(argumenta paschalia)._
_Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris habentur in
excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 saec. IX^{2} (praeter V,
10), describo capitula libri V et VI:_
_Lib. V._
_I. Excerptum de astrologia (f. 90-91)._ } _cf. Verz. d. lat. Hss.
_II. De ordine ac positione stellarum in } Berlin I p. 292^{b}.
signis (f. 91-99 cum imag. pictis)._ } Rück l. c. p. 7._
_III. De positione et cursu septem planetarum (f. 99^{b})._ }
_IIII. De intervallis earum (f. 100)._ } _ex
_V. De absidibus earum (f. 100)._ } Plin.
_VI. De cursu earum per zodiacum (in textu “cotidianum”) } l. II._
circulum (f. 100^{b})._ }
_VII. De interlunio (f. 101^{b})._
_VIII. De eclypsi lunae (f. 101^{b})._
_VIIII. De eclypsi solis (f. 101^{b})._
_X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102^{a} cum
enumerat. eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, 810^{bis}, 811,
812!)_
_XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102^{a})._
_XII. De praesagiis tempestatum (f. 102^{b}-104^{b}) ex Plin. XVIII,
340-365._
_Lib. VI._
_I. De ratione unciarum (f. 104^{b}: S̶S̶ scripulus est sex siliquae …
ins. cod. M)._
_II. De probatione auri et argenti (f. 105)._
_III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105)._
_IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine terrae et
circuli per quem solis iter est (f. 105^{b})._
_V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106)._
_VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107)._
_VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa est (f.
107^{b})._
_Deinde Lib. VII._
_“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) continens
de rerum naturis” (f. 108-116^{b} cum 51 capp.)._
_Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus etc.”
Hultsch no. 137-39, f. 119^{b} De ventis, f. 121 Cursus lunae per XII
signa cum tabulis etc., f. 124^{b}-125^{a} opusc. comput. ad annum 885,
rotae f. 126^{b}-127, f. 128 “horologium viatorum”, f. 128^{b}-140
calendarium, deinde cum tabulis aliis de computo varia usque ad f.
156^{b}._
* * * * *
Page XXVIII
_Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae
(quae integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii Par. = Vat.
reg. 309 = V, quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) haec duo veteris
auctoris fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) in cod. Montp. 334
saec. IX^{2} (de quo supra) = M et (duo sola) cod. Laud. 426^{bis}
(Palladii antiquissimo s. IX f. 120^{b} sq.) = L, item Scletstat.
1151^{bis} s. X (Vitruvii f. 37^{b} sq.) = S et (cum praeced. de
rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos ipse vidi:
de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181^{b} sq.) cf. Rück p. 24. praeterea
prius fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum est in
Epitomam Faventini interpolatam (quae est De architectura valde
utilis scientia), cuius exscripsi cod. Paris. 6842^{c} (s. XIII) = p,
(ubi est cap. ultimum), contuli cod. Laud. 403 (s. XII^{2}) = l (ubi
paenultimum)._
[9] _nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f.
1^{a} (pertin. ad a. 1107). alterius item manus sed fere coaeva
est nota subscripta f. 2^{a}_ Rex chnut devicit anglos et
subiugavit _(c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata
sunt etiam quae habes f. 16^{b} + f. 3^{b}-4^{a}_.
* * * * *
Page XXVIII
De probatione auri et argenti.
Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento
similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui
vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra
cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in 5
statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius
argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si
inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem
inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve
in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum 10
et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem
massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus
scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito.
si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit.
si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. 15
1 _Tit. om. S_.
2 parum _p_.
3 tamen ponderis: ponderis tamen _l_.
4 vicesima: vicesima quarta et insuper ducentesima XL^{ma} _add. solus
S (item infra v. 6)_.
6 XII: undecim _solus S_.
7 auro _om. V_. | invenitur _V p_.
8 aliquod opus _L_. | auro _om. S_. | per commixtionem _S_, permixtum
_p_.
9 inesse: esse _p_. | quantum vae _L_, quantumque _p_.
10 contineatur: conveniatur _L_.
11 exanimato _L_. | suspecti: c̄ suspecti _l_. | pensatū _m_. |
pensante (_sic_) massam _p_, pensante massa _l_.
12 fabricante _p_.
14 argea _L_.
15 alleviato _L_.
* * * * *
Page XXIX
hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem
partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere
fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter
densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum
propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit 5
adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate
argenti XII denarios significare libram, sicut ~prima
lectionis huius fronte~ praefixum est.
De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus.
In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet 10
ad certum cerae pondus respondere debeat.
Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII,
aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII
et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII
et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. 15
Item si cerae fuerit libra, ~stagni~ VII librae et unciae X
et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit,
tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit.
et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII
unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii 20
mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et
denarios IIII.
si fuerit cerae libra, ~aeris albi~ librae VIII sumendae sunt
1 inclinabitur (_iterum_) _M_, inclinetur _p_.
