CHAPITRE II.

[46] _Maxima ex parte civitates et episcopales sedes traditæ sunt

laicis cupidis ad possidendum, vel clericis scortatoribus et publicanis

seculariter ad perfruendum... inveniuntur etiam quidam inter eos

episcopi, qui licèt se fornicarios et adulteros dicant non esse, sont

tamen ebriosi vel venatores, pugnant in exercitu armati, et effundunt

propriâ manu sanguinem hominum, sive paganorum, sive Christianorum._

C’est ainsi que S. Boniface écrivoit au pape Zacharie en 742. Voyez Dom

Bouquet, T. 4, pag. 34.

[47] _Consuetudo autem nunc temporis talis erat, ut non sæpiùs, sed

bis in anno placita duo tenerentur._ (Hincm. de Ord. Pal. C. 29.) _Ut

ad mallum venire nemo tardet, primùm circa æstatem, secundo circa

autumnum._ (Capit. 1, an. 769, art. 12.) On voit par cette loi que les

Français conservoient toujours leur ancienne indifférence pour leurs

assemblées. Par les mots _placita_ et _mallum_, dont on se servoit

ordinairement pour désigner les plaids ou assises de justice, dans

lesquels les rois, les ducs, les comtes et leurs officiers jugeoient

les affaires des particuliers, il faut entendre ici les assemblées

de la nation, qu’Eginhard appelle dans ses annales, _conventus

generalis_. On n’en doutera pas, si on jette les yeux sur l’ouvrage

d’Hincmar, que je viens de citer. _Placita_ et _mallum_ sont employés

ici par extension, parce que dans ces assemblées générales, on jugeoit

quelquefois les affaires majeures qui intéressoient la tranquillité

publique, comme l’infidélité de Tassillon, duc des Bavarrois, et la

révolte de Bernard, roi d’Italie.

Tout le monde sait que c’est dans une assemblée de la nation, tenue

à Nimègue en 831, que la femme de Louis-le-Débonnaire se purgea

des accusations intentées contre elle par ses beaux-fils. Il est

évident que les deux passages que je viens de citer, ne peuvent point

s’entendre de la cour de justice du roi, qui se tenoit bien plus

souvent, ainsi que nous l’apprennent plusieurs pièces anciennes,

et principalement une lettre des empereurs Louis-le-Débonnaire et

Lothaire. _Sciatis ob hanc causam nos velle per singulas hebdomadas

uno die in palatio nostro ad causas audiendas sedere._ (Dom Bouquet T.

6, p. 343.) J’ai cru cette remarque nécessaire, parce que j’ai vu que

plusieurs écrivains confondent les assemblées de la nation avec la cour

de justice du roi; et que cette erreur, toute grossière qu’elle est,

est adoptée par bien des personnes, et jette une confusion extrême dans

notre histoire.

[48] Quelques écrivains croient que le peuple n’entra point dans

les assemblées du champ de Mai, sous la seconde race; il suffira de

rapporter ici quelques autorités pour détromper de cette erreur.

_Si tempus serenum erat, sin autem, intrà diversa loca distincta

erant, ubi et hi abundanter segregati semotim; et cætera multitudo

separatim residere potuissent, priùs tamen cæteræ inferiores personæ

interesse minimè potuissent. Quæ utraque tamen seniorum susceptacula

sic in duobus divisa erant, ut primò omnes episcopi; abbates vel

hujusmodi honorificentiores clerici, absque ullâ laicorum commixtione

congregarentur. Similiter comites vel hujusmodi principes sibimet

honorificabiliter à cætera multitudine primo mane segregarentur._

(Hinc. de Ord. Pal. C. 35.) Par l’expression, _cætera multitudo_, on

ne peut entendre que le peuple, ou ce que nous avons depuis appelé le

tiers-état. _Vult dominus imperator ut in tale placitum quale ille nunc

jusserit, veniat unusquisque comes, et adducat secum duodecim scabinos,

si tanti fuerint, sin autem, de melioribus hominibus illius comitatûs

suppleat numerum duodenarium, et advocati, tam episcoporum, abbatum

et abbatissarum ut eis veniant._ (Cap. 2, an. 819, art. 2.) Voilà les

personnes comprises par le _cætera multitudo_ d’Hincmar. Il ne peut y

avoir de difficulté sur la condition de ces scabins ou rachinbourgs.

