Transcriber’s Note: It would be wise to approach this book with a
reference guide to Latin scribal abbreviations to hand. The Unicode
characters used to render these are not supported by all fonts and may
not display correctly. Additionally, there are a number of symbols on
pages 232, 263-8, 271, 275-6 that have no Unicode equivalent, in
particular those represented here by ◌ and ⊙ (circles of varying
numbers of dots); these pages are included as images in the HTML
version, to which the reader may refer.
This key may help.
^{superscripted} in original, _{subscripted}
text printed in two rows [above/below] in original
=bold= in original
_italics_ in original
~s p a c i n g~ in original
≣ text scratched out, text s̶t̶r̶u̶c̶k̶ ̶t̶h̶r̶o̶u̶g̶h̶ but legible,
text ⟦erased⟧, text ⁅written in over an erasure⁆
extra spacing between words is intentional, indicating
a missing word or words (lacunae)
[NT] represents NT ligature.
¦ represents a broken forward slash (/) indicating separation
of two words written as one.
With reference to the MUFI Character Recommendation:
The character ᷑ (U+1DD1 COMBINING UR ABOVE, _passim_ as t᷑)
represents U+F153 COMBINING ABBREVIATION MARK SUPERSCRIPT
UR ROUND R FORM.
The character ᷎ (U+1DCE COMBINING OGONEK ABOVE, _passim_ as
t᷎, r᷎) represents U+F1C8 COMBINING ABBREVIATION MARK ZIGZAG
ABOVE CURLY FORM.
The character K (U+212A KELVIN SIGN, page 68 note to line
27) represents U+E8A3 LATIN ABBREVIATION SIGN AUTEM.
In this e-text, page numbers from this edition are given at the head of
each page, page numbers from a previous edition in the right margin (in
bold), chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers
from both editions in the right margin, distinguished e.g. 5 and (5).
Notes originally split across two pages have been rejoined and placed
onto the most relevant page.
For this e-text, the text is given twice: first as printed, with all
notes and apparatus, and then as text alone.
VITRUVII
DE ARCHITECTURA
LIBRI DECEM.
ITERUM EDIDIT
VALENTINUS ROSE.
[Illustration]
LIPSIAE
IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI
MDCCCXCIX.
LIPSIAE. TYPIS B. G. TEUBNERI
_Ut post triginta annos Vitruvium ex meo Müllerique mei († 14.
Aug. 1893) apparatu iterum ederem, id non mea effecit voluntas sed
editore Lipsiensi postulante (3. I. 1895) imposita quasi necessitas.
necessitatem in studium convertit occasio. nam eodem fere temporis
momento evenit ut amica manu favente codicis Scletstatensis (de
quo a. 1879 A. Giry, Revue de philol. III, 16-18) propter Mappae
claviculam tunc in museum Berolinense delati, mox autem Josepho Gény
bibliothecario Scletstatensi indulgente in bibliothecam translati
amplior notitia suppeteret. quae cum ad ipsum quidem auctoris textum
iuvandum nihil, non nihil tamen faceret ad illustranda textus traditi
fata, prioris editionis supplementum praestare videbatur delectabile.
parum quidem codex ille antiquus est (saeculi X vergentis), immo
magistrali saeculi licentia multo magis etiam ut emendatus ita
deformatus, quam aut Leidensis aut (unde[1] reliqui) Pithoeanus, qui
propaginis Harleianae testes sunt antiquissimi, id tamen peculiare
habet quod licet ad Harleiani codicis exemplar et ipse sit descriptus,
proprio tamen conatu quamvis desultorio nec ultra fere primum librum
pro medii aevi more pertinaci ad alterius stirpis exemplar ipso
quidem codice Gudiano antiquius correctus est, non in margine tantum,
et inter scribendum radendo, sed in ipsa statim prima scriptione.
etenim quod primum promptumque alterius generis indicium olim (praef.
p. VI) quaerenti fore videbatur, in textu ipso sine ullo rasurae
vestigio habet verba quae post ipsum statim operis initium in codice
antiquissimo (H saec. IX^{2}) praetermissa sunt, reliqua autem quae
solus servavit Gudianus (saec. XI^{1}), aeque omnia desiderantur, nisi
quod in eodem fere primo libro parvula quaedam verbis iam scriptis
ipse superaddidit, utriusque generis a librariis postea confusi
quasi princeps quoddam praebens specimen. hoc autem conscriptum est
sex librariorum (sicut octo Leidense) invicem aut scribentium aut
corrigentium festinanti diligentia. qui Germani certe omnes (ut is qui
plumbo solummodo vel graphio impresso passim nonnulla notavit et supra
p. 58, 6 “carpinus” adscripsit “haginbuocha”) non solum ad exemplaria
correxerunt sed ex proprio captu multa et ad saeculi consuetudinem.
atque similiter post egit qui et ipsum Scletstatense exemplar
adhibuisse deprehenditur corrector codicis Gudiani, qui vice versa
lectiones Harleianas infersit stirpi Gudianae._
_Utrumque vero librorum genus (H et G) ad codicem Fuldensem (praef.
p. IV. VI. cf. de catalogo saec. XVI N. Kindlinger, Katalog und
Nachrichten von der … Bibliothek in Fulda Lpz. 1812 p. 80 sub IX, 3,
14: de antiquo enim indice ex codice Vat. Pal. 1877 imperfecte edito
non habeo quod referam) redire credo in Germania antiquissimum et ad
“scoticae scripturae” quam qui ex eo produnt “inexperientiam”[2], ita
quidem ut ipsi Fuldensi quibus praestat ea debeat Gudiani pater,
lacunas Harleianus Reginberto atque exemplari quod vel “scripsit vel
scribere fecit” Augiensi (inter a. 838-842 s. G. Becker Cat. ant. 9,
5), quo postea etiam usus est Hermannus Contractus monachus Augiensis
in ipsa Augia mortuus a. 1054 (cf. ad p. 232, 10). in Augia enim
descriptum fuisse Vitruvii exemplar illud quod in monasterium S.
Pantaleonis (a. 964 conditum) translatum Coloniae legebat qui paginae
vacuae iuxta crucis figuram (f. 145^{b}) nomen inscripsit “Goderamnus
propositus” eiusdem monasterii, hoc indicare videtur codicis nunc
foliis quibusdam truncati[3] appendicula atque “sumpta ex phisicis
probamenta” illa aeque truncata, quae ad Augiensem bibliothecam
pertinent et ad Mappae claviculam iam a. 822 ibi servatam (Becker 6,
139), servatam sc. cum alio volumine iuxta collocato (6, 138) “de
architectura” sine nomine tradita eadem fortasse ratione qua in codice
Scletstatensi, quo utrumque opus eodem volumine coniunctum postea in
ipsa Augia repetitum est.[4] istam scilicet appendiculam cuius in
codice Harleiano nunc initium solum extat ab ~altera manu~ adscriptum,
ex integro tunc codice uno tenore et ab ipsa Vitruvii finiti manu
descriptam praebet Leidensis (f. 105^{a}-6^{a}, item Escorialensis
f. 84-86 cf. Haenel, Cat. Mst. p. 958) atque eadem excerpta ad finem
etiam aucta repetit Scletstatensis. contra Pithoeanus (item qui ex eo
Vaticanus) sine nomine auctoris Vitruvio finito addidit Faventinum (qui
et ipse bibliothecae Augiensis testis est: Becker 10, 2). Pithoeanus
quidem omnium qui ex H ut antiquissimus fuit ita feracissimus. nam
ex eo fluxerunt et is ad quem pertinent ~blc~ (et qui ex c, h et
m) et Vaticanus s. XI, cuius integra nunc uti licuit scripturae
collatione ab Augusto Wilmanns olim facta[5], et (ex quo Parisiensis
alter p) Franekeranus (qui nunc est Leuwardiae in bibliotheca Frisiae
provinciali no. 51) belle et antique scriptus saec. X^{2} atque
Scletstatensi si non auctoritate, certe aetate compar.[6] Pithoeani
autem praeter mea nunc usus sum integra librorum I et X collatione a
Friderico Haase († 1867) exemplari editionis Tanchnitianae (Lips. 1836)
pridem adscripta._
_Antiquos igitur quos superesse scimus Vitruvii codices id est ante
saec. XII scriptos, ipse vidi omnes (praeter Vaticanum, de quo supra,
et Escorialensem, de quo vid. praef. p. V: post ea autem quae mea
causa olim diligentissime adnotavit F. Jagor a. 1867, de eodem codice
relatum est ex schedis G. Loewe anni 1879 in Sitz.-Ber. d. Wiener Ak.