3 solum _V_. | pondus _p_.
4 laevitatis _L_, lenitatis _V_.
5 est referendum: con(c̄)ferendum _V_.
7 XII denarios (dn̅r̅s̅ _L_): denar .XII. _S_. | libram: vicesimam
partem libre _solus l_. | p. huius lectionis f. _S_.
8 fronte _om. l_. | premissum est _l_.
9-11 (De mensura--certum) _in vacuo pro rubrica scribenda (2½ versuum)
spatio om. S_ (_qui incipit_ aerae pondus r. d.).
9 (_etc._)caerae (-rę, -re) _LMVSm semper_.
11 deb& _S_.
13 XVI _MVSm_: XVII _L_. | _post_ aeris cypri _lacunam significavi quia
statim subiecta auricalci (v. infra) mensura, aeris cypri_ (VIIII u. +
I d.) _excidit (iam in exemplari ex quo descripta est coll. Vaticana,
unde pendent omnes)_.
14 unciae (un̅c̅) XII _LMVm_: ÷ I. _S_.
15 VI _MVSm_: V _L_. | VIII _LMVm_: VIIII _S_.
17 IIII: quattuor _MV._ | quot: quod _L_. | cae(ę)ra: cęrę _L_.
18 et XVII: et X et VIII _S_.
19 VII: XVII _M_.
20 duodecies: Duę decies _L_.
21 unciae _M_.
* * * * *
Page XXX
et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt
uncias VIIII et denarios XII.
in libram cerae ~aeris cypri~ librae VIIII et denarii XII
mittendi sunt.
sic in libram cerae ~auricalci~ librae VIIII et duodecies 5
tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI.
contra libram cerae ~argenti~ librae X et duodecies XII
denarii.
simili modo in libram cerae ~plumbi~ librae XII et duodecies
VI denarii mittendi sunt. 10
in auri fusione contra libram cerae ~auri~ librae XVIIII et
duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI.
2 VIIII: VIII _V_.
4 mittende _L_.
6 tres: III _MS_. | unam: I _LS_. | XVI: VI _L_.
7 Contra--(11) auri fusione _om. M_. | duodecies XII _LSm_: duodecim _V_.
11 contrā (_sic_) _L_.
12 octo: VIII _S_. quod (qđ _L_) sunt _LMVm (ut supra)_: qui faciunt
_S_ (_qui suus est et arbitrarius, ut in Vitruvio et in Faventino
etc._). | unciae: ÷ _S_. | IIII _ego_: III. _LMVSm_. | XVI: XIII. _S_.
VITRUVII
DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM
* * * * *
Page 1 =1=
VITRUVII DE ARCHITECTURA
LIBER PRIMUS.
1 Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar,
imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis
hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur
et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque
| Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 5
cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam,
tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis
cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore
2 interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero
attenderem te non | solum de vita communi omnium curam 10
publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate
publicorum aedificiorum, ut civitas per te non
solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas
imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates,
non putavi praetermittendum | quin primo quoque 15
tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum
parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus.
cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis =2=
eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem
1 um (_sic sine litt. init., quam_ D _pro_ C _adscr. manus recens_)
divina tua mens _in albo primae lineae suppl. G^{c}_ (Cum--numen _litt.
capital. scr. H primo pag. versu_). | [o/ca]esar _G^{c}_.
10 [”/c]uram … [”/h]abere _signis mutandae positionis coniungit S^{c}
(ut ed. Lor.)_.
11 constitutione _S(G^{c})_: constitutionem _H_ (-nē) _G_.
17 (virtutis) erat _add. S_.
* * * * *
Page 2
transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens
in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio
et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum
| et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui (5)
praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo 5
mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem
3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad
exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi
scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et (10)
nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 10
privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum
ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi
praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante
facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. (15)
namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 15
I Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis
eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae
ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica
et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita (20)
usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque 20
generis opus est ad propositum deformationis.
ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione
2 proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque
architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent (25)
exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus 25
auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis =3=
3 ballistarum _G_: balistarum _HS_ (_ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi_
ballistae _H^{c} 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr._ ball-
_ut ego semper, cum rec. PSG praeferant_ bal-).
4 scorpion[v/e]m _H_.
5 quae (Quę _S_) cum _HS_: Quęcūq⁊ _G_.
6 recognotionem _S_.
7 (servasti) in animo. _add. S_ (_suo errore_).
10 aedificaviss& _ante ras. H_.
12 traderentur (_quasi ab_ gestarum) _x_ (_cf. p. 103, 22_).
14 sunt (_a. c._) _G_.
17 cuius iudicio probantur omnia _GS_ (_cf. p. 132, 24_): _om. H_.