J’en ai parlé dans le livre précédent; c’étoient les assesseurs des

juges, et le peuple les nommoit. Pour les avoués des églises, ils

n’étoient encore dans ce temps-là que des hommes du peuple, des espèces

d’intendans d’un évêque ou d’un monastère. Ce n’est que vers la fin de

la seconde race, ou au commencement de la troisième, que les seigneurs

ne dédaignèrent pas ce titre, qui les constituoit capitaines des

milices de l’église dont ils étoient avoués. Les advoueries devinrent

des fiefs considérables, et pareils aux Vidamies. Voyez le Glossaire de

Ducange au mot _advocatus_.

_Ut populus interrogetur de capitulis quæ in lege noviter addita sunt,

et postquàm omnes consenserint, subscriptiones et manufirmationes

suas in ipsis capitulis faciant._ (Cap. 3, an 803.) _Hæc Capitula

Domnus Hludowicus imperator, anno imperii quinto cum universo cœtu

populi in Aquigrani Palatio promulgavit._ (Prol. Cap. 1, an 816.) Il

faut remarquer que dans les ordonnances publiées par les assemblées

précédentes, où il n’y avoit que des prélats et des seigneurs, on ne

s’exprimoit point ainsi; on n’y trouve jamais le mot _Populus_. Les

annales de S. Bertin disent que le peuple assista à l’assemblée tenue à

Nimègue en 831.

_Ego Agobardus, Lugdunensis ecclesiæ indignus episcopus, interfui

venerabili conventui apud palatium quod nuncupatur compendium.

Qui ubique conventus extitit ex reverendissimis episcopis et

magnificentissimis viris illustribus, collegio quoque abbatum et

comitum, promiscuæque ætatis et dignitatis populo._ C’est l’assemblée

de 833. (_Voyez Dom Bouquet, T. 6, p. 246._) Je ne finirois point,

si je voulois rapporter ici tous les passages de nos anciens monumens

qui prouvent que le peuple entroit au champ de Mai; on en trouvera

plusieurs répandus çà et là dans les remarques du présent livre; je

prie le lecteur d’y faire attention.

[49] _Aliud placitum cum senioribus tantùm et præcipuis consiliariis

habebatur._ (Hincm. de Ord. Pal. C. 30.) C’est toujours ce traité

précieux d’Hincmar, que je cite dans ce chapitre.

[50] Les lois saliques et ripuaires, et les ordonnances des premiers

rois Mérovingiens qui sont venues jusqu’à nous, ne sont point

intitulées au nom du prince. (_Voyez les capitulaires de Baluze et le

recueil des historiens de France, par Dom Bouquet._) Childebert, en

595, mit le premier son nom à la tête d’une ordonnance; _Childebertus,

rex Francorum vir inluster_. Cette nouveauté étoit une suite des

progrès que l’autorité royale avoit faits depuis Clovis. Elle fut

vraisemblablement inspirée à Childebert par les Leudes Gaulois

d’origine, qui étoient accoutumés à voir le nom des empereurs à la tête

des ordonnances.

[51] _Capitula quæ præterito anno legi Salicæ cum omnium consensu

addenda esse censuimus._ (Cap. an. 801.) _Generaliter omnes admonemus

ut capitula quæ præterito anno legi Salicæ per omnium consensum

addenda esse censuimus, jam non ulteriùs capitula, sed tantùm Lex

dicantur, immò pro lege teneantur._ (Capit. an. 821, art. 5.)

_Capitularia patris nostri quæ Franci pro lege tenenda judicaverunt._

(Capit. an. 837.) _Lex consensu populi fit et constitutione Regis._

(Capit. an. 864. art. 6.)

