(26 October 1837.)
Welk een drukte! Wat gewoel! Er komt van daag geen einde aan het rijden
en rossen. De diligences hebben meer bijwagens, dan anders passagiers.
De veerschuiten zijn tot zinkens toe vol geladen. De wegen wemelen van
voetgangers. Het is of de aarde op ééns in een hellende richting
geraakt is, waardoor al wat beweegbaar is met geweld naar éénen kant
gedreven wordt. De stad is half verlaten.
’t Kinderschool is leêg geloopen;
De Invalied komt aangekropen;
’t Grootje hinkt van ’t spinnewiel.
Ik zou mij niet op straat durven vertoonen. Men zou het mij nooit
vergeven, dat ik heden mijn paar gezonde beenen tot iets anders
gebruikte, dan om den grooten stroom te volgen. Ik ben toch reeds
meermalen voor een wijsneus uitgemaakt. „Hé,” zeide men met open mond
en mij van het hoofd tot de voeten opnemende: „zoo kort bij den Haag te
wonen, en dan te verzuimen om de Koningin te zien begraven!”
Ziedaar mijn misdaad! ik wilde de Koningin niet zien begraven. Verdenk
daarom mijn Koningsgezindheid niet; zij werd nooit verdacht. En als gij
mij op den morgen van heden gezien hadt, gij zoudt u met mijne
weigering hebben verzoend. Ik had mij voor dezen dag van alle
dienstwerk ontslagen. Het was voor mij een heilige dag, de dag van
Sancta Wilhelmina. Ik ging evenwel niet ter kerke: mijne kamer diende
mij tot huiskapel, waar ik in den geest een lijkmisse ter eere van de
afgestorvene vierde. De onophoudelijk luidende kerkklok ondersteunde
mijne illusie:
Von dem Dome
Schwer und bang
Tönt die Glocke
Grabgesang.
Ik kan u den inhoud van het Miserere mijns geestes niet mededeelen. Zóó
veel kan ik er van zeggen, dat mijne mijmering in geen opzicht leek
naar het vers, door uw neef, uw broeder of uw vriend op den dood der
Vorstin gemaakt. Het was in den rechten zin des woords een mijmering,
eene fantasie, een visioen. Allerlei beelden dwarrelden bont en grillig
voor mijne oogen heen; ik volgde in mijne gedachten den trein van het
paleis, de woning der macht en der eere, naar het graf, de woning der
vernedering. Ik zag de kist in het graf plaatsen zes voeten lang en
drie voeten breed, meer niet, en dacht aan het woord van Juvenalis:
Mors sola fatetur quantula sint hominum corpuscula, zóó klein kwam mij
dit hoekje voor, dat nu volstond voor haar, die voorheen paleizen tot
woning, een geheel heir tot dienaren en een gansch volk tot eerewacht
op haren weg gehad had. Ik zag den trein de kerk verlaten, en bleef
alleen achter. Toen daagde ik in mijn geest, zoo als de Egyptenaren
deden, geheel het volk op, om over de Doode recht te spreken. Nog bleef
ik alleen. De menschen brachten geene beschuldiging tegen haar in. En
toen ik haar mij voor een andere vierschaar vertegenwoordigde, toen zag
ik haar gevolgd door al hare goede werken, die haar „bij hare afreize
uit deze wereld vergezelden, omringden en omstuwden, als een drom van
hemelsche Serafijnen, en haar juichende binnenleidden in de eeuwige
tabernakelen.”
Zoo peinsde en droomde ik al voort. Toen ik mijn lief kamerke verliet,
zal het omstreeks den tijd geweest zijn, dat de heraut bekend maakte,
dat de begrafenis van de Koningin was afgeloopen. Ik was over mij
zelven voldaan. Ik had naar mijn inzien het begrafenisfeest der
Koningin beter gevierd, dan menigeen, die geen slip van de staatsie
onopgemerkt had laten voorbijgaan. Want, (en nu kom ik op den grond
mijner weigering om naar den Haag te gaan,) ik zag er tegen op, om mij
in de drokte van het volksgewoel te begeven. Reeds vroeger was ik
meermalen geërgerd geworden door den toon, waarmede men over de sombere
plechtigheid sprak: kinderachtig (ik wil er geen anderen naam aan
geven) was de ingenomenheid van sommigen met de beloofde vertooning.
