[46] _Maxima ex parte civitates et episcopales sedes traditæ sunt
laicis cupidis ad possidendum, vel clericis scortatoribus et publicanis
seculariter ad perfruendum... inveniuntur etiam quidam inter eos
episcopi, qui licèt se fornicarios et adulteros dicant non esse, sont
tamen ebriosi vel venatores, pugnant in exercitu armati, et effundunt
propriâ manu sanguinem hominum, sive paganorum, sive Christianorum._
C’est ainsi que S. Boniface écrivoit au pape Zacharie en 742. Voyez Dom
Bouquet, T. 4, pag. 34.
[47] _Consuetudo autem nunc temporis talis erat, ut non sæpiùs, sed
bis in anno placita duo tenerentur._ (Hincm. de Ord. Pal. C. 29.) _Ut
ad mallum venire nemo tardet, primùm circa æstatem, secundo circa
autumnum._ (Capit. 1, an. 769, art. 12.) On voit par cette loi que les
Français conservoient toujours leur ancienne indifférence pour leurs
assemblées. Par les mots _placita_ et _mallum_, dont on se servoit
ordinairement pour désigner les plaids ou assises de justice, dans
lesquels les rois, les ducs, les comtes et leurs officiers jugeoient
les affaires des particuliers, il faut entendre ici les assemblées
de la nation, qu’Eginhard appelle dans ses annales, _conventus
generalis_. On n’en doutera pas, si on jette les yeux sur l’ouvrage
d’Hincmar, que je viens de citer. _Placita_ et _mallum_ sont employés
ici par extension, parce que dans ces assemblées générales, on jugeoit
quelquefois les affaires majeures qui intéressoient la tranquillité
publique, comme l’infidélité de Tassillon, duc des Bavarrois, et la
révolte de Bernard, roi d’Italie.
Tout le monde sait que c’est dans une assemblée de la nation, tenue
à Nimègue en 831, que la femme de Louis-le-Débonnaire se purgea
des accusations intentées contre elle par ses beaux-fils. Il est
évident que les deux passages que je viens de citer, ne peuvent point
s’entendre de la cour de justice du roi, qui se tenoit bien plus
souvent, ainsi que nous l’apprennent plusieurs pièces anciennes,
et principalement une lettre des empereurs Louis-le-Débonnaire et
Lothaire. _Sciatis ob hanc causam nos velle per singulas hebdomadas
uno die in palatio nostro ad causas audiendas sedere._ (Dom Bouquet T.
6, p. 343.) J’ai cru cette remarque nécessaire, parce que j’ai vu que
plusieurs écrivains confondent les assemblées de la nation avec la cour
de justice du roi; et que cette erreur, toute grossière qu’elle est,
est adoptée par bien des personnes, et jette une confusion extrême dans
notre histoire.
[48] Quelques écrivains croient que le peuple n’entra point dans
les assemblées du champ de Mai, sous la seconde race; il suffira de
rapporter ici quelques autorités pour détromper de cette erreur.
_Si tempus serenum erat, sin autem, intrà diversa loca distincta
erant, ubi et hi abundanter segregati semotim; et cætera multitudo
separatim residere potuissent, priùs tamen cæteræ inferiores personæ
interesse minimè potuissent. Quæ utraque tamen seniorum susceptacula
sic in duobus divisa erant, ut primò omnes episcopi; abbates vel
hujusmodi honorificentiores clerici, absque ullâ laicorum commixtione
congregarentur. Similiter comites vel hujusmodi principes sibimet
honorificabiliter à cætera multitudine primo mane segregarentur._
(Hinc. de Ord. Pal. C. 35.) Par l’expression, _cætera multitudo_, on
ne peut entendre que le peuple, ou ce que nous avons depuis appelé le
tiers-état. _Vult dominus imperator ut in tale placitum quale ille nunc
jusserit, veniat unusquisque comes, et adducat secum duodecim scabinos,
si tanti fuerint, sin autem, de melioribus hominibus illius comitatûs
suppleat numerum duodenarium, et advocati, tam episcoporum, abbatum
et abbatissarum ut eis veniant._ (Cap. 2, an. 819, art. 2.) Voilà les
personnes comprises par le _cætera multitudo_ d’Hincmar. Il ne peut y
avoir de difficulté sur la condition de ces scabins ou rachinbourgs.