[52] Hincmar, en parlant des malversations des comtes, établit

très-bien cette différence entre les lois et les capitulaires

simplement provisionnels, et qui n’étoient pas revêtus de l’autorité

législative. _Quandò enim sperant aliquid lucrari, ad legem se

convertunt; quandò verò per legem non æstimant acquirere, ad capitula

confugiunt; sicque interdum fit, ut nec capitula pleniter conserventur,

sed pro nihilo habeantur, nec Lex._ J’ajouterai encore ici une

autorité, qui ne laissera aucun doute sur cette matière. _Ut si missi

nostri talem causam in illâ terrâ invenerint quam ad debitum finem,

neque per ista capitula, nec per capitula progenitorum nostrorum,

neque per legalia capitula perducere possint, nobis rationabiliter et

veraciter remandare procurent, ut nos illis remandemus qualiter indè

agere debeant._ (Edict. apud. Tusiacum. an. 865. art. 15.)

Les règlemens particuliers et provisionnels avoient une

très-grande autorité, ainsi que nous l’apprend un capitulaire de

Charles-le-Chauve. _Ut nemo despiciat Litteras nostrâ auctoritate aut

filii nostri nomine signatas, vel eorum quos in hoc Regno cum illo

dimittimus: neque inobediens sit quæ sibi mandata fuerunt. Quod si

præsumpserit, ità mulctetur, sicut in capitulari avi et domni genitoris

nostri continetur._ (Cap. an. 877. art. 21.) J’avertis les lecteurs qui

veulent faire une étude sérieuse de notre ancienne histoire, d’avoir

une attention particulière à distinguer les capitulaires législatifs,

de ceux qui n’ont été que des réglemens provisionnels. On peut les

connoître à différentes marques. Leur date, la matière qu’ils traitent,

leur forme, peuvent aider à faire cette différence. Quelquefois un

capitulaire en indique un qui n’est que provisionnel, et un autre

qui a titre de loi. Sous Charlemagne, on trouve peu des premiers;

ils sont plus fréquens sous Louis-le-Débonnaire, et très-communs

sous Charles-le-Chauve; c’est que Charlemagne étoit un très-grand

prince, Louis-le-Débonnaire un homme médiocre, et Charles-le-Chauve

un prince absolument incapable de régner. Sous Charlemagne le

gouvernement se formoit; sous Louis-le-Débonnaire il se déformoit; sous

Charles-le-Chauve il n’existoit plus.

[53] _Cum omnes capitalem sententiam proclamarent, rex, misericordiâ

motus, eo quòd consanguineus esset, obtinuit ab ipsis Dei et suis

fidelibus ut non moriretur._ (Ann. Meten. an. 788.) _Dixit enim

Dominus rex in eâdem synodo ut à sede apostolicâ, id est, ab Adriano

pontifice licentiam habuisset, ut Angilramnum Archiepiscopum in suo

palatio assiduè haberet propter utilitates ecclesiasticas; deprecatus

est eamdem synodum ut eodem modo sicut Angilramnum habuerat, ità

etiam Hildeboldum episcopum habere debuisset; quia et de eodem,

sicut et de Angilramno apostolicam licentiam habebat. Omnis synodus

consensit, et placuit eis eum in palatio esse debere propter

utilitates ecclesiasticas._ (Cap. Francofordiensis, an. 794, art. 53.)

L’apocrisiaire avoit l’intendance générale des affaires de la religion

dans le palais. Il étoit encore chef ou président, sous le roi, de la

cour supérieure de justice, quand on y jugeoit quelque procès dans

lequel un ecclésiastique étoit partie. Le comte du palais en étoit chef

ou président, sous le roi, quand on y jugeoit les différends des laïcs.

(_Voyez Hincmar, de Ord. Pal. C. 13 et suivans._)

_Quapropter et nostros ad vos direximus missos, qui ex nostri nominis

auctoritate unà vobiscum corrigerent quæ corrigenda essent, sed

et aliqua capitula ex canonicis institutionibus, quæ magis nobis

necessaria videbuntur, subjunximus. Ne aliquis, quæso, Prælatis

admonitionem esse præsumptiosam judicet, quâ nos errata corrigere,

superflua abscidere, recta coactare studeamus. Sed magis benevolo

caritatis animo suscipiat: nam legimus in regnorum libris quomodo

sanctus Josias rex, etc._ (Voyez les Capit. de Baluze, T. 1, pag. 703.)