ph. h. Kl. 112, 180 et Wiener Stud. 1888/89 IX, 327. X, 168). principes
omnium H et G. qui secundas partes agunt, ex uno omnes pendent codice
Harleiano P, L, e, praeter S, qui Gudiani patrem novit cum E. reliqui
omnes inferioris ordinis sunt et merito negligendi. quorum si origines
sciremus, id est si nomina traderentur monasteriorum quibus scripti
fuerant, architecturam germanicam lepidissima historia illustraremus.
Leidense quidem exemplar monasterii olim fuisse suspicor S. Michaelis
Hildenesheimensis, cui primus praepositus fuit Goderamnus ille qui
codicem Harleianum (id est Coloniensem) manibus versaverat. etenim
ad finem libri quarti (f. 40^{a}) vetus lectoris coaevi manus rudem
quandam sed veram imaginem margini appinxit columnae illius aeneae,
tunc scilicet novae et spectabilis, quam ad exemplum Traiani factam
(scil. inter annos 1001 quo Romae fuerat et quo ecclesia dedicata
est 1022) Christo victori iuxta altare erexerat Bernwardus episcopus
(993-1022)[7]._
_Vitruvio, sicut olim, subdidi Faventinum, id est Epitomam, cui nomen
auctoris reddidit Iosephus Haupt anno 1871. eius textum contuli cum
Anonymi cuiusdam compilatione, qua ex ipso Vitruvii textu tunc vulgari
epitoma vetus aucta fuit. hanc scil. unus servavit codex Scletstatensis
ad finem non perscriptam, immo remisso labore aut mutilam aut
imperfectam, sicut qua eiusdem librarii manus voluminis initium fecit
imperfecta est Mappae clavicula. de hac Anonymi opella nuper retulit
S. Krohn a. 1896, de altera autem et recentiore (s. XII) Epitomae
editione, quae est “de architectura valde utilis scientia” (cf.
praef. p. XII et infra ad Faventini initium) disserendum erit ei qui
ipsam edet Claviculam illam summopere memorabilem, id est ei a cuius
benevolentia pauca haec praefari exorsus sum, Ludovico Kaemmerer._
_Marginibus adscripsi numeros paginarum quae fuerunt editionis prioris
(anni 1867) eo consilio ut novae quoque editioni servaretur indicis
Nohliani (ab anno 1876) utilitas, quo de Vitruvii sermone ita nituntur
recentiorum studia universa (ipsius Nohl, Praun, Oehmichen, Eberhard
etc.) ut sine eo non existerent omnino._
_Scripsi ~Berolini~ 26. Julii 1898 (quae libro impresso nunc relego 14.
Junii 1899)._
_=Valentinus Rose.=_
[1] _quod demonstravit apparatus prioris editionis criticus.
unum hic exemplum afferam, quod verba p. 149, 24 “et ex
intestino opere lacunariis ornatus” quae leguntur in GHLS, ea
cum P omittunt ~fpv(b)l(ch)~. similiter p. 273, 13. 281, 2 etc._
[2] _exemplo utor vitiis ex _p (= r)_ anglosaxonico (e.
g. _per = res_) translato mox in _n: natione (?)_ p. 32,
3. _contigrationem_ G 52, 18. 24. _remissionibus_ 136, 8.
_spissionibus_ 194, 13. _notatione_ 219, 27. _nostrum_ 230, 22.
_notae_ 255, 14. _voluntatem_ 260, 22. mox in _p: pythmo_ 9,
13. _desepti_ 63, 20. _hypetri_ 96, 22. _excepto_ 167, 5. cf.
_p_ pro _f: prontibus_ H 100, 15. _porte_ G 168, 13.--_f_ pro
_p: confressione_ H 237, 18.--_r_ pro _p: raribus_ 121, 23.
_saprinea_ G 56, 18 etc. etc. de nota anglosax. pro _autem_
in G saepe repetita (explicat suprascripto _autem_ G^{c} ad
p. 155, 1. cf. 69, 22. 201, 6.) v. praef. p. VI (vid. etiam
p. 191, 8. 196, 12. 199, 12 etc., pro _vero_ HG^{c} p. 70,
5).--simillimae sunt notae _r_ et _s_, ut fuerunt in x, vel in
ipso H, unde vitia plurima: sed hoc late patet, sicut _u = a_.
alia ratio est vulgaris apud librarios saec. IX confusionis
vocalium _u = o, a = o, i = e_._
[3] _folio 158^{b} finitur ultimus quaternio XX, post quem
volumen claudunt quattuor folia 159-162. ex prioribus duo
quaterniones XIIII et XV septena tantum folia habent, item post
f. 108 et 114 singula folia recisa sunt, quae eadem forte causa
inutilia essent quam quae pagina versa vacua relicta sunt f.
84^{b}, 103^{b}, 133^{b}, 145^{b}. quem codicem qui et foliorum
forma quadrata et paginarum ambitu effigie quadam minuta
repetit, etiam numero foliorum aequaret textus Scletstatensis,
nisi post f. 116 (quod finitur ed. p. 200, 17 post v. _ferum_,
ut Harl. f. 116 finitur ed. p. 200, 18 post v. _dissolvere_)
in ipso primum folio 117^{a}, ut iterata vice infra, omittendo
peccasset. Harleianus enim grandioribus litteris verbisque
sine compendio (~ex exemplari quidem compendioso~) exscriptus
latiore spatio utitur. specimen scripturae habes in Catal. of
ancient mss. in the British Museum P. II (Lond. 1884) tab. 55._
[4] _Scletstatensis codicis ~pars prior~ a duobus manibus
scripta fuit, quarum altera ~Claviculae~, post prologum et
indicem, particulam scripsit (f. 1-12), eadem Faventini
textum, quem inceperat, reliquit imperfectum. altera eiusdem
Mappae aliaque de coloribus etc. ~excerpta~ dedit varia atque
confusa tribus foliorum quaternionibus (sign. I-III, f. 13-38)
quorum tertii in altera parte, post inserta duo illa folia
delineationibus architectonicis destinata, rursus prior manus
scripsit excerptum ex Vitruvii libro III (cf. V. Mortet:
Bibl. de l’éc. des ch. 1896 p. 289, Revue de phil. 1898 p.
34, aliaque veterum auctorum fragmenta per saecula IX et
X celeberrima saepeque obvia, ad Mappam non pertinentia).
sequitur altera Excerptorum series (m. 2) usque ad Faventinum
(m. 1).--deinde ~altera eiusdem voluminis parte~, sine nomine
_Incipit prologus de architectura_, quo finito ipsius Vitruvii
nomen uno loco comparet in rubrica libri primi (ad p. 2, 17).
hanc partem alii sex librarii scripserunt._
[5] _is codex, propter nitorem scil. exemplaris, multis locis
verba auctoris obscura in albo omisit, velut “liacolorum”
illud, de quo Nohl, Ind. Vitr. prf. p. III (cf. p. 72)._
[6] _hunc ad bibliothecam Berolinensem missum inspexi ipse m.
