, et 15
relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita
qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non
patietur emori in saniem nec corrumpi | materiae qualitatem. (10)
tum autem cum sicca et sine stillis erit arbor,
4 deiciatur et ita erit optima in usu. hoc autem ita esse 20
licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum
suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt
e medullis quem habent in se superantem et vitiosum
| per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt (15)
in se diuturnitatem. qui autem non habent ex arboribus 25
exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt
inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo
non senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur,
3 ipsum (-ū) _x_.
5 ad di(e _GS_)sperationē _x_.
6 recipient (_sc._ corpora mul.) _HS_: -piet _G_.
7 &iā (et ita _Oehmichen_) solidescit et redit _x_.
9 ex: & (et _G_) _x_. | recipientes radices arborum _x_.
12 id quod _Oehmichen_: id ut _x_.
17 intus (_cf. p. 58, 15_): inhis _x_.
18 emori in eo saniem _x_. | necorumpi _H et_ (_ante corr._) _S_. |
materiae(e _G_, ę _S_) ae(e _G_, ę _SG^{c}_)qualitatem _x_.
21 animum (-ū _S_) advertere _x_ (animum‿advertere _G^{c}_).
23 quem: quae (quę _GS_) _x_.
25 qui: quae (quę _GS_) _x_.
27 et (vit.) _om. x_.
28 non: [con/ṉ] (_male_) _S^{2}_ (_i. e._ consenescunt). | eadem
materiam (-ā _G_) _HG_, eadem materia _H^{c}S(G^{c})_.
* * * * *
Page 55
cum ea | ratione curatae fuerint, habere poterunt magnas (20)
in aedificiis ad vetustatem utilitates.
5 Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent
virtutes, uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque
quae maxime in aedificiis sunt idoneae. namque non 5
potest | id robur quod abies, nec cupressus quod ulmus, (25)
nec ceterae | easdem habent inter se natura rerum similitates, =56=
sed singula genera principiorum proprietatibus comparata
alios alii generis praestant in operibus effectus.
6 et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque 10
umoris et terreni le|vioribus rerum naturae potestatibus (5)
comparata non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta
non cito flectitur ab onere, sed directa permanet in
contignatione. sed ea quod habet in se plus caloris, procreat
et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter 15
accenditur quod quae inest | in eo corpore aeris (10)
raritas, ea ut est patens accipit ignem et ita vehementem
7 ex se mittit flammam. ex ea autem antequam est excisa
quae pars est proxima terrae per radices recipiens ex
proximitate umorem enodis et liquida efficitur. quae vero 20
est superior, vehementia caloris eductis in aera | per nodos (15)
ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter
nodationis duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum
excisa quadrifluviis dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore
ad intestina opera comparatur et ita sappinea vocatur. 25
8 contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus
| abundans parumque habens umoris et aeris et ignis, cum (20)
in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem.
ex eo cum tangitur umore non habens foraminum raritates
propter spissitatem non potest in corpus recipere liquorem, 30
3 eae: ea _HS_, hae _G_.
4 ce(ę _GS_)tera _x_.
5 idonea _x_.
6 abeis _H_.
7 ce(ae _G_, ę _S_)tera _x_. | natura _HG_: naturæ _H^{c}_, -rę _S_.
12 ponderosa _G et_ (_in ras._) _S^{c}_: ponderata _HS_.
14 ea: eo _S_.
15 cariem: pariē _G_, partem _H_, -tē _S(G^{c})_. | abea quae (quę
_GS_) _x_.
17 raritas et (&) est patens _x_.
23 durit(c _S_)iem _HS_: -tiam _G_.
24 dispertitur (_Plin. 16, 195_): disparatur _x_.
25 et ita sappinea: et intima fusternea sappinea _x_ (saprinea _G_).