[54] _Volumus propter justitias quæ usquemodò de parte comitum

remanserunt, quatuor tantum mensibus ii anno missi nostri legationes

nostras exerceant, in hieme januario, in verno Aprili, in æstate Julio,

in autumno Octobrio, cæteris verò mensibus unusquisque comitum placitum

suum habeat et justitias faciat._ (Capit. 3, an. 812, art. 4.)

_Itaque volumus ut medio menso Maio conveniant iidem missi, unusquisque

in sua legatione cum omnibus episcopis, abbatibus, comitibus ac vassis

nostris, advocatis, ac vice-dominis abbatissarum, nec non et eorum qui

propter aliquam inevitabilem necessitatem ipsi venire ad locum unum.

Et si necesse fuerit, propter opportunitatem conveniendi in duobus

vel tribus locis, vel maximè propter pauperes populi, idem conventus

habeatur qui omnibus congruat. Et habeat unusquisque comes vicarios et

centenarios suos necnon et de primis scabineis suis tres aut quatuor.

Et in eo conventu primùm christianæ religionis et ecclesiastici ordinis

collatio fiat. Deinde inquirant missi nostri ab universis qualiter

unusquisque illorum qui ad hoc à nobis constituti sunt, officium sibi

commissum, secundùm dei voluntatem ac jussionem nostram, administret

in populo, et quàm concordes atque unanimes ad hoc sint, vel qualiter

vicissim sibi auxilium ferant ad ministeria sua peragenda._ (Cap. an.

823, art 28.)

Ce capitulaire est de Louis-le-Débonnaire; mais on peut et on

doit même, sans crainte de se tromper, attribuer à Charlemagne

l’établissement des états provinciaux dont je parle. Je prie de faire

attention qu’on ne peut rien inférer contre mon sentiment, du silence

des capitulaires de Charlemagne au sujet de ces états, puisqu’il s’en

est perdu un assez grand nombre, et qu’il s’en faut beaucoup que nous

ayons un corps complet de sa législation ou de son administration. En

second lieu, il seroit difficile de croire que les états provinciaux

fussent l’ouvrage de Louis-le-Débonnaire. Cet établissement, on le

verra dans le quatrième chapitre de ce livre, n’a aucune analogie avec

le reste de la conduite de ce prince, ou du moins avec la politique

des personnes qui le gouvernoient. Charlemagne vouloit être instruit

de tout, parce qu’il vouloit remédier à tout, et qu’il se sentoit les

talens nécessaires pour réussir. Il favorisoit en toute occasion la

liberté de la nation. Louis-le-Débonnaire craignoit au contraire d’être

instruit des abus auxquels il n’avoit pas l’art d’apporter un remède

efficace; et les ministres de son autorité ne songeoient qu’à l’étendre

et en abuser.

En troisième lieu, ma conjecture paroît d’autant mieux fondée, que

Louis-le-Débonnaire avertit quelquefois dans ses capitulaires, qu’il

ne fait que copier ceux de son père; et on s’en appercevroit bien sans

qu’il le dît, sur-tout dans les occasions où il paroît s’élever au

dessus de lui-même et avoir de grandes vues. _Ut omnis episcopus, abbas

et comes, exceptâ infirmitate vel nostrâ jussione, nullam excusationem

habeat quin ad Placitum Missorum nostrorum veniat, aut talem Vicarium

suum mittat qui in omni causâ pro illo reddere rationem possit._ (Cap.

5. an. 819, art. 28.)