Iulio 1898. unde cognovi ex eo ipso descriptum fuisse p, alius
autem suaeque ex P originis esse v._
[7] _qua comparata manifestum est alienum esse capitulum quod
nunc spectatur columnae olim fractae restitutum (cf. tabulam
in: Vaterländ. Archiv Jahrg. 1825 Bd. 2 S. 250. Kratz, Dom zu
Hildesheim II S. 60 cum tab. 7 fig. 1 et tab. 12 fig. 3. cf.
tab. 4 fig. 3.--de Bernwardi studiis chemicis Kratz III, 11
et Pyrgalli carmen apud Leibnitz Scr. Brunsv. II introd. p.
18. Lüntzel, Gesch. der Diöcese u. Stadt Hildesheim, II, 176.
cf. Mappae inscr. in cat. Aug. “de efficiendo auro” et ipsius
voluminis Scletst. “De chymia Manuscript”). in summa columna
erat Christi statua crucifixi quidem, sed sine cruce (Kratz 2,
62), manibus supra pectus complicatis, praeter subligaculum
nudi, cum corona spinea et cum ligno suppedaneo._
Vitruvii codices antiqui habentur hi
[Illustration]
_=H= = ~Harleianus~ mus. Brit. 2767 (saec. IX^{2})_
_unde =L= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 88 (s. X)_
_et =e= = ~Escorialensis~ III F. 19 (s. X/XI)_
_et =P= = (~Pithoeanus~) Paris. lat 10277 (s. X^{1})_
_ex quo is unde_
{ _=b= = ~Bruxellensis~ 5253 (s. XI)_
{ _=l= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 107 (s. XI)_
{ _=c= = ~Cottonianus~ mus. Brit. Cleop. D 1 (s. XI)_
_ex quo_
_=h= = ~Harl.~ mus. Brit. 3859 (s. XI/XII)_
_[=m= = ~Morris.~ nunc Berolinensis lat. fol. 601
(s. XII)]_
_=f= = (~Franekeranus~) Leuward. 51 (s. X^{2})_
_ex quo_
_=p= = ~Paris.~ lat. 7227 (s. XI/XII)_
_=v= = ~Vaticanus~ reg. Suec. 1504 (s. XI)_
_et =S= = Scletstatensis 1153^{bis} (s. X^{2})_
_=G= = Wolfenbuttelensis ~Gudianus~ 69 (s. XI^{1})_
_=E= = (epitomati Vitruvii) Wolfenb. ~Gudianus~ 132 (s. X)_
_itaque in hac editione =x= mihi est pro codicum omnium consensu =
H(S)G(E): de quibus singulis notatur tantum ubi differunt, de reliquis
non curandum._
In supplementum editionis prioris (a. 1867) sequitur eorum quae vel
addenda vel corrigenda tunc fuerant adnotatio (cf. praef. p. VII not.).
_ad p. 1, 6 lege _gubernaren̤tur_ c (contra dele ad v. 3 _gloriarentur_
ante corr. c)._
_ad p. 9, 19 l. _trigonis_ G(Lp): _tridonis_ H(Plbch) [in p sc.
_trigonis_ est ex f^{c}]._
_in p. 16, 8 l. _occidentem_ (pro vit. typ. _accidentem_)._
_in p. 16, 13 l. _vitiantur_ (quod volueram, cum codd., pro
_vitiabuntur_, quod inmutatum ex textu vulg. ramansit)._
_ad p. 17, 20 adde (quae excidit) notam _compositionis_ rec.: _-nibus_
G H (Llch)._
_ad p. 20, 22 excidit nota haec _passuum_ rec.: _passus_ G H(Llch)._
_ad p. 27, 11 l. _ae≣thestę_ (i. e. _aetthestę_) ante ras. G._
_ad p. 29, 11 et 15 omisi olim, quae recentes viderentur, correcturas
codicis H. sunt autem negligenti ductu atque inconsueto supra additae,
quas nunc signavi H^{2} (sicut calamo sine atramento impressas codicis
S = S^{2}): _(11) ab .ı. [ad/ab] .k._ et _(15) ab .[l/ı]. ad .n.__
_ad p. 30, 22 cf. ed. pr. p. VII not._
_ad p. 50, 22 add. _in(im _G^{c}_)pudico_ G H(Llc)._
_ad p, 52, 25 l. _despectationes_ G H (non _disp._)._
_p. 52, 24 l. _cenaculorum_ (non _coe-_): textum Lor. a me correctum
cum in officinam dederim, fieri potuit ut remaneret _o_ illud, non (ut
p. 150, 12) deletum._
_ad p. 55, 14 omisi notam _quem (habent)_: _quae_ H (L, _quę_ Glc)._
_ad p. 57, 4 l. _terreni habens_ G H (_habentes_ G^{c}), ubi delevi
_habens_._
_ad p. 57, 10 add. _est enim_: _&enim_ H (Llc) = _Et n̶_ G._
_ad p. 59, 6 l. _tinia_ ante corr. G (_tenia_ errore G^{c} qui voluit
_tinea_)._
_ad p. 60, 6 l. _se dededissent_ H (G^{c}), _sede dedissent_ Llc,
_se¦d̲e̲ dedissent = se dedissent_ L^{c}, _sed|e(d)idissent?_ ante
corr. G._
_ad p. 61, 17 l. _amiserint_ G^{c}: _amiserunt_ G H(Llc)._
_ad p. 78, 14 adde notam _contracturae iusta_ Joc.: _contractura eius
tali_ G H(Llc)._
_ad p. 81, 12 l. _proiecturae cymatium_ H(Llc), _proiecturę cimatiū_ G._
_ad p. 85, 18-20 l. _columnas--possent_ om. G etc._
_ad p. 96, 4 adde notam _orientis & (et) simulacrum_ G H(Llc)._
_ad p. 97, 26 adde notam _altitudinis_ Mar. (ed. pr.): _-ne_ G H(Llc)._
_ad p. 98, 8 adde notam _eae_ H(Llc): _hae_ G._
_in p. 111, 5 l. _gravis et ex gravi_ (= G H)._
_ad p. 113, 18 adde notam _et disdiatesseron et disdiapente_ (G, _&
diatesseron & disdiapente_ H): sic codd._
_ad p. 118, 7 add. n. _qua_ Phil.: _quę_ G, _quae_ H (_quę_ Ll, _que_
c)._
_ad p. 124, 2 _hypaethrasque_ Lor.: _hypetrisque_ G H._
_ad p. 127, 5 add. n. _ambulationes_ lc._
_ad p. 127, 15 adde n. _subdextro_ G H._
_ad p. 129, 20 adde n. _exęquanda_ G(Pl): _exaequenda_ H(Lc)._
_ad p. 129, 22 adde n. _structura_ Lor.: _structurae(ę)_ G H(Llc)._
_ad p. 130, 21 l. _potuerunt_ G(Lc): _poterunt_ H(l)._
_ad p. 135, 19 (non ad v. 16) l. _tumore_ H (et ante corr. c)._
_ad p. 136, 8 adde n. _remissiores_: _remissionibus_ E G H(Llc)._
_ad p. 139, 6 adde n. _species se_ H(lc)._
_in p. 140, 4 l. _pronuntiandum_ (pro _c_ ex ed. Tauchn. negligenter
rep.)._
_in p. 146, 29 l. _ne minus pedes occupent septenos_ (sic codd.: ubi
_occupent pedes septenos_ edd.)._
_ad p. 149, 9 l. _distat_ G (non ad 8 _distantes_): _distant_ H(Llc)._
_in p. 151, 7 l. _formatur historia_ (sic codd., non _historia
formatur_, ut edd.)._
_ad p. 152, 15 l. _materies_ H(Ll): _matries_ G(ch)._
_ad p. 155, 9 adde n. _invidiore_ (sine corr.) G._
_ad p. 158, 24 l. _extentionē_ G: _-ne_ H(Llc)._
_ad p. 159, 11 l. _De mausoleo_ H (_De maus oleo_ L, _De|manus oleo_ l,
_De man̤us oleo_ c), _demaus oleo_ G. cf. ad p. 50, 27._
_ad p. 161, 7 add. n. _servos_ H (L, _-us_ Glc)._
_ad p. 163, 6 add. n. _clavis_ G: _clavi (fixi)_ H._
_ad p. 170, 15 add. n. _canalis_ G: _-les_ H (Llc)._
_ad p. 172, 5 add. n. _e quarum_: _e(ae _H L_)quibus_ G H._
_ad p. 176, 13 l. _egraegia_ H._
_in p. 181, 10 l. _vocitant_._
_ad p. 181, 10 add. n. _vocitant_ G H: _vocant_ edd._
_ad p. 182, 7 l. _violacio_ E G H(L, _-tio_ lc et G^{c})._
_ad p. 189, 22 l. _percipit_ E G^{c}(lc): _percepit_ G H._
_ad p. 190, 4 l. _&tenuatos_ H E, _et tenuatos_ G._
_ad p. 190, 17 l. _atlante_ H (_athlante_ lch): _anthlante_ EG(L)._
_ad p. 195, 7 add. n. _ammonem (-ē)_ GH._
_ad p. 201, 8 not. v. 10 monendum est omissionem illam verborum v.