Men sprak er over als over een publiek amusement. En ik denk, dat wie
de menigte op de naar den Haag loopende wegen opmerkzaam heeft gade
geslagen, wel verwonderd heeft moeten vragen: zijn dit pelgrims naar
het graf der geliefde Koningin? Neen, dan hadden de bedevaartgangers
van het heilige graf, wier voorkomen, ja, zelfs wier kleeding in
overeenstemming was met het ernstig doel van hunnen tocht, dezen beter
de passende houding van een pelgrim kunnen leeren en hen doen blozen
over de gejaagdheid, over de verwachting, over het genoegen zelf, dat
op veler aangezicht te lezen was! En daar mijn gevoel een
kruidje-roer-mij-niet is en voor elke onvoorzichtige aanraking
schuchter terugkrimpt, mocht ik het niet in zulke een hinderlijk
gedrang wagen; het kan weinig tegen zulke stooten, als waaraan ik te
midden van zoo veel ergernissen zou hebben bloot gestaan. Ik had mij
zeker boos gemaakt over de weinige sympathie, die ik in den aanblik
mijner medegenoodigden ter begrafenis zou hebben opgemerkt. Ik had mij
bij het gezicht van den trein beklaagd, dat ik zulk een indrukwekkend
schouwspel niet onder gelukkiger omstandigheden had kunnen genieten. Ik
had geknord tegen de onderkaak van mijn achterman, die mijn hoofd tot
een rustpunt nam, of tegen den arm van mijn naaste, die op mijn
schouder als eene vensterbank leunde, en mij zelven wel honderdmaal van
dáár en op mijne kamer gewenscht; in één woord, ik had het genoegen van
anderen bedorven en mijn eigene stemming door anderen laten bederven.
En daar ik dit alles voorzag, wie moet mij niet toestemmen, dat ik de
wijsste partij koos met te huis te blijven?
De doodklok luidde nog altijd voort, en bepaalde voortdurend mijne
gedachte bij de plechtigheid van den dag.
Tot welk een ongewone drukte geeft de dood der Vorstin aanleiding! Welk
een scherp kontrast van het stil en verborgen leven der vrome Vrouw,
met het gewoel dat zich om hare kist verdringt! Ik twijfel er niet aan,
of zij zelve, indien zij recht van kiezen gehad had, hadde verkozen, in
den avond, zonder andere getuigen dan hare betrekkingen, zonder andere
rouwdracht dan die waarin zich het deelnemend hart kleedt, zonder
anderen lijksleep dan dien der dankbare beweldadigden, te worden
bijgezet.
Maar eene koningin heeft geene keuze. Zij is de slavin van haren stand.
Hofdwang benauwt het wicht reeds in de purperen windselen: hofdwang
klemt den dartelenden voet van het kind in den looden schoen der
etiquette: hofdwang leidt het wederstrevend slachtoffer naar het
geschuwde bruidsbed: hofdwang eindelijk ontrukt het heilig overschot
der gestorvene aan de armen harer betrekkingen, om het als een mummie
voor onverschillige oogen ten toon te stellen, of als een heiligenbeeld
in processie onder het gapende volk rond te dragen.
Voor een vrouw, die geheel vrouw is, moet er iets kwetsends in wezen,
al de verplichtingen der tiara te vervullen.
Arme onnoozele, die op éénmaal uit het vertrek uwer moeder wordt
opgeroepen, om den troon eens vreemdelings te deelen! Terwijl gij tot
nu toe in half kloosterachtige afzondering versmachttet, wordt gij op
ééns aan de vrije, koude lucht blootgesteld. Duizenden verdringen zich
op uwen weg, om u te bespieden; onbeleefde Courantiers kijken u de
woorden uit den mond, om die verdraaid aan het groote publiek weder te
vertellen: glurende schilders betrappen het blosje op uwe wangen, om te
weten, hoeveel karmijn zij voor uw portret noodig hebben; het gemeen
mompelt onder elkander, alsof gij geene ooren hadt, het vonnis zijner
voorbarigheid over uw voorkomen uit; hovelingen snuffelen als
speurhonden om u heen en fluisteren, met het oog op u geslagen,
elkander in de ooren. Eindelijk bereikt gij de plaats uwer bestemming.