[55] _Statuimus quoque cum consilio servorum Dei et populi christiani,

propter imminentia bella et persecutiones cæterarum gentium quæ

in circuitu nostro sunt, ut sub precario et censu aliquam partem

ecclesialis pecuniæ in adjutorium exercitûs nostri, cum indulgentia

Dei, aliquanto tempore retineamus, eâ conditione, ut annis singulis

de unaquaque casata solidus, id est, duodecim denarii ad ecclesiam

vel monasterium reddantur; eo modo ut si moriatur ille cui pecunia

commodata fuit, ecclesia cum propriâ pecuniâ revestita sit. Et

iterum, si necessitas cogat, aut princeps jubeat, precarium renovetur

et rescribatur novum. Et omninò observetur ut ecclesiæ vel monasteria

penuriam non patiantur quorum pecunia in precario posita est; sed si

paupertas cogat, ecclesiæ vel domui Dei reddatur integra possessio._

(C. 2. an. 743.)

Cet usage des précaires n’étoit pas nouveau sous Pepin. Dom Bouquet

nous a donné dans son recueil, (_T. 4, p. 687_,) un diplome de

Dagobert III, qui renouvelle les précaires établis par les rois ses

prédécesseurs. (Voyez la pièce intitulée: _Præceptum Dagoberti III

regis quod facit super precarium de monasterio Anisolæ, Ibboleno

abbati._)

[56] _Ita ut episcopo decedente, in loco ipsius, qui à metropolitano

ordinari debet cum provincialibus, à clero et populo eligatur; et

si persona condigna fuerit, per ordinationem principis ordinetur;

vel certè si de palatio eligitur, per meritum personæ et doctrinæ

ordinetur._ (Ord. an. 615, art. 1.) Marculfe nous a donné la formule

par laquelle les rois Mérovingiens nommoient à un évêché, ou plutôt

ordonnoient au métropolitain de sacrer le candidat qu’ils lui

adressoient.

_Domino sancto, sedis apostolicæ dignitate colendo, in Christo patri

illi episcopo, ille rex Credimus jam ad vestram reverentiam pervenisse

sanctæ recordationis illius urbis antistitem evocatione divinâ de

præsentis sæculi luce migrasse. De cujus successore sollicitudine

integrâ, cum pontificibus, vel primatibus populi nostri pertractantes,

decrevimus illustri viro illi, aut venerabili viro illi, ad præfatam

urbem pontificalem regulariter Christo auspice committere dignitatem;

et ideò salutationum jura digno debita honore solventes, petimus ut cum

ad vos pervenerit, ipsum ut ordo postulat, benedici vestra sanctitas

non moretur, et junctis vobis cum vestris comprovincialibus, ipsum

in suprà scripta urbe consecrare, Christo auspice, debeatis. Agat

ergo almitas vestra, ut et nostræ voluntatem devotionis incunctanter

debeatis implere, et tam vos quàm ipse, pro stabilitate regni nostri

jugi invigilatione pleniùs exoretis._ (Form. 6. Liv. 1.)

_Sacrorum canonum non ignari, ut in Dei nomine sancta ecclesia suo

liberiùs potiretur honore, adsensum ordini ecclesiastico præbuimus,

ut scilicet episcopi per electionem cleri et populi, secundùm statuta

canonum, de propriâ diœcesi, remotâ personarum et numerum acceptione,

ob vitæ meritum et sapientiæ donum eligantur._ (Cap. 1, an. 803, art.

2.)

_Ut nullus judicum de quolibet ordine clericos de civilibus causis,

præter criminalia negotia, per se distringere aut damnare præsumat,

nisi convincitur manifestus, excepto presbytero, aut diacono. Qui

vero convicti fuerint de crimine capitali, juxtà canones distringantur

et cum pontificibus examinentur._ (Ord. an. 615, art. 4,) _quod

si causa inter personam publicam et homines ecclesiæ steterit,

pariter ab utrâque parte præpositi ecclesiarum et judex publicus

in audientia publica positi, ea debeant judicare._ (Ibid. art. 5,)

_libertos cujuscumque ingenuorum à sacerdotibus juxtà textus chartarum

ingenuitatis suæ defensandos, nec absque præsentiâ episcopi aut

præpositi ecclesiæ esse judicandos vel ad publicum revocandos._ (Ibid.

art. 7.)