J’en ai parlé dans le livre précédent; c’étoient les assesseurs des
juges, et le peuple les nommoit. Pour les avoués des églises, ils
n’étoient encore dans ce temps-là que des hommes du peuple, des espèces
d’intendans d’un évêque ou d’un monastère. Ce n’est que vers la fin de
la seconde race, ou au commencement de la troisième, que les seigneurs
ne dédaignèrent pas ce titre, qui les constituoit capitaines des
milices de l’église dont ils étoient avoués. Les advoueries devinrent
des fiefs considérables, et pareils aux Vidamies. Voyez le Glossaire de
Ducange au mot _advocatus_.
_Ut populus interrogetur de capitulis quæ in lege noviter addita sunt,
et postquàm omnes consenserint, subscriptiones et manufirmationes
suas in ipsis capitulis faciant._ (Cap. 3, an 803.) _Hæc Capitula
Domnus Hludowicus imperator, anno imperii quinto cum universo cœtu
populi in Aquigrani Palatio promulgavit._ (Prol. Cap. 1, an 816.) Il
faut remarquer que dans les ordonnances publiées par les assemblées
précédentes, où il n’y avoit que des prélats et des seigneurs, on ne
s’exprimoit point ainsi; on n’y trouve jamais le mot _Populus_. Les
annales de S. Bertin disent que le peuple assista à l’assemblée tenue à
Nimègue en 831.
_Ego Agobardus, Lugdunensis ecclesiæ indignus episcopus, interfui
venerabili conventui apud palatium quod nuncupatur compendium.
Qui ubique conventus extitit ex reverendissimis episcopis et
magnificentissimis viris illustribus, collegio quoque abbatum et
comitum, promiscuæque ætatis et dignitatis populo._ C’est l’assemblée
de 833. (_Voyez Dom Bouquet, T. 6, p. 246._) Je ne finirois point,
si je voulois rapporter ici tous les passages de nos anciens monumens
qui prouvent que le peuple entroit au champ de Mai; on en trouvera
plusieurs répandus çà et là dans les remarques du présent livre; je
prie le lecteur d’y faire attention.
[49] _Aliud placitum cum senioribus tantùm et præcipuis consiliariis
habebatur._ (Hincm. de Ord. Pal. C. 30.) C’est toujours ce traité
précieux d’Hincmar, que je cite dans ce chapitre.
[50] Les lois saliques et ripuaires, et les ordonnances des premiers
rois Mérovingiens qui sont venues jusqu’à nous, ne sont point
intitulées au nom du prince. (_Voyez les capitulaires de Baluze et le
recueil des historiens de France, par Dom Bouquet._) Childebert, en
595, mit le premier son nom à la tête d’une ordonnance; _Childebertus,
rex Francorum vir inluster_. Cette nouveauté étoit une suite des
progrès que l’autorité royale avoit faits depuis Clovis. Elle fut
vraisemblablement inspirée à Childebert par les Leudes Gaulois
d’origine, qui étoient accoutumés à voir le nom des empereurs à la tête
des ordonnances.
[51] _Capitula quæ præterito anno legi Salicæ cum omnium consensu
addenda esse censuimus._ (Cap. an. 801.) _Generaliter omnes admonemus
ut capitula quæ præterito anno legi Salicæ per omnium consensum
addenda esse censuimus, jam non ulteriùs capitula, sed tantùm Lex
dicantur, immò pro lege teneantur._ (Capit. an. 821, art. 5.)
_Capitularia patris nostri quæ Franci pro lege tenenda judicaverunt._
(Capit. an. 837.) _Lex consensu populi fit et constitutione Regis._
(Capit. an. 864. art. 6.)