11-12 quae notatur pertinere ad codd. lc(f), non ad L._
_ad p. 219, 5 add. n. _architectata_ EG: _architecta_ H(Llc)._
_ad p. 219, 26 add. n. _subiens_ EG: _subic(t _L_)iens_ H(Llc)._
_ad p. 220, 18 l. _radios uti ꝑ centrum_ (hoc excidit!) _cum itineribus
coronantes_ EGH._
_ad p. 222, 5 l. _is_ E(G^{c} l): _his_ GH(ch), _ubi [ı/hı]s_ G^{c}
(non = _hiis_, sed) = _≣is_ S^{c}._
_ad p. 225, 6 l. _linea_ EG (lch): _linia_ H(L)._
_ad p. 228, 12 _in s. c. laevo et auriga (&auri|ga _H_) pedes_ GH (unde
addidi _tauri_)._
_ad p. 229, 8 add. n. _ophiuchos_ EH(Llc), _ophiychos_ G._
_ad p. 232, 4 add. n. _ex_ EG: _&_ H._
_ad p. 232, 17 add. n. _enascentiā_ H (_-am_ c)._
_ad p. 234, 20 add. n. _altera(-rạ̇ _L^{c}_) aestivus_ H(L)._
_ad p. 241, 19 add. n. _spatio_ G (ut sexcenties iste _o_ pro _a_)._
_ad p. 249, 3 l. sed ante corr. G (pro G^{c}) _discenderent_._
_in p. 255, 19 l. _tunc vero etiam plostra_ (ubi _etiam_ errore
omiserat textus Schneideri)._
_in p. 257, 16 l. _tympani eius_ (cum codd., pro _eius tympani_ edd.)._
_in p. 258, 16 l. _est eius_ (cum codd., pro _eius est_ edd.)._
_in p. 258, 18 l. _tantundem et longitudine_ (sic codd., _t. in l._
edd.)._
_in p. 263, 14 l. _pedum quaternum et sextantis_ (ubi _et sextantis_
textus Schneideriani errore neglecto excidit)._
_ad p. 263, 14 add. n. _sextantes_ EGH(Llc, _-tis_ L^{c}, _-te_ E^{c})._
_ad p. 265, 9 add. n. _denticulo_ (Schn.): _-lus_ GH._
_ad p. 267, 6 add. n. _habentes_ Phil.: _habens_ GH._
_ad p. 274, 15 add. n. _scorpiones_ G: _-nis_ H(Llc)._
_ad p. 277, 13 add. n. _gręce_ G (l, _graece_ L): _graeci_ H(Pch)._
_ad p. 278, 3 l. _amoxopodes_ G, _-pedes_ H(Llc)._
_ad p. 278, 4 l. _pedes XXVIIII._ H(Llc), _pedes XXVIII._ | G._
In codd. HG rubricae capitulorum in textu primi libri litt. unc.
scribuntur hae
_post tit. _Vitruvii de architectura liƀ. I_ (H, om. G)._
_(ad p. 2, 17) _De architectis instituendis_ (litt. min. in m. suppl.
G^{c})._
_(ad p. 11, 10) _II. Ex quibus rebus architectura constet.__
_(ad p. 12, 19) _III. De aedibus sacris.__
_(ad p. 14, 5) _IIII. De osteis_ (_ostiis_ H^{c} G) _operum et
balnearum_ (= PL, _-orum_ H^{c} G) _et fenestris.__
_(ad p. 14, 11) _V. De qualitatibus locorum et copiis operum.__
_(ad p. 15, 5) _VI. De partibus architecturae.__
_(ad p. 15, 27) _VII. De corporatura animalium et locorum salubritate.__
_(ad p. 18, 22) _VIII. De iocineribus animalium inspiciendis ad
explorandam aeris qualitatem_ (in m. G^{c})._
_(ad p. 20, 9) _VIIII. De municipio_ (sic GL et in textu Pvf et ind.
vf^{c}, _De municio_ H et ante corr. e, unde _De minutio_ ind. P et ex
hoc _De minucio_ in textu vel h et a. c. ind. f, sed _De munitionibus_
S) _de loco in locum translato.__
_(ad p. 20, 24) _X. De fundamentis murorum et turrium
constitutionibus.__
_(ad p. 23, 13) _XI. De divisione operum quae intra muros sunt et
dispositione ut ventorum noxii flatus vitentur.__
_(ad p. 30, 1 solus numerus restat) _XI._ (= PL, pro _XII._ ut SG^{c})
usque ad finem, ubi _Liber primus explicit_ (_deo gratias amen_ add.
solus H) _incipit liber secundus.__
_quae capitula in indicem capitulorum colliguntur (post praefationem ad
p. 2, 17) in cod. P _Incipiunt capitula I (--XI)_._
_ea ex P etiam habent ~fvpblch~, non habent neque L(e) neque S.
reliquorum praeter I librorum nunc non extant rubricae (sed cf. G ad p.