* * * * *
Page 56
sed fugiens ab umore resistit et torquetur et efficit in
9 quibus | est operibus ea rimosa. aesculus vero quod est (25)
omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas
utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur, recipiens penitus
per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione 5
umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter
habent mix|tionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, =57=
per huius raritates umores penitus recipiendo celeriter
marcescunt. populus alba et nigra, item salix tilia
vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, 10
parum autem terreni, | leviore temperatura comparatae (5)
egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum
non sint durae terreni mixtione, propter raritatem sunt
candidae et in scalpturis commodam praestant tractabilitatem.
10 alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur 15
et minime materies utilis videtur, habet | in se (10)
egregias rationes. est enim aere et igni plurimo temperata,
non multum terreno, umore paulo. itaque in palustribus
locis infra fundamenta aedificiorum palationibus
crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore 20
liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet
inmania | pondera structurae et sine vitiis conservat. ita (15)
quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea
11 in umore obruta permanet ad diuturnitatem. est autem
maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera 25
et publica et privata sub fundamentis eius generis habent
6 cerrus et fagus: cerrus quercus fagus _x_.
8 per huius: ꝑuisa (_cf. 56, 10 et 27_). | u(hu- _HS_)moris _x_.
10 temperata _HS(G^{c})_, -te _G_, -tæ _S^{c}_ (-tę _G^{2}_).
11 (terreni) habens (habentes _G^{c}_) _add. x_ | comparata
_HS(G^{c})_, temperata _G_.
12 videntur _G^{c}_: videtur _x_. | rigiditatem: vel ariditatem
_suprascr. S^{2}_.
13 dura … (14) candida _x_.
14 sculpturis _x_.
15 proxima _HG_: -mę _S_.
16 materies _HS_: admateries _G(S^{2})_.
17 est enim: & (et _GS_) enim _x_.
18 Itaque non (ṅȯṅ _G^{c}_) minus habent (habeṇ̇t _G^{c}_) incorpore (h
_H^{c}S_)umoris inpalustribus (inplaustribus _H_) locis _x_.
22 Itaque (-q: _H_, -q⁊ _GS_) _x_.
23 paulolū _S_.
25 maximum (-ū _HS_) _x_.
26 habeant _x_.
* * * * *
Page 57
palos. ulmus | vero et fraxinus maximos habent umores (20)
minimumque aeris et ignis, terreni temperate mixtione
comparatae. sunt in | operibus cum fabricantur lentae et =58=
ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant.
simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto 5
qui inest eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores
et in commissuris et | coagmentationibus ab lentitudine (5)
12 firmas recipiunt catenationes. item carpinus quod est
minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris
summa continetur temperatura, non est fragilis sed habet 10
utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea
materia iuga iumentis comparant, quod apud | eos iuga (10)
ζυγα vocitantur, item zygiam eam appellant. non minus
est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes
umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, propter 15
umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed
in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor | qui (15)
inest penitus in corporibus earum habet amarum saporem,
qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque
eas bestiolas quae sunt nocentes. ideoque quae ex 20
his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam
13 diuturnitatem. item cedrus et iunipirus easdem habent
virtutes | et utilitates, sed quemadmodum ex cupresso et (20)
pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium dicitur nascitur,
quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, a tineis 25
et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis
1 maximos … umoris (-res _G^{c}_) _HG_: maximū … humoris _S_.
2 temperate mixtione _G_: temperata | emixtione _H_, temperata
emixtione _S_.
4 pandant _HS_: pandunt _G_.
5 ꝑfecto qui est eis liquor _x_.
12 iuga zy(i _GS_)za _x_.
13 zigaeam (_H_, ziga eam _G_, zigeā _S_) appellant _x_.
14 pin[v/o] _H_. | eae _H_: hae _G_, hęc _S_.
17 is: his _x_.
20 bestiolas _etc._: _cf. p. 147, 25_.
22 iuniperus _x_ (_sed cf. H^{c} 166, 11_).
23 ex cupr(ae _H_)essu pinu _x_ (_cf. 105, 19_).
24 cidreum _x_ (cedri oleo _Plin. 16, 197_, cedrino _32, 76. cf. 24,
17. 16, 52_: _lat._ citrus _et_ citreum = gr. κέδροϲ, κέδριον, -ινον).