[52] Hincmar, en parlant des malversations des comtes, établit
très-bien cette différence entre les lois et les capitulaires
simplement provisionnels, et qui n’étoient pas revêtus de l’autorité
législative. _Quandò enim sperant aliquid lucrari, ad legem se
convertunt; quandò verò per legem non æstimant acquirere, ad capitula
confugiunt; sicque interdum fit, ut nec capitula pleniter conserventur,
sed pro nihilo habeantur, nec Lex._ J’ajouterai encore ici une
autorité, qui ne laissera aucun doute sur cette matière. _Ut si missi
nostri talem causam in illâ terrâ invenerint quam ad debitum finem,
neque per ista capitula, nec per capitula progenitorum nostrorum,
neque per legalia capitula perducere possint, nobis rationabiliter et
veraciter remandare procurent, ut nos illis remandemus qualiter indè
agere debeant._ (Edict. apud. Tusiacum. an. 865. art. 15.)
Les règlemens particuliers et provisionnels avoient une
très-grande autorité, ainsi que nous l’apprend un capitulaire de
Charles-le-Chauve. _Ut nemo despiciat Litteras nostrâ auctoritate aut
filii nostri nomine signatas, vel eorum quos in hoc Regno cum illo
dimittimus: neque inobediens sit quæ sibi mandata fuerunt. Quod si
præsumpserit, ità mulctetur, sicut in capitulari avi et domni genitoris
nostri continetur._ (Cap. an. 877. art. 21.) J’avertis les lecteurs qui
veulent faire une étude sérieuse de notre ancienne histoire, d’avoir
une attention particulière à distinguer les capitulaires législatifs,
de ceux qui n’ont été que des réglemens provisionnels. On peut les
connoître à différentes marques. Leur date, la matière qu’ils traitent,
leur forme, peuvent aider à faire cette différence. Quelquefois un
capitulaire en indique un qui n’est que provisionnel, et un autre
qui a titre de loi. Sous Charlemagne, on trouve peu des premiers;
ils sont plus fréquens sous Louis-le-Débonnaire, et très-communs
sous Charles-le-Chauve; c’est que Charlemagne étoit un très-grand
prince, Louis-le-Débonnaire un homme médiocre, et Charles-le-Chauve
un prince absolument incapable de régner. Sous Charlemagne le
gouvernement se formoit; sous Louis-le-Débonnaire il se déformoit; sous
Charles-le-Chauve il n’existoit plus.
[53] _Cum omnes capitalem sententiam proclamarent, rex, misericordiâ
motus, eo quòd consanguineus esset, obtinuit ab ipsis Dei et suis
fidelibus ut non moriretur._ (Ann. Meten. an. 788.) _Dixit enim
Dominus rex in eâdem synodo ut à sede apostolicâ, id est, ab Adriano
pontifice licentiam habuisset, ut Angilramnum Archiepiscopum in suo
palatio assiduè haberet propter utilitates ecclesiasticas; deprecatus
est eamdem synodum ut eodem modo sicut Angilramnum habuerat, ità
etiam Hildeboldum episcopum habere debuisset; quia et de eodem,
sicut et de Angilramno apostolicam licentiam habebat. Omnis synodus
consensit, et placuit eis eum in palatio esse debere propter
utilitates ecclesiasticas._ (Cap. Francofordiensis, an. 794, art. 53.)
L’apocrisiaire avoit l’intendance générale des affaires de la religion
dans le palais. Il étoit encore chef ou président, sous le roi, de la
cour supérieure de justice, quand on y jugeoit quelque procès dans
lequel un ecclésiastique étoit partie. Le comte du palais en étoit chef
ou président, sous le roi, quand on y jugeoit les différends des laïcs.
(_Voyez Hincmar, de Ord. Pal. C. 13 et suivans._)
_Quapropter et nostros ad vos direximus missos, qui ex nostri nominis
auctoritate unà vobiscum corrigerent quæ corrigenda essent, sed
et aliqua capitula ex canonicis institutionibus, quæ magis nobis
necessaria videbuntur, subjunximus. Ne aliquis, quæso, Prælatis
admonitionem esse præsumptiosam judicet, quâ nos errata corrigere,
superflua abscidere, recta coactare studeamus. Sed magis benevolo
caritatis animo suscipiat: nam legimus in regnorum libris quomodo
sanctus Josias rex, etc._ (Voyez les Capit. de Baluze, T. 1, pag. 703.)