146, 11 et 169, 25)._
Quae omittuntur in codice Harleiano (eisque qui hunc sequuntur),
servata autem leguntur in G, haec sunt verba
_libri I_
_p. 2, 18 _suo indicio probantur omnia_ (GS) ex homoeoteleuto._
_p. 15, 16 _locis_ (GS^{1})._
_p. 19, 22 _fit_ (G)._
_p. 20, 7 _per_ (GS^{1})._
_p. 28, 8 _ad Κ_ (_ad h_ G = _ad k_ S, _ad h_ S^{2})._
_libri II_
_[p. 31, 11 _ut_ (S, om. HG)._
_p. 43, 26 _ad_ (GS) ex h._
_[p. 44, 8 _in_ (S, om. HG)._
_p. 47, 19 _non enim_ (GS^{1})._
_p. 47, 20 _structura_ (G)._
_p. 61, 23 _quae_ (G) ex h._
_libri III_
_p. 68, 9 _autem_ (EG)._
_p. 72, 12-14 _octo et dimidię--columnarum_ (G) ex hom._
_p. 72, 17 _invenit_ (G)._
_p. 77, 14-15 _quartae reliquae--torus_ (G) ex hom._
_p. 79, 14 _ab_ (G) ex h._
_libri IV_
_p. 86, 3 _altitudinis_ (G) ex hom._
_p. 86, 11-12 _subtilitate--elegantia_ (G) ex hom._
_libri V_
_p. 107, 16 _trabes_ (G)._
_p. 112, 2 _sunt_ (G)._
_p. 122, 19 _autem_ (G)._
_p. 123, 5 _una_ (G)._
_libri VI_
_p. 140, 1 _cum_ (G)._
_p. 145, 28 _pinacothecas_ (G) ex hom._
_p. 148, 23 _in_ (G) ex hom._
_p. 151, 25 _a_ (G)._
_libri VII_
_p. 160, 5-6 _collecta--animad verti_ (GS^{c}) ex hom._
_p. 165, 7 _contestateque solidiscendo_ (G)._
_p. 165, 29 _se_ (G)._
_p. 169, 2 _materia_ (G)._
_p. 169, 21 _ita_ (G)._
_p. 173, 2 _nam pinguntur_ (G) ex hom._
_p. 179, 18 _si_ (EG)._
_libri VIII_
_p. 186, 8 _et stabiliores_ (G)._
_p. 199, 10 _e quibus ad unum_ (EG) ex hom._
_p. 199, 22 _ex qua_ (EG) ex hom._
_p. 200, 24 _aquam_ (EG)._
_p. 201, 1 _qua_ [lac. S]._
_p. 206, 14 _dextra ac sinistra cum librata_ (G) [lac. ES]._
_p. 211, 20 _et suaviorem_ (EG)._
_libri IX_
_p. 212, 5 _phithia_ (EG)._
_p. 217, 16 _itaque neque cum maxime sunt_ (EG) ex h._
_p. 219, 2 _et stellarum cursibus_ (EG) ex h._
_p. 221, 1-2 _iustum cursum. ita efficitur_ (EG) ex h._
_p. 225, 9 _luna--occidentem_ (EG) ex h._
_p. 228, 5 _ab eo_ (EG)._
_p. 229, 15 _est_ (EG)._
_p. 230, 6 _se adtollens reflectitur a_ (EG) ex h._
_p. 231, 13 _nodus_ (EG)._
_p. 233, 7 _et_ (EG)._
_libri X_
_p. 244, 8-9 _et transversariis--conligationibus_ (G) ex h._
_p. 255, 10 _alteram_ (G)._
_p. 264, 5 _et_ (EG)._
_p. 266, 12 _latitudine_ (G) [lac. S] ex h._
_p. 269, 21 _pedes_ (G)._
_p. 280, 20 _dignitate_ (EG)._
Contra quae omittuntur in Gudiano, habentur in H sqq., haec
_libri I_
{ _p. 13, 11 _ab_ (HS)._
{ _p. 15, 27 _ea_ (HSG^{c})._
_(deficit E)_ { _p. 20, 23 _in_ (HS)._
{ _p. 22, 22 _est_ (HS)._
{ _p. 28, 20 _id_ (HS)._
_libri II_
{ _p. 38, 13 _perrumpit_ (HSG^{c})._
_(def. E)_ { _p. 51, 14 _inanibus_ (HSG^{c})._
_libri III_
{ _p. 71, 23 _in_ (HS)._
{ _p. 72, 3 _si &trastylos facienda fuerit_ (HSG^{c})
ex hom._
{ _p. 72, 11-12 _ipsarum--modulorum_ (HS) ex hom._
_(def. E)_ { _p. 74, 16-18 _earumque--septem_ (HSLG^{c}, om. etiam
~Pfvlch~) ex hom._
{ _p. 77, 1 _ita_ (HS)._
{ _p. 84, 26 _in_ (HS)._
_libri IV_
{ _p. 84, 18-20 _columnas--possent_ (HSG^{c})._
{ _p. 87, 16 _praeter_ (HSG^{c})._
_(def. E)_ { _p. 93, 20 _habeat_ (HSG^{c})._
{ _p. 100, 5 _columnas_ (HSG^{c})._
_libri V_
{ _p. 120, 6-8 _allelos linea--regione_ (HS) ex hom._
{ _p. 122, 6 _incensum_ (HSG^{c})._
_(def. E)_ { _p. 125, 20 _tegulae_ (HSG^{c})._
{ _p. 130, 9 _pilae_ (HSG^{c})._
_libri VI_
_p. 135, 19 _capillo_ (EHS)._
_p. 138, 20 (= E) _et_ (HS)._
{ _p. 142, 17 _latum_ (HS^{1})._
{ _p. 143, 30 _cum_ (HS)._
_(def. E)_ { _p. 148, 2 _in_ (HS)._
{ _p. 154, 1 _opera constitui_ (HSG^{c}) ex hom._
_libri VII_
_(def. E)_ { _p. 165, 11 _ex spica_ (HSG^{c})._
{ _p. 165, 17 _in_ (HS)._
_libri VIII_
_p. 185, 10 _in_ (HSE)._
_(def. E)_ _p. 186, 2 _ea_ (HS)._
_p. 189, 7 (= E) _et_ (HSG^{c})._
_p. 190, 20 _agger_ (EHSG^{c})._
_(def. E)_ { _p. 201, 13/14 _πημηνη--εμην_ (H) [lac. ES]. hic ep. v.
5 sic scribit G _ΡΑΜΗϹΗΚΑΙΔΥΡΗΙΤΗΓΗΝ_._
{ _p. 207, 25 _ne minus longae_ (H) [lac. S]._
_libri IX_
_p. 223, 8 _ardere_ (EHS)._
_p. 229, 1 _supra--aquarii_ (EHSG^{c}) ex hom._
_p. 230, 25 (= E) _ad_ (HS)._
{ _p. 236, 1 _rationes_ (HSG^{c})._
_(def. E)_ { _p. 239, 22 _significat_ (HSG^{c})._
{ _p. 240, 12 _foramen per quod ex cas_ (HSG^{c})._
_libri X_
{ _p. 247, 8 _capite_ (HSG^{c})._
{ _p. 247, 18 _est_ (HS)._
{ _p. 256, 4 _se_ (HS)._
{ _p. 256, 19 _ad_ (HS) ex hom._
_(def. E)_ { _p. 270, 12 _praeterquam--_ (p. 271, 2) _crassitudo_
{ (HS--notatur quidem a pr. m. _ð_ in G,
{ sed deest supplementum ipsum) ex hom._
{ _p. 271, 12-13 _scapos--XII K_ (HSG^{c})._
{ _p. 272, 7 _ea_ (HSG^{c}) ex hom._
{ _p. 273, 9 _iugis_ (HSG^{c})._
{ _p. 274, 18 _autem_ (HS)._
_p. 281, 10 (= E) _&_ (HSG^{c})._
_quorum pleraque omisit ipse G, non is ex quo ductus fuit (cum E),
sicut novas lacunas et proprias plurimas praebet S, locis circiter 80,
quas tamen, praeter 20 mox supplevit S^{c}: in quo S hoc maxime mirum
est quod de magnis illis lacunis librorum VIII (p. 200, 26-208, 25)
et X (p. 258, 2-267, 21) in margine nihil (ne signo quidem _đ_ ut p.