_Ut nullus judex neque presbyterum, neque diaconum aut clericum aut

juniorem ecclesiæ, extrà conscientiam pontificis per se distringat aut

condemnare præsumat. Quod si quis hoc fecerit, ab ecclesiâ cui injuriam

inrogare dignoscitur, tamdiù sit sequestratus, quamdiù reatum suum

cognoscat et emendet._ (Cap. an. 769, art. 17.)

_Ut comites et judices seu reliquus populus obedientes sint

episcopo._ (Cap 1. an. 813, art. 10,) _et in vestris ministeriis

pontifices nostros talem potestatem non permittatis, qualem rectitudo

ecclesiastica docet: insuper nonas et decimas vel census improbâ

cupiditate de ecclesiis, undè ipsa beneficia sunt, abstrahere nitamini,

et precarias de ipsis rebus, sicut à nobis dudùm in nostro capitulare

institutum est accipere negligatis._ (Præcep. C. magn. de honore

præstando episcopis à comitibus et aliis judicibus. D. B. T. 5. p. 766.)

_Præcipimus omnibus ditioni nostræ subjectis ut nullus privilegia

ecclesiarum vel monasteriorum infringere, resque ecclesiarum invadere,

vel vastare, vel alienare, vel facultates earum diripere præsumat, nec

sine precaria possidere pertentet._ (C. 1, an. 813, art. 3.) _Sicut et

per scripturas et per auctoritatem, et per rationem, manifestum est,

duo sunt quibus principaliter mundus hic regitur, regia potestas et

pontificalis autoritas; et in libro capitulorum avi et patris nostri

conjunctè ponitur, ut res et mancipia ecclesiarum eo modo contineantur,

sicut res ad fiscum dominicum pertinentes contineri solent justè et

rationabiliter de rebus et mancipiis quæ in regiâ et in ecclesiasticâ

restiturâ fuerunt, uniformiter et uno modo tenendum est._ (Capit. an.

873, art. 8.)

[57] _Ut quisque beneficium ecclesiasticum habet, ad tecta ecclesiæ

restauranda, vel ipsas ecclesias omninò adjuvent._ (C. 1, an. 813, art.

24.) _Ut qui ecclesiarum beneficia habent, nonam et decimam ex iis

ecclesiæ cujus res sunt, donent... Ut de omni conlaborato, et de vino,

et de fœno pleniter et fideliter ab omnibus nona et decima persolvatur.

De nutrimine verò quod in decima dandum est, sicut hactenùs consuetudo

fuit, de omnibus observetur. Si quis tandem episcoporum fuerint qui

argentum pro hoc accipere velit, in sua maneat potestate, juxtà quod ei

ut illi qui hoc persolvere debet, convenerit._ (Capit. Baluz. T. 1, p.

1229.)

_Ut hi qui per beneficium domni imperatoris ecclesiasticas res habent,

decimam et nonam dare, et ecclesiarum restaurationem facere studeant._

(C. an. incerti, art. 56. Baluz. T. 1. p. 515.)

_Considerandum est ut de frugibus terræ et animalium nutrimine nonæ et

decimæ persolvantur. De opere verò vel restauratione ecclesiarum comes

et episcopus sive abbas, unà cum misso nostro quem ipsi sibi ad hoc

elegerint, considerationem faciant, ut unusquisque tantum indè accipiat

ad operandum et restaurandum quantùm ipse de rebus ecclesiarum habere

cognoscitur. Similiter et vassi nostri aut in commune tantùm operis

accipiant, quantùm rerum ecclesiasticarum habent, ut unusquisque per se

juxtà quantitatem quam ipse tenet._ (Cap. 4, an. 819, art. 5.)

_De his qui nonas et decimas jam per multos annos aut ex parte aut ex

toto dare neglexerunt volumus ut per missos nostros constringantur

ut secundùm capitularem, priorem solvant unius anni nonam et decimam

cum sua lege, et insuper bannum nostrum; et hoc eis denuncietur quod

quicumque hanc negligentiam iteraverit, beneficium undè hæc nona, hæc

decima persolvi debuit, amissurum se sciat. Ità enim continetur in

capitulare bonæ memoriæ genitoris nostri in_ (libro 1, C. 158,) _item

in capitulare nostro in_ (libro 2, C. 21,) _de eadem re._ (C. an. 829,

art. 5. capitis 1.)