[54] _Volumus propter justitias quæ usquemodò de parte comitum
remanserunt, quatuor tantum mensibus ii anno missi nostri legationes
nostras exerceant, in hieme januario, in verno Aprili, in æstate Julio,
in autumno Octobrio, cæteris verò mensibus unusquisque comitum placitum
suum habeat et justitias faciat._ (Capit. 3, an. 812, art. 4.)
_Itaque volumus ut medio menso Maio conveniant iidem missi, unusquisque
in sua legatione cum omnibus episcopis, abbatibus, comitibus ac vassis
nostris, advocatis, ac vice-dominis abbatissarum, nec non et eorum qui
propter aliquam inevitabilem necessitatem ipsi venire ad locum unum.
Et si necesse fuerit, propter opportunitatem conveniendi in duobus
vel tribus locis, vel maximè propter pauperes populi, idem conventus
habeatur qui omnibus congruat. Et habeat unusquisque comes vicarios et
centenarios suos necnon et de primis scabineis suis tres aut quatuor.
Et in eo conventu primùm christianæ religionis et ecclesiastici ordinis
collatio fiat. Deinde inquirant missi nostri ab universis qualiter
unusquisque illorum qui ad hoc à nobis constituti sunt, officium sibi
commissum, secundùm dei voluntatem ac jussionem nostram, administret
in populo, et quàm concordes atque unanimes ad hoc sint, vel qualiter
vicissim sibi auxilium ferant ad ministeria sua peragenda._ (Cap. an.
823, art 28.)
Ce capitulaire est de Louis-le-Débonnaire; mais on peut et on
doit même, sans crainte de se tromper, attribuer à Charlemagne
l’établissement des états provinciaux dont je parle. Je prie de faire
attention qu’on ne peut rien inférer contre mon sentiment, du silence
des capitulaires de Charlemagne au sujet de ces états, puisqu’il s’en
est perdu un assez grand nombre, et qu’il s’en faut beaucoup que nous
ayons un corps complet de sa législation ou de son administration. En
second lieu, il seroit difficile de croire que les états provinciaux
fussent l’ouvrage de Louis-le-Débonnaire. Cet établissement, on le
verra dans le quatrième chapitre de ce livre, n’a aucune analogie avec
le reste de la conduite de ce prince, ou du moins avec la politique
des personnes qui le gouvernoient. Charlemagne vouloit être instruit
de tout, parce qu’il vouloit remédier à tout, et qu’il se sentoit les
talens nécessaires pour réussir. Il favorisoit en toute occasion la
liberté de la nation. Louis-le-Débonnaire craignoit au contraire d’être
instruit des abus auxquels il n’avoit pas l’art d’apporter un remède
efficace; et les ministres de son autorité ne songeoient qu’à l’étendre
et en abuser.
En troisième lieu, ma conjecture paroît d’autant mieux fondée, que
Louis-le-Débonnaire avertit quelquefois dans ses capitulaires, qu’il
ne fait que copier ceux de son père; et on s’en appercevroit bien sans
qu’il le dît, sur-tout dans les occasions où il paroît s’élever au
dessus de lui-même et avoir de grandes vues. _Ut omnis episcopus, abbas
et comes, exceptâ infirmitate vel nostrâ jussione, nullam excusationem
habeat quin ad Placitum Missorum nostrorum veniat, aut talem Vicarium
suum mittat qui in omni causâ pro illo reddere rationem possit._ (Cap.
5. an. 819, art. 28.)