25 co(quo _SG_)reliquę _H_. | iunctę _S_.
26 arbores autem eius sunt similes (-lis _G_) cupresseae foliaturae
(_sic H_, cupresse aefoliaturae _G_, cupressę ęfoliaturę _S, sed_
cupresseę _S^{c}_) _x_ (_ubi_ arbores autem similes cupressę ac folia
_G^{c}_).
* * * * *
Page 58
cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in
aede simulacrum | Dianae, etiam lacunaria et ibi et in =59=
ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta.
nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et
14 nonnullis Syriae regionibus. larix vero, quae non est nota 5
nisi is municipalibus | qui sunt circa ripam fluminis Padi (5)
et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi
amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam
ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere
nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis lignis 10
uratur. nec tamen tunc flam|mam recipit nec carbonem (10)
remittit, sed longo spatio tarde comburitur. quod est
minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore
autem et terreno est spisse solidata, non habet spatia
foraminum qua possit ignis penetrare, reicitque eius vim 15
nec patitur ab eo sibi cito noceri, propterque pon|dus ab (15)
aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in navibus aut
supra abiegneas rates conlocatur.
15 Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam
cognoscere. divus Caesar cum exercitum habuisset 20
circa Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus
ibi|que esset castellum munitum quod vocabatur Larignum, (20)
tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi
noluerunt imperio parere. itaque imperator copias iussit
admoveri. erat autem ante eius castelli portam turris ex 25
hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se
composita alte, uti | possent de summo sudibus et lapidibus (25)
accedentes repellere. tunc vero cum animadversum
est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse
longius a muro propter pondus iaculari, imperatum est 30
fasciculos ex virgis alligatos et faces ardentes ad eam
1 materies: _sic x_ (_i. e._ materiei _ut p. 60, 12_). | ea _om. x ubi_
aephesi _H_.
4 eae (eę _S_) _HS_: hę _G_.
5 qui … notus _x_ (_masc. ut nunc ital. hisp._).
6 is: his _x_.
7 hadriani _H_: adriani _GS_. | suci (_G^{c}_): suco _x_.
9 ipse _x_.
18 abiegnas _HG_, abigenas _S_ (_cf. p. 166, 5_).
19 causam: causa _x_.
22 vocaretur _x_.
27 posset (_G_, poss& _HS_) _x_.
* * * * *
Page 59
munitionem accedentes mittere. itaque ce|leriter milites (30)
16 congesserunt. posteaquam flamma circa illam | materiam =60=
virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem
uti videretur iam tota moles concidisse. cum autem ea
per se extincta esset et requieta turrisque intacta apparuisset, 5
admirans Caesar iussit extra telorum missionem
| eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se (5)
dedidissent, quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni
non laederentur. tunc ei demonstraverunt eas arbores,
quarum in his locis maximae sunt copiae. et ideo ut id 10
castellum Larignum ita materies larigna est appellata.
haec autem | per Padum Ravennam deportatur, in colonia (10)
Fanestri Pisauri Anconae reliquisque quae sunt in ea
regione municipiis praebetur. cuius materies si esset facultas
adportationibus ad urbem, maximae haberentur in aedificiis 15
utilitates, et si non in omne, certe tabulae in subgrundis
circum in|sulas si essent ex ea conlocatae, ab (15)
traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod
eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec
17 facere per se. sunt autem eae arbores foliis similibus 20
pini, materies earum prolixa, tractabilis ad intestinum opus
non minus quam sappinea, | habetque resinam liquidam (20)
mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis.
De singulis generibus quibus proprietatibus e natura
rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur 25
rationibus exposui. insequitur animadversio quid ita quae
3 sublata _G(S^{c})_: sublatā _H(G^{c})_, -tam _S_. | efficit _x_.
4 moles _HGS_: molis _H^{c}S^{c}_. | concidisse _GS_: concediss& _H_
(-se _H^{c}_).
5 turrisque: turris _x_.
7 se dededissent _H(G^{c})_, sed | eı⁞ıdissent (_sic_) _G_ (_littera
post_ e _radendo incerta_), se dedissent _S_ (= _L^{c}_).