Ces différentes autorités que je viens de rapporter au sujet de

la dîme, ne peuvent certainement regarder que les seigneurs qui

possédoient des précaires. Il est bien singulier que plusieurs

écrivains en aient inféré que sous le règne de Charlemagne on établit

une dîme générale en faveur des ecclésiastiques. Si cette charge avoit

été imposée sur tous les biens, seroit-il possible qu’il n’en fût point

parlé, à l’occasion de la dîme que devoient les précaires? Celle-ci

donna vraisemblablement naissance à l’autre.

_Ut presbyteri parrochiani suis senioribus debitam reverentiam et

competentem honorem atque obsequium suum ministerium impendant, sicut

in legibus sacris et in præsentis capitulis continetur, et sicut

temporibus avi et patris nostri justa et rationabilis consuetudo fuit._

(C. an. 869, art. 8.)

_Statutum est unicuique ecclesiæ unus mansus integer absque ullo

servitio attribuatur, et presbyteri in eis constituti non de decimis

neque de oblationibus fidelium, non de domibus, neque de atriis, vel

hortis juxtà ecclesiam positis, neque de præscripto manso aliquod

servitium præter ecclesiasticum faciant, et si aliquid ampliùs

habuerint, indè senioribus servitium impendant._ (Capit. an. 816, art.

10.)

_Ut de rebus undè census ad partem regis exire solebat, si ad aliquam

ecclesiam traditæ sunt, aut tradentur propriis hæredibus, aut qui eas

retinuerit, vel censum illum persolvat._ (C. 3, an. 812.) _Quicumque

terram tributariam undè tributum ad partem nostram exire solebat, vel

ad ecclesiam vel cuilibet alteri tradiderit, is qui eam susceperit,

tributum quod indè solvebatur, omninò ad partem nostram persolvat, nisi

fortè talem firmitatem de parte dominica habeat per quam ipsum tributum

sibi perdonatum possit ostendere._ (Capit. 4, an. 819, art. 1.)

[58] _Census regalis undecumque legitimè exiebat, volumus ut indè

solvatur sive de propria persona sive de rebus._ (Capit. 2, an. 805,

art. 20.) _Ut missi nostri census nostros diligenter perquirant,

undecumque antiquitùs venire ad partem regis solebant, similiter

et freda._ (Capit. 3, an. 812, art. 10.) Voyez le livre 5 des

capitulaires, (_Capit. 303_), au sujet des corvées et des autres droits

que les seigneurs levoient sur les gens de leurs terres.

_Placuit inserere ut ubi lex erit, præcellat consuetudini, et ut

nulla consuetudo superponatur legi._ (Cap. an. 793, art. 10.) _De

teloneis placet nobis ut antiqua et justa telonea à negociatoribus

exigantur, tam de pontibus quàmque de navigiis et mercatis; nova verò

sive injusta, ubi vel funes tenduntur, vel cum navibus sub pontibus

transitur; seu his similia, in quibus nullum adjutorium iterantibus

præstatur, ut non exigantur; similiter etiam nec de his qui sine

negotiandi causâ substantiam suam de unâ domo suâ ad aliam aut ad

palatium seu in exercitum ducunt._ (Capit. 2, an. 805, art. 13) _Ut

nullus cogatur ad pontem ire ad flumen transeundum propter telonei

causam; quandò ille in alio loco compendiosiùs illud flumen transire

potest, similiter et in plano campo, ubi nec pons nec trajectus est,

ubi omnimodis præcipimus ut non teloneum exigatur._ (Capit. 1, an. 809,

art. 19.)