[55] _Statuimus quoque cum consilio servorum Dei et populi christiani,
propter imminentia bella et persecutiones cæterarum gentium quæ
in circuitu nostro sunt, ut sub precario et censu aliquam partem
ecclesialis pecuniæ in adjutorium exercitûs nostri, cum indulgentia
Dei, aliquanto tempore retineamus, eâ conditione, ut annis singulis
de unaquaque casata solidus, id est, duodecim denarii ad ecclesiam
vel monasterium reddantur; eo modo ut si moriatur ille cui pecunia
commodata fuit, ecclesia cum propriâ pecuniâ revestita sit. Et
iterum, si necessitas cogat, aut princeps jubeat, precarium renovetur
et rescribatur novum. Et omninò observetur ut ecclesiæ vel monasteria
penuriam non patiantur quorum pecunia in precario posita est; sed si
paupertas cogat, ecclesiæ vel domui Dei reddatur integra possessio._
(C. 2. an. 743.)
Cet usage des précaires n’étoit pas nouveau sous Pepin. Dom Bouquet
nous a donné dans son recueil, (_T. 4, p. 687_,) un diplome de
Dagobert III, qui renouvelle les précaires établis par les rois ses
prédécesseurs. (Voyez la pièce intitulée: _Præceptum Dagoberti III
regis quod facit super precarium de monasterio Anisolæ, Ibboleno
abbati._)
[56] _Ita ut episcopo decedente, in loco ipsius, qui à metropolitano
ordinari debet cum provincialibus, à clero et populo eligatur; et
si persona condigna fuerit, per ordinationem principis ordinetur;
vel certè si de palatio eligitur, per meritum personæ et doctrinæ
ordinetur._ (Ord. an. 615, art. 1.) Marculfe nous a donné la formule
par laquelle les rois Mérovingiens nommoient à un évêché, ou plutôt
ordonnoient au métropolitain de sacrer le candidat qu’ils lui
adressoient.
_Domino sancto, sedis apostolicæ dignitate colendo, in Christo patri
illi episcopo, ille rex Credimus jam ad vestram reverentiam pervenisse
sanctæ recordationis illius urbis antistitem evocatione divinâ de
præsentis sæculi luce migrasse. De cujus successore sollicitudine
integrâ, cum pontificibus, vel primatibus populi nostri pertractantes,
decrevimus illustri viro illi, aut venerabili viro illi, ad præfatam
urbem pontificalem regulariter Christo auspice committere dignitatem;
et ideò salutationum jura digno debita honore solventes, petimus ut cum
ad vos pervenerit, ipsum ut ordo postulat, benedici vestra sanctitas
non moretur, et junctis vobis cum vestris comprovincialibus, ipsum
in suprà scripta urbe consecrare, Christo auspice, debeatis. Agat
ergo almitas vestra, ut et nostræ voluntatem devotionis incunctanter
debeatis implere, et tam vos quàm ipse, pro stabilitate regni nostri
jugi invigilatione pleniùs exoretis._ (Form. 6. Liv. 1.)
_Sacrorum canonum non ignari, ut in Dei nomine sancta ecclesia suo
liberiùs potiretur honore, adsensum ordini ecclesiastico præbuimus,
ut scilicet episcopi per electionem cleri et populi, secundùm statuta
canonum, de propriâ diœcesi, remotâ personarum et numerum acceptione,
ob vitæ meritum et sapientiæ donum eligantur._ (Cap. 1, an. 803, art.
2.)
_Ut nullus judicum de quolibet ordine clericos de civilibus causis,
præter criminalia negotia, per se distringere aut damnare præsumat,
nisi convincitur manifestus, excepto presbytero, aut diacono. Qui
vero convicti fuerint de crimine capitali, juxtà canones distringantur
et cum pontificibus examinentur._ (Ord. an. 615, art. 4,) _quod
si causa inter personam publicam et homines ecclesiæ steterit,
pariter ab utrâque parte præpositi ecclesiarum et judex publicus
in audientia publica positi, ea debeant judicare._ (Ibid. art. 5,)
_libertos cujuscumque ingenuorum à sacerdotibus juxtà textus chartarum
ingenuitatis suæ defensandos, nec absque præsentiâ episcopi aut
præpositi ecclesiæ esse judicandos vel ad publicum revocandos._ (Ibid.
art. 7.)