77, 12) apposito[8] notatum est, cum ad manus essent et scribentium
et corrigentium integra exemplaria. eae tales sunt ut dimidiorum fere
quaternionum eius exemplaris ex quo descriptus fuerit S (non Harleiani
qui plenus est sed eius simillimi aut gemelli) defectus significare
videantur. quod cum ab ipso H manifesto pendeat S, equidem non concedo,
quo vero casu factum sit, non explico._
[8] _similiter defecit corr. S p. 113, 22-24. 114, 14-16. cf.
etiam p. 283, 5-7. item ad p. 70, 16. 91, 29. 92, 1 etc._
Duplices lectiones codicis Gudiani
_libri I_
_p. 6, 2 _uti canonicam_ H: _uti ꝉ canonicā_ (ex supra scripta
lectione!) G, sed (eraso in textu _ꝉ_) supra G^{c} (solus) _ꝉ canorā_._
_p. 8, 4 _prieni_ H (LP etc.): _primus v̲e̲l̲ ̲p̲r̲i̲e̲n̲i̲_ in ipso
textu G (_primus_ S et qui punctis delevit _vel prieni_ G^{c}). cf. G
ad p. 6, 2. 77, 21. S ad p. 257, 7. x ad p. 4, 23. 94, 1. 127, 25. 230,
2. 252, 25. 261, 15._
_p. 27, 12 _circlas_ H (LPflcv, _circias_ f^{c}): _cirtius_ G et
(_circius_) S, sed in m. G^{c} _ī aꝉ cirglas_._
_libri II_
_p. 32, 8 _ꝉ si quis_ G^{c} (= HS)._
_p. 41, 1 _liacolorum_ H (SLPflc): _ꝉ iaculorū_ (hoc unum in
ipso textu ut p. 6, 2 _vel canonicam_, retinuit) G (et inter lin.
adscr. _ꝉ iaculorū_) S^{2} = Fav. p. 295, 14. totum locum (_uti
signinum--recipit_) albo relicto om. v._
_p. 43, 21 _materia_ H(S^{c} etc.): _materie_ G, sed supra _ꝉ a_ G^{c}
(_-⁅æ⁆_ S eraso _e_)._
_p. 44, 2 _edem oportunitatis_ H(flc), _eędem oportunitates_ Sf^{c} =
_ęedem (_sic_) oportunitates_ v: _[uel eiusdē oportunitatis/e⟦t⟧ędem
opportunitates]_ G (quod supra scripsit G^{c} nunc extat in uno L sic
_eiusdē oportunitatis_)._
_p. 46, 2 _scalptos_ H(Lflc): _sculptos_ G(Sv), sed in m. G^{c} _ī aꝉ
scalptos_._
_p. 49, 15 _otio_ H(Lflcv) et in ras. S: _octo_ G (et ante corr. S?, _ī
aꝉ otiū_ in m. G^{c})._
_p. 56, 18 _sappinea_ H(Lflcv)S: _saprinea_ G (_ī aꝉ sappinea_ G^{c})._
_libri III_
_p. 71, 21 _estyli_ H(SLlcv): _eustili_ G (in m. _ꝉ es_ G^{c}, sed in
m. S^{c} _ꝉ eustyli_)._
_p. 74, 1 _crassitudinis_ H(SLlcv): _crassitudini_ G, sed supra _ꝉ is_
G^{c}._
_p. 74, 5 _eae_ H (_hæ_ Lfl, _hę_ c, _heę_ S): _hae_ G, sed in m. G^{c}
_ī aꝉ eę_ (hic _quod--aere_ albo relicto om. v)._
_p. 76, 25 _lysis_ H (Lflcv et in ras. S^{c}): _lapis_ G (et ante corr.
S?), cui in marg. adscr. G^{c} _ī aꝉ lysis_._
_libri IV_
_p. 100, 17 _eum_ (_eū_ S) H(Sfv): _enī_ G (in m. _ī aꝉ eū_ G^{c})._
_p. 106, 17 _altitudinibus_ HG (etc.): _altitudinis_ solus S, unde in G
supra adscr. _ꝉ is_ G^{c}._
_libri V_
_p. 129, 23 _munus_ H(SLflv, _minus_ ch): _minus_ G, sed in marg. G^{c}
_ī aꝉ munus_._
_libri VI_
_p. 132, 8 _labidis_ HS etc.: _lapidis_ G (supra _ꝉ labidis_ G^{c}, qui
tamen postea deleto _vel_ vitium sustulit)._
_p. 142, 2 _ad maioribus_ H (lcvf, om. _ad_ L, _ad maiora_ f^{c}):
_ad maiores_ (ex falsa emendatione) G et S, sed in m. G^{c} _ī aꝉ
maioribus_, item in m. S^{c} _ꝉ ibus_._
_p. 152, 12 _uti|le ventonus_ H (_utile ventonus_ fS, _uti. levent
onus_ discernit L = v): _uti. Li|ventonus_ G, sed _uti‿le | ventonus_
G^{c}, qui praeterea inter columnas adscripsit _ī aꝉ uti | ventonꝰ_
(sic errans)._
_libri VII_
_p. 164, 2 _eae_ H (_ea_ S, _eę_ S^{c}): _hę_ G ut Lflc, sed supra _ꝉ
eę_ G^{c}._
_p. 166, 13 _tum tomices sparto_ H(SLflcv): _tum tonices sparto_ G, sed
in marg. _ī aꝉ tomices_ G^{c}._
_p. 167, 4 _in hisq;_ H (f, _que_ sic Sv): _In his | qu[ꝉ ę/o]_ G (=
_quę_ G^{c}, ut _in his quę_ Llc)._
_p. 172, 5 _aequibus finibis_ H (_aequib; finibus_ L, _equibus finibus_
Sflvc): _equib; finiis_ G, sed in marg. _ī aꝉ finibus_ G^{c}._
_p. 172, 18 _megalo graphiam_ H(SL): _melago graphiā_ G (ut lcvf ex P),
sed G^{c} copulae lineolam add. (ut L) et adscripsit in margine _ī aꝉ
megalo_._
_libri VIII_
_p. 188, 5 _fructus_ H(Lflc, inde _fluctus_ sua coniectura male S, ut
v): _ructus_ recte EG, sed in marg. G^{c} _ī aꝉ fructus_._
_p. 190, 15 _conchis_ H (Lflcv, _ch[⊣/o]nchis_ sic S): _colchys_ recte
EG, sed _[ꝉc̄/co]lchys_ i. e. _vel con_ supra G^{c}_.
_libri IX_
_p. 217, 24 _pectoribus_ H(SLflcv) = E: _corporibus_ suo errore (ut v.
17) G, sed supra G^{c} _ī aꝉ pectoribus_._
_p. 222, 15 _divinationibus_ H(SLflc): _divinitatibus_ EG (et ita
v), sed G^{c} supra _ī aꝉ divinationib;_, ut S (ex EG) in marg. ipse
scripsit _ꝉ divinitatibꝰ_._
_p. 230, 22 _nostrum_ H(L = _n̅r̅m̅_ v) G, sed supra _rostrum_ G^{c}
(non tamquam ex _aꝉ._ sed ex manifesta correctura = S et lc, item
f^{c})._
_p. 237, 22 _instituit_ H(SLPflcv): _instruxit_ G, sed supra G^{c} _ī
aꝉ instituit_._
_libri X_
_p. 250, 7 _bacculis_ H(SLPflc sed f^{c} _baculis_): _buculis_ G (= v),
sed in marg. G^{c} _ī aꝉ baculis_._
_p. 250, 16 _trientes_ H(LPflcv, _triantas_ S): _trientes_ etiam G, sed
G^{c} in marg. _ꝉ_ (sic = _vel_, non _ī aꝉ_, ut olim edidi) _trahentes_
(ex sua fortasse coniectura)._
_p. 258, 4 _dicidantur_ H(Pflcv, _decidantur_ Lf^{c}, lac. in S):
_ividantur_ G, sed G^{c} in marg. _ī aꝉ dicidantur_._
_p. 258, 16 _in qua prima_ H(SLPflcv): _inprima qua_ G, sed G^{c} in
marg. _ī aꝉ in qua prima_._
_p. 274, 4 _CXX_ H(SLPflcv): _CXXX_ G, sed supra G^{c} _ī aꝉ XX_._
_p. 274, 5 _XXIII_ H(SLPflcv): _XIII._ G, sed supra G^{c} _ī aꝉ XXIII_._
_p. 276, 15; _intercardinatis_ H(SLPflcv): _inter ordinatis_ G, sed
supra _or_ G^{c} _ꝉ car_, contra S^{c} in marg. _ꝉ ordinatis_._
_p. 281, 13 _magna facta_ H(LPflcv): _magnificata_ EG, sed G^{c} in
marg. _ī aꝉ magna facta_._
* * * * *
Page XX
Appendicula codicum Vitruvii Harleiani Leidensis (Escorialensis)
Scletstatensis.