Dit is nu uw echtgenoot, uwe Hoogheid! Die Heer dáár is Z. M. uw
schoonvader. Mag ik de eer hebben, u aan mevrouw uwe koninklijke
schoonmoeder voor te stellen? De eerste kus wordt ten aanschouwen van
honderdduizenden gewisseld; handgeklap vergezelt, evenals in de
komedie, de vaderlijke omhelzing. Nu kunt gij in de eenzaamheid een
weinig tot bedaren komen? Neen! gij moet op het balcon aan het volk
worden voorgesteld. Daar staat gij aan ontelbare onbeschaamde blikken
bloot; het volk applaudisseert bij den aanblik uwer schoonheid—lieve
Hemel! is het niet of het uw Schepper wilde toejuichen?—Gij moogt het
tooneel verlaten. Meen evenwel niet, dat gij daarom vrij zijt. Men
wacht u aan tafel. Daar zijt gij wederom de hoofdschotel. Men eet niet,
men drinkt niet, men doet niets dan u begluren en u beluisteren. Gij
komt niet tot u zelve dan in de armen van den man, die u zijne vrouw
noemt. Arme onnoozele! uw feestdag was een bange dag.
Eindelijk is aan de wetten der etiquette voldaan. De nieuw aangekomene
heeft de spitsroeden der openbare beoordeeling doorgeloopen. Men laat
haar in hare vertrekken met rust. Zij heeft den tijd zich met haar te
huis bekend te maken. Nu is het ergste geleden!—Misschien—zeer
misschien. Weet gij wel, hoeveel kansen zij tegen heeft? De man, aan
wien men haar heeft opgedrongen, kan harer onwaardig zijn. Zij heeft
hem moeten nemen. Maar al verdient hij haar: zal het verkeer der
wittebroodsweken de zoete gemeenzaamheid te weeg brengen, die anders
uit de langzaam toenemende vertrouwelijkheid van een verloofd paar
ontstaat? Of zal niet de betrekking der gehuwden levenslang den schok
gevoelen, die hen, als ik het zoo zeggen mag, tegen elkander geworpen
heeft? Hare moeder moet weder van haar weg. Zal hare schoonmoeder haar
dit verlies eenigermate vergoeden? Zij had onder hare hofjuffers een
vriendin—wel geene halsvriendin, die hebben Vorstinnen niet—maar toch
een lieve bekende gevonden. Aan wie zal zij nu haar vertrouwen
schenken? Zal zij in dit vreemd klimaat aarden? Zal zij hare lippen aan
de ongewone taal kunnen gewennen? Zal zij zich met de zeden haars volks
kunnen verzoenen?
Altemaal vragen, die haar niet eens gevraagd worden. Het heeft in de
Hofcourant gestaan: zij is met den vorst getrouwd; ergo, zij heeft hem
lief. Zij is zijn landgenoot geworden: zij heeft zijne taal en zijne
zeden aangenomen: zij heeft haar hart genaturaliseerd.