_Ut nullus judex neque presbyterum, neque diaconum aut clericum aut
juniorem ecclesiæ, extrà conscientiam pontificis per se distringat aut
condemnare præsumat. Quod si quis hoc fecerit, ab ecclesiâ cui injuriam
inrogare dignoscitur, tamdiù sit sequestratus, quamdiù reatum suum
cognoscat et emendet._ (Cap. an. 769, art. 17.)
_Ut comites et judices seu reliquus populus obedientes sint
episcopo._ (Cap 1. an. 813, art. 10,) _et in vestris ministeriis
pontifices nostros talem potestatem non permittatis, qualem rectitudo
ecclesiastica docet: insuper nonas et decimas vel census improbâ
cupiditate de ecclesiis, undè ipsa beneficia sunt, abstrahere nitamini,
et precarias de ipsis rebus, sicut à nobis dudùm in nostro capitulare
institutum est accipere negligatis._ (Præcep. C. magn. de honore
præstando episcopis à comitibus et aliis judicibus. D. B. T. 5. p. 766.)
_Præcipimus omnibus ditioni nostræ subjectis ut nullus privilegia
ecclesiarum vel monasteriorum infringere, resque ecclesiarum invadere,
vel vastare, vel alienare, vel facultates earum diripere præsumat, nec
sine precaria possidere pertentet._ (C. 1, an. 813, art. 3.) _Sicut et
per scripturas et per auctoritatem, et per rationem, manifestum est,
duo sunt quibus principaliter mundus hic regitur, regia potestas et
pontificalis autoritas; et in libro capitulorum avi et patris nostri
conjunctè ponitur, ut res et mancipia ecclesiarum eo modo contineantur,
sicut res ad fiscum dominicum pertinentes contineri solent justè et
rationabiliter de rebus et mancipiis quæ in regiâ et in ecclesiasticâ
restiturâ fuerunt, uniformiter et uno modo tenendum est._ (Capit. an.
873, art. 8.)
[57] _Ut quisque beneficium ecclesiasticum habet, ad tecta ecclesiæ
restauranda, vel ipsas ecclesias omninò adjuvent._ (C. 1, an. 813, art.
24.) _Ut qui ecclesiarum beneficia habent, nonam et decimam ex iis
ecclesiæ cujus res sunt, donent... Ut de omni conlaborato, et de vino,
et de fœno pleniter et fideliter ab omnibus nona et decima persolvatur.
De nutrimine verò quod in decima dandum est, sicut hactenùs consuetudo
fuit, de omnibus observetur. Si quis tandem episcoporum fuerint qui
argentum pro hoc accipere velit, in sua maneat potestate, juxtà quod ei
ut illi qui hoc persolvere debet, convenerit._ (Capit. Baluz. T. 1, p.
1229.)
_Ut hi qui per beneficium domni imperatoris ecclesiasticas res habent,
decimam et nonam dare, et ecclesiarum restaurationem facere studeant._
(C. an. incerti, art. 56. Baluz. T. 1. p. 515.)
_Considerandum est ut de frugibus terræ et animalium nutrimine nonæ et
decimæ persolvantur. De opere verò vel restauratione ecclesiarum comes
et episcopus sive abbas, unà cum misso nostro quem ipsi sibi ad hoc
elegerint, considerationem faciant, ut unusquisque tantum indè accipiat
ad operandum et restaurandum quantùm ipse de rebus ecclesiarum habere
cognoscitur. Similiter et vassi nostri aut in commune tantùm operis
accipiant, quantùm rerum ecclesiasticarum habent, ut unusquisque per se
juxtà quantitatem quam ipse tenet._ (Cap. 4, an. 819, art. 5.)
_De his qui nonas et decimas jam per multos annos aut ex parte aut ex
toto dare neglexerunt volumus ut per missos nostros constringantur
ut secundùm capitularem, priorem solvant unius anni nonam et decimam
cum sua lege, et insuper bannum nostrum; et hoc eis denuncietur quod
quicumque hanc negligentiam iteraverit, beneficium undè hæc nona, hæc
decima persolvi debuit, amissurum se sciat. Ità enim continetur in
capitulare bonæ memoriæ genitoris nostri in_ (libro 1, C. 158,) _item
in capitulare nostro in_ (libro 2, C. 21,) _de eadem re._ (C. an. 829,
art. 5. capitis 1.)