(1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios
XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias
VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi
libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios
VIII. 5
(2) ~De ponderibus.~ Calculus est ciceris grana duo, et
est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo
oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent.
dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes
statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae 10
XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam,
CXX libras talentum faciunt.
(3) ~De liquidis.~ Coclear habet dimidiam dragmam, id
est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae
VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae 15
II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia
IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt.
urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam.
modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt.
_c. 1 excerptum est ex initio fragmenti notissimi_ De mensura caerae et
metalli in operibus fusilibus (_quod extat etiam in cod. Scletst. f.
38_).
2 cipri untias VIII (_sic_) & d. _S_ (& _om. HL_).
3 XVII: _sic HLS_ (XVI. _legitur vitio typ. ed. pr. p. IX_). |
A[r/n]genti _sic L_.
5 _hucusque H (mutilus). reliqua dant LeS._
_c. 2 = Hultsch, Metrolog. scriptor. rel. II p. 132 (no. 135, 26-34) e
cod. Mutin. s. XIII (cf. p. XXII)._
7 Quatuor _S_. | oboli reddunt _S_.
8 scripulū _S_.
10 staterā (_sic_) _LS_.
11 duodecim _S_. | a quibusdam C. X. X. libras t. f. _om. (sed in marg.
sic suppl.) S_.
_c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-45._
14 obulus _S_.
15 ciatū reddunt. ciati VIIII (_sic LS_): _om. Mut._
16 Congiū … Congia .IIII. _LS_: conzum … conzia tria (_vulg._) _Mutin._
18 anphorā _L_, amforā _S_. | artabū _LS_.
19 Modia XV _LS_: modii XIV _Mut._
* * * * *
Page XXI
(4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est
scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear.
(5) ~confectio dialthaeas calastica recipit haec~.…
troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam.
haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII 5
in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde
colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras
II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper
agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic
iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad 10
focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani
optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non
solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et
quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt
duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et 15
non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem
quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat
ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam
e stomacho discutit.
(6) ~Tinctio vitri pratini.~ Tere vitrum bene, limas 20
aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et
coques per dies tres. ~Alia tinctio.~ Teres vitrum bene, mittes
per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques
per dies tres. ~Alia lactei coloris.~ In libra mittes
1 XVIII. (_sic_) _LS_ (_pro_ XXIIII).
2 obulus _S qui om._ coclear. _idem om. (quod seq. in Le) c. 5._
_c. 5 ex Antidotario (om. S)._ Conf dialtea calisticū _L_ (_cf._ To
dialtheas _Th. Pr. p. 375, 3_).
4. ≣roclites _i. e._ myrrae troglodytidis _vel_ -ditis _Th. Pr. ind. p.
546._ | liƀ. [IS/∕∕∕∕∕] · fenugrecu . emina . lini¦semen . emina _sic
cod._
5 haec omnia: _multas species (et eam ipsam unde nomen) ab initio
neglectas esse ostendit Escorial., qui post_ recipit haec _sic incipit_
Euisci radices … (_SB. 112, 180_). | ꝑtriduo _L_. | aqua .SS. VIII. L.
7 ipsos _L_. | oleo liƀ _L_.
8 ignis lent⟦o⟧ſ (_cum lac._) _L_.
9 soluſ oleuſ _sic L._
10 in cacabo mundo _L_ (_sed supra_ in cacabū).
11 galbano optimo ē | IIII _sic L._ | colofoniae _L_ (_sc._ resinae).
12 multas _L_.
13 sed & ad d. _L_. | & ad qu. _L_.
18 antiquissimas squibalas _L cf. Theod. ind. p. 542. 534 et Simon Jan.
s. v._ | magron⁅o⁆‿sia _L_.
19 aestomacho _L_.
20 _sequentia scribo, ut leguntur in LS. c. 6 = Exc. (post Mappam)
Scletst. f. 43^{b}._
22 tincto _L_.
23 ae(ę _S_)gyptia _sic LS_ (aluminis ęgyptii _Exc._).
24 lactis _S_. | In libra m. st.--dies II _haec in marg. suppl. L, qui
in textu om. rubr. sequentem_ T. S. _eamque verbis ad quae pertinet
postponit (item in seqq.). recta servavit S._
* * * * *
Page XXII
stagni ÷ III et decoques per dies II. ~Tinctio sanguinea.~
In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. ~Tinctio
rubea.~ In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies
sex. ~Tinctio alithini.~ Absque igne tinctum. ungues subtiles
vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut 5
rubea.
(7) ~Crisocolon.~ In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis
olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo
teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim,
et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ 10
ipsum crisocolon. ~Aliud crisocolon.~ Calcu cecaumenu
libram I, alumen solidos duo. ~Crisocolon.~ Aurum commixtum
cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et
ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres
in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum 15
sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli.
(8) ~Argenti gluten.~ Argenti partes II et aeramen partem
I. ~Alia. argenti gluten.~ Argentum mixtum cum argento
vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris
utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua 20
quod sufficit. ~Aeramenti gluten.~ Aeramen libram I, plumbi
libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes
plumbum et commisces in unum. ~Stagni gluten.~ Stagni
partes II et plumbi unam. ~Petrae gluten.~ Marmoris albi
2 cinnabarin _L_, -rī _S_. | dies II. _S_.
3 [v/ḅ]itri _L_. | psimitu _S_.
4 un[u/ge̦]s _L^{c}_.
5 vitrea _Exc._
6 robea _LS_.
_c. 7 = Exc. Scl. f. 15^{b}_ (confectio crisocollæ).
7 In omnıa _L(e)_, In om̅ı̅a _S_ (_om. Exc._). | sapone (-nis _Exc._)
olei(-ea _S_) _LS_.
8 commiscens _LS_.
9 calcuc.--(11) crisocollum _S et Exc_.: _om. L_. | utiliter pulver _S_.
| calcitar insemotim _S_ (calcitarı[v/ụ̄] semotim _Exc._).
10 commiscens _S_, -ce _Exc._ | aqua _Exc._: _om. S_. | 11 ipsu
crisoclon _S_, ad ipsum criso collum _Exc._
12 alum̄ soꝉ. II. _S_, aluminis soꝉ II _Exc._ | Item criso collon _Exc.
corr._
13 argentu vibu _ante corr. L_.
14 et post haec intrat in caliclū _LS_: mittitur in calido _Exc._
_c. 8 seq. ib. in Exc. f. 15^{b}, ubi_ Argiri confectio _cum suprascr.
corr._ I̅t̅ argenti gluten.
17 heramen (_semper_) _L_, ęram̄ _S_.
18 cū argentum vibum _L_.
19 siccetur _S et ante corr. Exc_. | teris _L_: turris _S_.
21 quod _LS_: quantum _Exc._ | Heramenti g. _L_, Ęr. g. _S, ut corr.
Exc. supra_ Calcocollae confectio.
22 commiscens solvens _L_
23 commisceṇ̇s _L_. | Stagnicollae confectio _Exc._ (_ubi supra_ gluten
_corr._).