[59] _Cum calcearetur et amiciretur, non tantùm amicos admittebat,

verùm etiam si comes palatii litem aliquam esse diceret, quæ sine ejus

jussu definiri non poterat, statim litigantes introducere jubebat, et

velut pro tribunali sederet, lite cognitâ sententiam dicebat._ (Eginh.

in vit. Car. Mag. C. 24.) _Neque ullus comes palatii nostri potentiorum

causas sine nostrâ jussione finire præsumat, sed tantùm ad pauperum et

minùs potentium justitias faciendas sibi sciat esse vacandum._ (Capit.

L. 3, C. 77.)

[60] _Quicumque liber homo in hostem bannitus fuerit, et venire

contempserit, plenum heribannum, id est, solidos sexaginta persolvat._

(Cap. L. 3, C. 57.) _Ita verò præparatus cum hominibus tuis ad

prædictum locum venies, ut indè in quacumque partem nostra fuerit

jussio, exercitabiliter ire possis, id est, cum armis atque utensilibus

necnon et cætero instrumento bellico, in victualibus et vestimentis,

ita ut unusquisque caballarius habeat scutum, et lanceam, et spatham,

et semispatham, arcum et pharetras cum sagittis, et in carris vestris

utensilia diversi generis, id est, cuniadas et dulaturias, taratros,

ascias, fossorios, palas fereas, et cætera utensilia quæ in hostem sunt

necessaria; utensilia verò ciborum in carris de illo placito in futurum

ad tres menses, arma et vestimenta ad dimidium annum._ (Epist. Car.

Mag. _ad Fulradum Abbatem_ Dom. Fouquet, T. 5, p. 633.) Cette lettre

est sans date, et fut sans doute écrite avant qu’on eût porté la loi

qui défendoit aux ecclésiastiques de faire la guerre.

[61] Le Manoir, _Mansus_, selon M. Ducange, contient douze de nos

arpens. _Quicumque liber homo mansos quinque de proprietate habere

videtur, in hostem veniat: et qui quatuor mansos, similiter faciat, qui

tres habere videtur, similiter agat. Ubicumque autem inventi fuerint

duo quorum unusquisque duos mansos habere videtur, unum alium præparare

faciat: et qui meliùs ex ipsis potuerit, in hostem veniat. Et ubi

inventi fuerint duo, quorum unus habeat duos mansos, et alter habeat

unum mansum, similiter, se sociare faciant, et unus alterum præparet,

et qui meliùs potuerit, in hostem veniat. Ubicumque autem tres fuerint

inventi, quorum unusquisque mansum unum habeat, duo tertium preparare

faciant, ex quibus qui meliùs potest in hostem veniat. Illi verò qui

dimidios mansos habent, quinque sextum præparare faciant, &c._ (Capit.

an. 807, art. 2.)

[62] _Quicumque liber homo inventus fuerit anno præsente cum Seniore

suo in hoste non fuisse plenum Heribannum persolvere cogatur. Et si

Senior vel comes eum domi dimiserit, ipse pro eo eumdem Heribannum

persolvat; et tot Heribanni ab eo exigantur quot homines domi

dimiserit. Et quia nos anno præsente unicuique seniori duos homines,

quos domi dimitteret, concessimus, illos volumus ut missis nostris

ostendat, quia his tantummodò Heribannum concessimus._ (Cap. 2, an.

812, art. 9.) On vient de voir dans la note 60 que cette amende,

appelée _Heriban_, étoit de 60 sols.

_Ut vassi nostri, et vassi episcoporum, abbatum, abbatissarum et

comitum qui anno presente in hoste non fuerunt, Herribannum rewadient,

exceptis his qui propter necessarias causas et à domno ac genitore

nostro Karolo constitutas, domi dimissi fuerunt, id est, qui à comite

propter pacem conservandam, et propter conjugem_, (les nouveaux mariés

n’alloient point à la guerre la première année de leur mariage) _ac

domum ejus custodiendam, et ab episcopo, vel abbate, vel abbattissâ

similiter propter pacem conservandam, et propter fruges colligendas, et

familiam constringendam et missos recipiendos dimissi fuerunt_. (Cap.

L. 4, art. 70.)

Collection complète des oeuvres de l'Abbé de Mably, Volume 1 (of 15) · 第 60 / 92 题