Noem mij niet zonderling, als ik zeg: de koninklijke eere is alleen
voor mannen geschikt. Dat staan op eene hooge, uitstekende plaats, dat
dragen van een zware kroon en een klaterend kleed, dat bekleeden van
een middelpunt van dienaars, dat treden door laag gebogen rijen, dat
ten doel staan aan de algemeene opmerking, dat openbare leven, als van
den Opperpriester te Rome, met nacht en dag openstaande deuren, dat
wonen in een altijd geurenden dampkring van wierook:—dat alles vervult
de borst des mans met edelen hoogmoed en doet hem den troon zelf om
zijn purper beminnen. Maar de zachte, ingetogene, kuische en vrome
vrouw, wier wereld is aan den boezem harer moeder, of aan het hart
haars echtgenoots; wier oog den sluier en wier hart de eenzaamheid lief
heeft; die schuw is voor lof en siddert voor afkeuring—kan zij gelukkig
zijn, geplaatst in een kring, waar zij boven de overigen opgeheven en
tot een voorwerp van algemeene aandacht gesteld wordt? Kan het haar,
indien zij haar kinderlijk, vrouwelijk hart behouden heeft, genoegen
doen, vrouwen, die hare moeder konden zijn, voor haar te zien uit den
weg gaan; mannen, die in de dienst des Staats vergrijsd zijn, voor haar
te zien buigen? Moet het haar niet hinderen, door den dwang der
etiquette verplicht te zijn, de haar natuurlijke voorkomendheid en
hulpvaardigheid te onderdrukken? En wee haar, indien zij een eenigzins
verheven, dichterlijken geest bezit, die behoefte heeft zich mede te
deelen, uit te breiden, over te gieten. Want hare Dame van kleedkamer
leest alleen den hofalmanak en het modejournaal: want hare
grootmeesteres kent geene andere wereld dan de hemisphaera van de
vertrekken der Koningin: want hare staatsdames hebben allen zielen van
klei en harten van steen. Daar ginds, in de verte, bespeurt zij wel de
groote mannen, die zij bewondert, de schoone geesten, die zij lief
heeft en met wie zij sympathiseert; maar de diadeem der genie wordt
niet erkend aan den ingang der zalen, waar boven de gouden kroon
praalt. Al wat het wetboek van den hofdwang duldt, is: dat ieder nieuw
voortbrengsel der schoone letterkunde haar op best papier gedrukt en in
een vergulden band worde aangeboden. De ongelukkige! zij moet alle
groote gewaarwordingen in hare borst opsluiten; zij moet, binnen haren
vergulden kerker gebannen, in zich zelve verteren: zij is aan het dier
in de fabel gelijk, dat, door de vlam ingesloten, den angel tegen zijn
eigen borst richt.
En wanneer zij de hoflucht verlaat, is het beter? Voorzeker niet:
overal dezelfden nasleep. De Koningin vertrekt naar haar buitengoed, om
een luchtje te scheppen. De Koningin gaat een luchtje scheppen,
herhalen honderd couranten. Het hof, de residentie, het gansche land
spreekt over een luchtje, dat de Koningin gaat scheppen! Eene
ongelukkige paraphrase voorzeker van hare beklemde zucht naar Gods
vrije natuur. Eindelijk is zij op haar lustslot aangekomen. Het weder
is schoon, de natuur in bloei, het bosch verrukkelijk. Maar wie geniet
daar iets van, door een drom van gonzende muggen ingesloten? En de
Vorstin is altijd van gonzende muggen omringd. Het water van de vijvers
is zoo helder en frisch: spiegelde het slechts geene hofrokken weder!
de vogels zongen zoo lief: maar zij hebben de vlucht genomen voor de
hovelingen, die eene aria uit de nieuwe Opera neuriën. De menschelijke
echoos: „Ja, uwe Majesteit!—Neen, uwe Majesteit!” maken, dat men de
echoos in het bosch niet hooren kan. De Koningin komt in de hofstad
weder, zonder een enkel uur van vrij en zuiver genot van de natuur te
hebben gesmaakt.
De Koningin zal den schouwburg bezoeken. Te harer eere is het er eens
zoo vol en tweemaal zoo warm als anders. Zij komt de zaal binnen;
handgeklap. Zij gaat zitten; al de lorgnetten zijn in beweging. De
Dames ontleden haar toilet van stuk tot stuk. De Heeren ontzien zich
niet, haar onbeschaamd aan te staren. Ware het eene andere Dame, haar
cavalier zou verplicht zijn het voor haar op te nemen. Maar de
Koningin, hoewel een vrouw, is geene vrouw als iedere andere; men
behoeft voor haar de gewone beleefdheden niet in acht te nemen. Het
stuk begint; eene menigte van aanschouwers blijft, met den rug naar het
tooneel gekeerd, het koninklijk gezin aangapen. Voor hen wordt de
representatie van den avond in de hofloge gegeven; de Koningin gevoelt
zich in den lastigen toestand van eene actrice, die debuteert; zoo
wordt zij in al hare bewegingen bespied. Lacht zij, men zegt: zie, zij
lacht! Welt er een traan van natuurlijk gevoel zachtkens in haar oog,
zij moet hem met geweld onderdrukken om niet bespot te worden. De
acteurs zijn gedwongener en spelen slechter dan anders. Dit is ook ten
deele het gevolg van het verbod om te applaudiseeren. Het is jammer;
een beschaafd publiek, dat zijne bewondering in luide goedkeuring te
kennen geeft, is zulk een schoon, éénig schouwspel! Maar waar het
koninklijk gezin zich vertoont, is alle enthusiasme contrabande,
behalve die zich in de nationale liederen lucht geeft. Het hof heeft
ook zijne claque. Eindelijk is de vervelende avond om, de menigte
schaart zich in de corridors, om den stoet te zien vertrekken. Met
gapenden mond en groote oogen staart men den glinsterenden sleep aan,
en wie weet, hoe velen bij dat gezicht niet kunnen nalaten te zuchten:
De benijdenswaardigen!