Ces différentes autorités que je viens de rapporter au sujet de
la dîme, ne peuvent certainement regarder que les seigneurs qui
possédoient des précaires. Il est bien singulier que plusieurs
écrivains en aient inféré que sous le règne de Charlemagne on établit
une dîme générale en faveur des ecclésiastiques. Si cette charge avoit
été imposée sur tous les biens, seroit-il possible qu’il n’en fût point
parlé, à l’occasion de la dîme que devoient les précaires? Celle-ci
donna vraisemblablement naissance à l’autre.
_Ut presbyteri parrochiani suis senioribus debitam reverentiam et
competentem honorem atque obsequium suum ministerium impendant, sicut
in legibus sacris et in præsentis capitulis continetur, et sicut
temporibus avi et patris nostri justa et rationabilis consuetudo fuit._
(C. an. 869, art. 8.)
_Statutum est unicuique ecclesiæ unus mansus integer absque ullo
servitio attribuatur, et presbyteri in eis constituti non de decimis
neque de oblationibus fidelium, non de domibus, neque de atriis, vel
hortis juxtà ecclesiam positis, neque de præscripto manso aliquod
servitium præter ecclesiasticum faciant, et si aliquid ampliùs
habuerint, indè senioribus servitium impendant._ (Capit. an. 816, art.
10.)
_Ut de rebus undè census ad partem regis exire solebat, si ad aliquam
ecclesiam traditæ sunt, aut tradentur propriis hæredibus, aut qui eas
retinuerit, vel censum illum persolvat._ (C. 3, an. 812.) _Quicumque
terram tributariam undè tributum ad partem nostram exire solebat, vel
ad ecclesiam vel cuilibet alteri tradiderit, is qui eam susceperit,
tributum quod indè solvebatur, omninò ad partem nostram persolvat, nisi
fortè talem firmitatem de parte dominica habeat per quam ipsum tributum
sibi perdonatum possit ostendere._ (Capit. 4, an. 819, art. 1.)
[58] _Census regalis undecumque legitimè exiebat, volumus ut indè
solvatur sive de propria persona sive de rebus._ (Capit. 2, an. 805,
art. 20.) _Ut missi nostri census nostros diligenter perquirant,
undecumque antiquitùs venire ad partem regis solebant, similiter
et freda._ (Capit. 3, an. 812, art. 10.) Voyez le livre 5 des
capitulaires, (_Capit. 303_), au sujet des corvées et des autres droits
que les seigneurs levoient sur les gens de leurs terres.
_Placuit inserere ut ubi lex erit, præcellat consuetudini, et ut
nulla consuetudo superponatur legi._ (Cap. an. 793, art. 10.) _De
teloneis placet nobis ut antiqua et justa telonea à negociatoribus
exigantur, tam de pontibus quàmque de navigiis et mercatis; nova verò
sive injusta, ubi vel funes tenduntur, vel cum navibus sub pontibus
transitur; seu his similia, in quibus nullum adjutorium iterantibus
præstatur, ut non exigantur; similiter etiam nec de his qui sine
negotiandi causâ substantiam suam de unâ domo suâ ad aliam aut ad
palatium seu in exercitum ducunt._ (Capit. 2, an. 805, art. 13) _Ut
nullus cogatur ad pontem ire ad flumen transeundum propter telonei
causam; quandò ille in alio loco compendiosiùs illud flumen transire
potest, similiter et in plano campo, ubi nec pons nec trajectus est,
ubi omnimodis præcipimus ut non teloneum exigatur._ (Capit. 1, an. 809,
art. 19.)