10 ut id … (11) ita _Nohl_: id … item _x_.
12 coloniā _x_.
14 materies si: _sic x. cf. ad p. 233, 21_.
16 in omnạ̇e _H_, -ne _S_: -ni _G_. | subgrundiis _x_ (_cf. p. 277, 7.
Fav. 297, 10._ sugrundis _Plin. codd. 25, 160._ sugrundas _Varro r. r.
274, 10 Keil._ sugrunda, suggrunda, sugurunda _CGL. II, 192. 290. 520.
594._ grunda _ib. II, 36. Dig. 39, 2. cf._ suggrundatio _Vitr. p. 88,
15_).
18 traiectionis: -nib; _x_.
19 ea _x_.
20 eae _H_: heę _S_, hae _G_.
22 sappina _HS(G^{c})_: saprina _G_.
23 thisicis _x_.
24 e: ea _G_.
26 itaque _x_.
* * * * *
Page 60
in | urbe supernas dicitur abies deterior est, quae infernas (25)
|egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et =61=
de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus
habere vitia aut virtutes, uti sint considerantibus
X apertiora exponere. montis Appennini primae radices 5
ab Tyrrenico | mari inter Alpes et extremas Etruriae regiones (5)
oriuntur. eius vero montis iugum se circumagens
et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani
pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior
eius curvatura quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones 10
apricis est potestatibus. | namque impetus habet (10)
perpetuos ad solis cursum. ulterior autem quae est proclinata
ad superum mare, septentrionali regioni subiecta
continetur umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque quae
in ea parte nascuntur arbores umida potestate nutritae 15
non solum ipsae augentur amplissimis | magnitudinibus, (15)
sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes
liquoris abundantia saturantur. cum autem excisae et
dolatae vitalem potestatem amiserunt, venarum rigore permanente
siccescendo propter raritatem fiunt inanes et evanidae, 20
ideoque in aedificiis non possunt habere diu|turnitatem. (20)
2 quae autem ad solis cursum spectantibus locis
procreantur, non habentes interveniorum raritates siccitatibus
exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra lambendo
sed etiam ex arboribus educit umores. itaque quae 25
sunt in apricis regionibus spissis venarum crebritatibus
solidatae, | non habentes ex umore raritatem cum in materiem (25)
perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem.
4 essent (e̅e̅nt _GS_) _x_.
5 exponerem(. _S_) montes _HS_, exponerē(. _G^{c}_) mortis (_sic_) _G_
(_cf. p. 259, 20_).
6 tyrrhenico _H_, ty(i _S_)rrenico _H^{c}S_, thyrhenico _G_. | inalpis
et inextremas _x_.
8 hadriani _H_: adriani _GS_.
10 regionis (_a. c._) _H_.
13 regione _x_ (-ni _G^{c}_).
17 repletae (-te _G_, -tę _S_) urgentes (-tis _G^{c}_) _x_.
19 amiserunt (-r̄ _S_) _x_ (-rint _G^{c}S^{c}_). | permanentes _x_.
20 sicci(e _H^{c}S_)scendo _HG_.
23 inter venarum _x_.
24 exsuctę _x_ (exsucatę _S^{c}_).
25 umoris (_a. c._) _H_. | itaque quę _G_: itaque _HS_.
27 cum in: quae cum in _H_, que(ę _SG^{c}_)cū in _GS_.
* * * * *
Page 61
ideo | infernates, quod ex apricis locis adportantur, meliores =62=
sunt quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur.
3 Quantum animo considerare potui, de copiis quae sunt
necessariae in aedificiorum comparationibus et quibus tem|peraturis
e rerum natura principiorum habere videantur 5
mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes
et vitia, uti non sint ignota aedificantibus exposui. ita
qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones
erunt prudentiores, singulorumque generum usum eligere
poterunt in | operibus. ergo quoniam de apparationibus 10
est explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis
exponetur, et primum de deorum inmortalium aedibus
sacris et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo
postulat, insequenti perscribam. |
LIBER TERTIUS. 15