24 Conf. lithocollae _Exc._ (_ubi supra corr._ Petrae gluten).
* * * * *
Page XXIII
trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes
cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem
marmoris et facies gluten marmoris. ~Petrae gluten.~ Ictiocollon
÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris,
sicut superius. ~Ligni~ autem ~gluten~. taurocollon semotim, 5
ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum,
sicut superius docuimus in exaurata.
(9) ~Compositio brondisino.~ aeraminis partes duas,
plumbi unam, stagni unam.
(10) ~Compositio cinnabarin~ alithinis et mundissimae 10
ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam,
argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam
fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum
et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus
habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus 15
habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii,
ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla
ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem.
dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in
circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum 20
videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem
facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem
succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum
fuerit, dimittes eam refrigidare.
(11) ~Lulax~ id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli 25
1 tritū pulverē(-re _S_) _LS_. | yctio(yccio- _S_)collon _LS_.
3 facis _L_. | Lithocolla. Item alia _Exc._
5 Ligna _LS_. | glut≣ _L_, glutat _S, ubi Exc._ Ligni autem gluten
＜glutat _sic add. corr._＞ _cf. xylocollam Diosc._
6 gluten(-en _in ras._). aurum autem _L_ (_ubi_ glutat _Exc._), Glutat
aū aurū _S_.
_c. 9 = Exc. f. 22_.
8 brondisino _L_, -sono _S_ (brundisii _Exc._).
9 plumbi una ⁛ stagni una _L_ (_et sine p. S_).
_c. 10 = Exc. f. 22_.
10 ἀληθινῆϲ mundissimę _LS_: mundi spume a. v. _Exc._
11 vi[v/b]i _L_. | sulphuris _S_. | urina munda _om. Exc._ | parte una
_S_.
12 tollens _LS_ (tolle _Exc._).
13 qui & _sic LS_ (quia et calor est _Exc._). | sufferịt _L_, -rit
_ante corr._ (-ret) _S_. | sulfhur _L_, sulphur _S_.
14 vi[v/b]o _L_. | mittis _LS_. | ampula _L_, ampullā n̄ plenv^{s} _S_.
15 ÷ II _LS_. | tres ÷ _LS_.
17 dimittis _LS_. | ampullam(-ā _S_) _LS_ (-la _Exc._).
18 devides _ante corr. L_.
19 demittes _L_. | flamina _S_.
21 calorem _LS_.
22 desinis _S_.
23 ampullę crepat _LS_.
_c. 11 sequitur etiam in Exc. f. 22^{b}_ quomodo componatur lulax i.
indicū.
25 Ludax _S_. | indico _S et ante corr. L_. | iarin _hic L_.
* * * * *
Page XXIV
mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem
guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et
alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam
unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod
pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde 5
tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum
supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam
requiescere.
confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I,
et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. 10
~Specierum et ponderum atque colorum sumpta
ex phisicis probamenta finiunt. Amen.~ ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ.
Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris
et aedificiis adservanda.＞
(12) ~De rosato.~ 15
Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X
sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras
adicies, et uteris.
~De oleo liliacio.~ Per olei libras singulas dena lilia
curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare 20
sub divo.
~De oleo roseo.~ In olei libras singulas rosae purgatae
singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis
et luna.
~De rodomeli.~ In suci rosae sextariis singulis libras 25
singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis.
1 (_et_ 2) gautu _S_ (_ubi_ uuatum _bis Exc._ = herba isatis _cf.
Anecd. II, 117_).
2 guatū _L_. | semitim _S_. | pisa _L_: ipsa _S_.
3 sine calce _LS_: sine salē _Exc._
4 in ipsa: ipsas _Exc._
5 pisas _L_: ipsas _S_
6 guatu pisatū _L_, gaittu (_hic_) pisatu _S_ (_ubi_ guuatum _Exc._).
8 _sic_ (_om._ dimittes, _quod habent Exc._) _LS_.
9 _sic (om. rubrica) sine lac. LS (item Exc.)_. | urina munda librā I
_L_, ur. mundo libra I _S_.
10 ipso di(e _S_)spumatum (-u _S_) _LS_. | cum ipsa sis species (_sic
pro_ ipsas ispecies) _etiam Escor._, cum ipsas species _S_.
11 collorum … phicis _S_.
12-14 _haec solus (sic) add. S_ (θεῷ δόξα _etc., om. ut Leid., etiam
Escor._).
13 coguerim (_sic_) _S_.
_c. 12 ex Palladio (in m. Maio extr. VI, 13-16)._
16 Quinque _L_: Quibus _S_.
17 _pro_ et post triginta dies X … (!).
19 Per _om. S_. | dena¦lilia _L_, denallia _S_.
23 septem _S_.
25 De rodo meli _L_, De rodo melle _S_.
26 ex (d.) _S_.
* * * * *
Page XXV
(13) ~Si fistulae~ aequalis grossitudinis fuerint et maior
minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis
eius diametrum, ~diapason~ consonantiam ad se invicem
resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem
quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter 5
mensuram contineat, ~bis diapason~ consonantiam resonabunt.
Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper
longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri
quod in cavo est, ~diatessaron~ consonantiam resonabunt.
Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper 10
longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri
quod in cavo est, ~diapente~ consonantiam resonabunt. Item
si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper
longitudinis eius octavam partem, ~tonum~ resonabunt.
Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et 15
insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia
~semitonium~ erit.
_c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S (om. L, ubi
sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis manu s. XV). legitur
etiam_ (_inscr_. Iterum de fistulis) _in cod. Bern. B. 56 s. X (Hagen)
post notissimimum fr._ de fistulis organicis (_v. praef. ed. pr. p.
XII_), _quod ex cod. illo denuo edidit A. Schubiger, Musikalische
Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. habetur idem fragmentum in cod.
Einsidl. 319 s. X (Gabriel Meier, Catal. I, 290), initium etiam in
cod. Berlin. Phill. 1817 s. X (Verz. I, 397).--additionem aliam hic
habet post_ Finit _suum et sententiam latinam graecis litteris male
scriptam cod. Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab
congregatione beatorum Medardi et Sebastiani_ K. regi _data (Sitz.-Ber.
d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181)_.
9 diatesseron _S_. | sonabunt _(hic) S_.
14 tonus _S_.
15 fistola _(hic) S_.
17 _reliquum paginae (versuum 18 ex 23) vacuum in S_.
* * * * *
Page XXVI
_Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D. Alt. N. F. VI,
333) et Appendiculae Harl. c. 1_ (Uncia caerae …) _ex compilatione
chronologica et astronomica saeculi noni incipientis (quae servatur in
codice Vaticano Regin. 309 s. X:[9] cf. Bethmann in Pertz Archiv XII,
273) addo capita duo (l. V c. 1-2) iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl.
Montispess.) gallico (I p. 421 sq.)._
_Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae
(cuius non nisi reliquiae confusae extant in codd. Mon. 210 = Vindob.
387, de quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. in München 1888 cf.
Detlefsen: Hermes XXXII, 328) habetur ~index~ hic in cod. Vat. (qui
fuit “liber sci dionysi in francia” f. 1^{a}) f. 4^{b}(-5^{b}):_
_Lib. I._
_“I. Rota quae continet natalicia sc̅o̅rum in k̅l̅ nonis et idibus per
unumquemque mensem” (haec supra f. 2^{b})._
_“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)_
_III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12^{b})._
_IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅i̅ (f. 17-29^{b} usque ad a.
1063, cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58)._
_V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. d. lat.
Hss. Berl. I p. 292^{a}. Rück p. 12._
_VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63)._
_VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum
diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63^{b}-64^{b})._
_VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur etc. usque
ad c. XI._
* * * * *
Page XXVII