[59] _Cum calcearetur et amiciretur, non tantùm amicos admittebat,
verùm etiam si comes palatii litem aliquam esse diceret, quæ sine ejus
jussu definiri non poterat, statim litigantes introducere jubebat, et
velut pro tribunali sederet, lite cognitâ sententiam dicebat._ (Eginh.
in vit. Car. Mag. C. 24.) _Neque ullus comes palatii nostri potentiorum
causas sine nostrâ jussione finire præsumat, sed tantùm ad pauperum et
minùs potentium justitias faciendas sibi sciat esse vacandum._ (Capit.
L. 3, C. 77.)
[60] _Quicumque liber homo in hostem bannitus fuerit, et venire
contempserit, plenum heribannum, id est, solidos sexaginta persolvat._
(Cap. L. 3, C. 57.) _Ita verò præparatus cum hominibus tuis ad
prædictum locum venies, ut indè in quacumque partem nostra fuerit
jussio, exercitabiliter ire possis, id est, cum armis atque utensilibus
necnon et cætero instrumento bellico, in victualibus et vestimentis,
ita ut unusquisque caballarius habeat scutum, et lanceam, et spatham,
et semispatham, arcum et pharetras cum sagittis, et in carris vestris
utensilia diversi generis, id est, cuniadas et dulaturias, taratros,
ascias, fossorios, palas fereas, et cætera utensilia quæ in hostem sunt
necessaria; utensilia verò ciborum in carris de illo placito in futurum
ad tres menses, arma et vestimenta ad dimidium annum._ (Epist. Car.
Mag. _ad Fulradum Abbatem_ Dom. Fouquet, T. 5, p. 633.) Cette lettre
est sans date, et fut sans doute écrite avant qu’on eût porté la loi
qui défendoit aux ecclésiastiques de faire la guerre.
[61] Le Manoir, _Mansus_, selon M. Ducange, contient douze de nos
arpens. _Quicumque liber homo mansos quinque de proprietate habere
videtur, in hostem veniat: et qui quatuor mansos, similiter faciat, qui
tres habere videtur, similiter agat. Ubicumque autem inventi fuerint
duo quorum unusquisque duos mansos habere videtur, unum alium præparare
faciat: et qui meliùs ex ipsis potuerit, in hostem veniat. Et ubi
inventi fuerint duo, quorum unus habeat duos mansos, et alter habeat
unum mansum, similiter, se sociare faciant, et unus alterum præparet,
et qui meliùs potuerit, in hostem veniat. Ubicumque autem tres fuerint
inventi, quorum unusquisque mansum unum habeat, duo tertium preparare
faciant, ex quibus qui meliùs potest in hostem veniat. Illi verò qui
dimidios mansos habent, quinque sextum præparare faciant, &c._ (Capit.
an. 807, art. 2.)
[62] _Quicumque liber homo inventus fuerit anno præsente cum Seniore
suo in hoste non fuisse plenum Heribannum persolvere cogatur. Et si
Senior vel comes eum domi dimiserit, ipse pro eo eumdem Heribannum
persolvat; et tot Heribanni ab eo exigantur quot homines domi
dimiserit. Et quia nos anno præsente unicuique seniori duos homines,
quos domi dimitteret, concessimus, illos volumus ut missis nostris
ostendat, quia his tantummodò Heribannum concessimus._ (Cap. 2, an.
812, art. 9.) On vient de voir dans la note 60 que cette amende,
appelée _Heriban_, étoit de 60 sols.
_Ut vassi nostri, et vassi episcoporum, abbatum, abbatissarum et
comitum qui anno presente in hoste non fuerunt, Herribannum rewadient,
exceptis his qui propter necessarias causas et à domno ac genitore
nostro Karolo constitutas, domi dimissi fuerunt, id est, qui à comite
propter pacem conservandam, et propter conjugem_, (les nouveaux mariés
n’alloient point à la guerre la première année de leur mariage) _ac
domum ejus custodiendam, et ab episcopo, vel abbate, vel abbattissâ
similiter propter pacem conservandam, et propter fruges colligendas, et
familiam constringendam et missos recipiendos dimissi fuerunt_. (Cap.
L. 4, art. 70.)