En nu zwijg ik nog van diplomatieke audienties. Nu zwijg ik nog van een
wandeling door het bosch van de hofstad en toertjes door de gewesten
des Lands. Nu zwijg ik nog van verre reizen naar buitenlandsche hoven,
om de kinderen te bezoeken, die de staatkunde aan het hart der moeder
ontrukt en door zeeën van haar gescheiden heeft. En wat is dit alles
nog, bij het deelen van de zorgen des bestuurs? Bij den plicht, om de
groeven te verzachten, die de scherpe rand der kroon in het voorhoofd
haars gemaals achterlaat? Om den vermoeiden en belasten den dienst te
bewijzen van Aäron en Hur aan Mozes, daar zij de tegen Amalek opgeheven
hand, toen zij te zwaar werd, ondersteunen? Om haar teedere schouders
te laten kneuzen door het tillen van een last, die zelfs den sterken
man nederbuigt?
o Gouden vertrekken der Koningin! indien uwe wanden spreken konden,
welk een Ilias van lijden zouden zij te verhalen hebben!
En gelukkig nog de Vorstin, die niets dan de gemalin des Konings
behoeft te zijn, in vergelijking van haar, die geroepen wordt, om den
zetel alleen te bekleeden. Arme bloem van Kent! Hoe dubbel zwaar moet
de driekroon der Eilanden op uwe fijne slapen drukken! Welke een
jammerlijke misgreep weder door de politiek tegen de natuur begaan, om
een zoet, achttienjarig kind op den hoogen troon te heffen! Zoo jong,
en reeds zoo hoog geplaatst! Gij doet mij denken aan die ellendige
schepseltjes, over wie ik soms mijn hart heb voelen breken, die, vijf
of zes jaren oud, gedwongen worden op de halsbrekende hoogte van een
koord kunsten voor het publiek te verrichten. Wat springt men
meêdoogenloos met u om! Wat heeft men u nog onlangs de straten van
Londen langs en door het gewoel eener joelende menigte gesleept! En dat
eene jonge beschroomde, die, bij de uitgelatenheid van ’s volks
geestdrift in Drurylane, zelfs de sporen van angstvalligheid niet
verbergen kon. O, hoe wel versta ik, wat men bericht, dat gij de
opgewondenheid van den grooten hoop, bij uwe verschijning,
onverschillig hebt blijven aanzien. Wat de borst van een jongeling hoog
had doen zwellen, moest op u noodzakelijk een onaangenamen indruk maken
en uwe schuchterheid beangstigen. En toen gij daarna vernomen hebt, dat
uw feestelijke optocht voor enkelen uwer goede onderdanen doodelijk
geweest is (plectuntur Achivi!) en dat het bloed van een jong wicht de
wielen van uwen zegenwagen bespat heeft, hoe beklaag ik u over den
rouw, die daarbij uw hart zal hebben vervuld, onnoozele duive, Koningin
Victoria!
Nog nauwelijks droeg de jonge wees het rouwkleed over haren
koninklijken oom, of reeds twistte het Parlement, wie bij haren dood
moest opvolgen. De erfenis eener achttienjarige te verdeelen.... zie,
dat is toch onvriendelijk vroeg! Of zouden misschien de Ministers Harer
Majesteit de zwarte verbeelding van Byron hebben, die zich ergens
beklaagt, dat hij geen jong meisje zien kon, zonder haar in zijne
fantasie tot een geraamte te ontleden? Zeker althans is het, dat de
Courantiers te haren opzichte het lastig gebrek van la vieille fille
hebben, om haar met geweld aan een jongen partner te willen koppelen.