18 ex _GS_: & (et) _H_.
20 quae (quę _SG_) _x_. | cuius cumque _HG_: unius cuiusque _S_ (unius
_ante_ cuius cumque _add. G^{c}_).
22 quaerés (_sic, cum apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc._) _H_. | sollertiae
(-tię _GS_) ac rationis proportione _x_ (_cf. p. 65, 6. 10, 18_).
* * * * *
Page 3
confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at
qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati
citius cum auctoritate quod fuit propositum sunt adsecuti.
3 cum in omnibus enim rebus, tum | maxime etiam in architectura (5)
haec duo insunt, quod significatur et quod significat. 5
significatur proposita res de qua dicitur, hanc
autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata.
quare videtur utraque parte exercitatus esse
debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam
| ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque 10
enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio
perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit,
peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures
noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit,
medicinae | non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, 15
astrologiam caelique rationes cognitas habeat.
4 Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum
scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem
efficere possit. deinde graphidos scientiam habere, quo
facilius | exemplaribus pictis quam velit operis speciem 20
deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat
architecturae, et primum ea euthygrammi et circini
tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis
expediuntur descriptiones normarumque et librationum et
linearum directio|nes. item per opticen in aedificiis ab =4=
certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen 26
vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum
rationes explicantur, difficilesque symmetriarum
quaestiones geometricis rationibus | et methodis inveniuntur. (5)
1 fuerant _G_ (_Eberhard_): fuerunt _HS_.
10 disciplinā _H^{c}S_: -na _H_, -nas _G_.
11 aut (_ante corr._) _om. H_. | aut sine ingenio disciplina _G_.
13 graphidos _HG_: -dis _S_ (_ut x v. 19_) _et in m._ idē.
descriptionibꝰ figurarū vel picturę _S^{c}_
17 haec _H_, hęc _S_: hę _G_.
22 ex euthy(-i _G_)grammis circini _x_.
23 aeris _S_.
24 descriptionis _ante corr. H_.
25 opthicen _HS_, optichen _G_.
26 dicuntur _G_. | arithmetichen (-[ⱶ/c]en _S^{c}_) _x_.
* * * * *
Page 4
5 historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta
saepe in operibus architecti designant, de quibus
argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere
debent. quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres
stolatas, quae caryatides dicuntur, pro | columnis in opere 5 (10)
statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus
ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis
cum Persis hostibus contra Graeciam consensit,
postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi
consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido 10
| capto viris interfectis civitate desacrata matronas (15)
eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas
neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho
ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia
pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui 15
tunc architecti | fuerunt aedificiis publicis designaverunt (20)
earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam posteris
6 nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non
minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico
proelio pauca manu | infinitum numerum exercitus Persarum =5=
cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum 21
et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis
et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo
constituerunt, ibique captivorum | simulacra barbarico vestis (5)
ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia 25
tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore
eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis
aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent
3 argumentis _x_.
4 si quis _x_ (_ut p. 7, 14_).
5 cary(i _HS_)atides _x_.
6 percontantibus _HG_: percuntantibus _H^{c}_, percunctantibus
_S(G^{c})_.
7 caria _x_. | peloponnessis _H_, -ponensis _GS_.
10 caryatibus _H_, cariatybus _G_, cariatibus _S_.
11 declarata _x_.
13 una (unâ _S_) _sic x_.
16 (designaverunt) quod _add. S_.
17 onera _S^{c}_. | ferundo _H_: ferendo _H^{c}GS_.
18 caryatium _x_.
19 Agesipolidos: hagest illae (ille _G_, hagestillę _SG^{c}_) polidos
_x_. | Plataico: pitalco _x_.
23 tropae(ę _G_)o _HG_: tropheo _S_.
* * * * *
Page 5
parati. itaque ex eo multi statuas Persicas | sustinentes (10)
epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo
argumento varietates egregias auxerunt operibus. item
sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam
7 architectos tenere oportet. philosophia vero perficit architectum 5
animo magno et uti non sit adrogans, sed potius
| facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est maximum, (15)
nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest.
ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat
animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur 10
dignitatem bonam famam habendo. et haec enim philosophia
praescribit. | praeterea de rerum natura quae graece (20)
φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est
studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales
quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus 15
enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus
spiritus naturales aliter at|que aliter fiunt, quorum (25)
offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia
principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut
Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta 20
conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his | rebus =6=
8 a philosophis erit institutus. musicen autem sciat oportet,
uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat,
praeterea ballistarum catapultarum scorpionum temperaturas
possit recte facere. in capitulis enim dextra ac 25
sinistra | sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur (5)
suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur
nec praeligantur nisi sonitus ad artificis aures
certos et aequales fecerint. bracchia enim quae in eas
tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter 30
1 multi _GS_: multis _ante ras. H_.
5 oporteat _x_.
13 phy(i _S_)siologia _HS_, phisioloya _G_. | (dicitur.) quę _add. S_.
16 circuitionibus _x_.
19 ctesibii: cum(cū _GS_)thesbia _x_.
23 uti ꝉ (vel) canonicā G (_sed eraso_ ꝉ _supra scr._ ꝉ canorā _G^{c}_).
26 emitoniorum _HS_.
27 surculis _x_.
29 fecerint _GS_: -runt _H_. | bracchia _H_: brachia _GS_.
* * * * *
Page 6
utraque plagam mittere | debent. quodsi non homotona (10)
9 fuerint, inpedient directam telorum missionem. item theatris
vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica
ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci
ηχεια appellant, ad symphonias musicas sive concentus 5
componuntur divisa in circinatione dia|tessaron et diapente (15)
et ＜diapason ad＞ disdiapason, uti vox scaenici sonitus
conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, aucta
cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat
aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae 10
sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere
10 | nemo poterit. disciplinam vero medicinae novisse oportet (20)
propter inclinationes caeli, quae Graeci κλιματα dicunt,
et | aeris et locorum qui sunt salubres aut pestilentes =7=
aquarumque usus. sine his enim rationibus nulla salubris 15
habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet
ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum
ad ambitum stilli|cidiorum, et cloacarum, luminum, item (5)
aquarum ductiones. et cetera quae eiusmodi sunt nota
oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant 20
aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum
relinquantur et ut legibus scribendis prudentia
caveri possit et locatori et conductori. | namque si lex (10)
perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab
utroque liberetur. ex astrologia autem cognoscitur oriens 25
occidens meridies septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium
solstitium astrorum cursus. quorum notitiam si qui non
habuerit, horologiorum rationem omnino scire | non poterit. (15)
11 Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et
abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse 30
1 utrae(ę _GS_)que _x_. | o motonia _HG_, ＜o＞motonia _in ras. S_ (i.
equaliter sonantia _in textu ipso male add. S_).
2 impedient directam _G et in ras. S_: impediendi | rectam _H_.
4 sonitum (-tū _GS_) & d. _x_. | 5 echea _x_. | 7 diapason ad _om. x_.
13 inclinationem (-nē _GS_) _x_. | climata _x_.
17 communibus _x_.
23 cavere _x_.
27 si qui _Praun_: si quis _x_.
* * * * *
Page 7
se iuste repente profiteri architectos nisi qui ab aetate
puerili his gradibus disciplinarum scandendo, scientia plerarumque
lit|terarum et artium nutriti pervenerint ad summum (20)
12 templum architecturae. at fortasse mirum videbitur
inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum 5
perdiscere et memoria continere. cum autem animadverterint
omnes disciplinas inter se coniunctionem
rerum et communicationem | habere, fieri posse faciliter (25)
credent. encyclios enim disciplina uti corpus unum ex
his membris est composita. itaque | qui a teneris aetatibus 10
eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris =8=
agnoscunt easdem notas communicationemque omnium
disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque
de veteribus architectis Pytheos, qui Priene aedem
Minervae | nobiliter est architectatus, ait in suis 15 (5)
commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere
posse facere quam qui singulas res suis industriis et
exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. id
13 autem re non expeditur. non enim debet nec potest esse
architectus gram|maticus uti fuerat Aristarchus, sed non 20 (10)
agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos,
nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus,
nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed
rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates,
sed non aniatrologetos, | nec in ceteris doctrinis 25 (15)
singulariter excellens, sed in is non inperitus. non enim
1 se _om. x_ (_ut G p. 36, 1_).
2 ẹscandendo _H_. | plerumque _x_.
4 ac _x_.
5 hominibus _x_.
8 haberi _ante corr. G_.
9 enciclios _G_.
10 qui a: quia _x_ (qui¦a _G^{c}_).
14 py(i _G_)thios _HG_, pythius (_ut 9, 7 x_) _S_. | prieni _H_ (_cf.
p. 159, 3_), primus _S_, primus ꝉ̣ p̲r̲i̲e̲n̲i̲ _G_ _i. e._ primus
_G^{c}_ (_cf. ad p. 6, 2_)
20 fuerat (_cf. p. 252, 2 etc._): fuerit _x_. | aristarcus _G_.
21 agrammatus _x_.
25 aniatrologetus _G_, -gecus _H_ (_sed_ -getus _H^{c} = LP_), -gicus
_S(G^{c})_.
26 is: his _x. ita sexcenties_ (_praevalente pronomine_ hic _apud
recentiores_) _poterit corrigi: cf. mox p. 9, 6. quod raro tentavi,
nisi quod semper scribo_ is qui … _pro_ hic qui … (_quod est rec. et
medii aevi_). | imperitos _H_.
* * * * *
Page 8