Terecht schreef daarover iemand: „Arme Koningin, wier zoetste geheim
elke Dagbladschrijver raden, overbrieven, uittrompetten wil, hoe brengt
gij ons uwe doorluchtige voorgangster, Elisabeth, te binnen”!
En ware zij nog als Elisabeth! ik wil nog niet eens zeggen, ware zij
eene vrouw als deze, die onder hare kanten muts mannelijke hersenen
verborg en onder het zijden corset een mannelijk hart omdroeg! Maar
vergelijk eens den staatkundigen toestand van het toenmalig Engeland
met het tegenwoordig Groot-Brittanje. Gelooft gij niet met mij, dat het
toen veeleer dan nu de tijd was, om eene Koninginne-Maagd aan het hoofd
van den staat te hebben? De schepter der Monarchij laat zich des noods
nog door eene vrouwenhand voeren. Eenheid van wil vereenvoudigt de
regeering: onbeperkte ruimte van middelen maakt het heerschen
gemakkelijk. Maar bovenal, welke eene eeuw, de eeuw van Elisabeth!
vergelijk het ridderlijk Engeland, dat zich niet schaamde voor de
voeten eener edele jonkvrouw te knielen, bij het plebejisch en oproerig
Engeland onzer dagen. Vergelijk dien galanten hofstoet van Staatsraden
en Ministers bij den ongeregelden hoop der vertegenwoordigende kamers!
Vergelijk de kleine moeielijkheden, door de twisten tusschen den
hoofschen Leicester en den hooghartigen Burleigh ontstaan, met de
noodzakelijkheid, om zich op genade aan een brutalen, dweepzieken
O’Connel over te geven! Vergelijk eindelijk het volk dier dagen, als
een éénig man onder de monarchale banier geschaard, bij de veelkeurige
bende, die zich nu in allerlei partijen verdeelt. En beken, dat men
eene Amazone moet zijn om het wederspannig ros met zijden teugels en
zijden handen te kunnen breidelen.
En wat ik boven zeide, dat de Koningin zich door hare betrekkingen
meermalen in haar vrouwelijk gevoel gekwetst moet vinden, hoe veel
toepasselijker is dit nog op de regeerende Vorstin! Waar zal ik
beginnen, om de tegenstrijdigheden op te noemen, die zich tusschen de
plichten van haren stand en de eigenaardigheden van haar karakter
moeten opdoen? Neem eens de verheffing door de Engelsche Koningin van
den Edel-Achtbaren Lord Mayor en de Sheriffs tot Ridders. Wie gevoelt
er het onnatuurlijke en stuitende niet van? Welk een verschil met den
tijd, toen de bloedige hand des Vorsten zelven den moedigen schildknaap
de gouden spoor aan den hiel bond! Koninginnen der schoonheid te wezen
en den krans op het hoofd van edele mannen te drukken, ziedaar eene
vrouwelijke taak. Maar om voor zich den man te doen knielen, om
hem—even als Blount in Kenilworth met een geleend zwaard—door
onhandigheid misschien over de ooren te houwen, ziedaar eene
onvrouwelijke exercitie. Neen! wanneer er volstrekt tusschen twee
kwaden moet gekozen worden, dan liever het vrouwelijke lijden in het
paleis van Buckingham dan het spelen der mannelijke rol in Guild-Hall.
Dan liever de tranen, door de koninklijke Lijderes vergoten, dan de
feestdronk op den Souverein Victoria!
Met liefde keert mijn blik van zijne lange omzwerving naar uw stil graf
terug, Wilhelmina van Pruissen! ik verheug mij in de ruste, die hier uw
afgemat hoofd en afgefolterd lichaam vinden mocht. Want op wien ook, op
u zal de kroon in het graf niet zwaarder drukken, dan zij op de levende
woog. U is er een bange last meê van het hoofd gevallen. Het dankbare
volk misgunt u die ruste niet. Het verheugt er zich voor u in, dat de
hemel, en niet langer de aarde, u onder de Gekroonden telt!