sarili siyang isáng malaking "baroto" na canyang sinásacyan, at walo
walong araw na siya'y naglalayag sa m~ga pampan~gin n~g dagat, ¿di
baga maluag niyang magagawang magpatuloy siya n~g pag-alís at tumun~go
sa isang malakíng sasakyang taga ibang nación at pahatíd sa ibang
lupaíng dî sacop n~g capangyarihan n~g España? Magaang na magaang na
magagawâ niya itó, n~guni't hindî niya ibig na masabi nino mang hindî
siya natutong gumanap sa canyang pan~gacong hindî tatanan.
Hindî nilimot ni Rizal ang paglilingcod sa carnun~gan at paglilibang
sa tulâ. Nagpapadala siya sa m~ga pantás sa Europa n~g m~ga bagay na
dî kilala roong nacucuha sa Dapitan. Sumulat siya n~g isáng "Gramática
tagala comparada," at iba't iba pang ucol sa dunong at cumathâ siyá
n~g maraming tuláng wicang castílà. Sa Dapitan niyá kinathâ ang m~ga
tuláng "Mi retiro" (Ang aking kinaliligpitan) at ang "Canto del
Viajero" (Awit n~g naglalacbay) at iba pa, bucod sa hindî siya
naglílicat n~g pakikipagsulatan cay Herr Ferdinand Blumentritt.
Nang buwan n~g Noviembre n~g 1895 ay sumulat siya sa Gobernador
General Blanco at hinihin~gî niyang siya'y ipadalang Médico sa hucbó
n~g m~ga castílà sa Cuba.
* * * * *
Sampo n~g pag-ibig n~g sariling puso'y ipinagpáhuli ni Rizal sa
pagsinta sa kinamulatang lúpà. Cung inibig niya'y nacapagasawa sana
siyá, sa lalong mayaman at sa lalong maganda dito sa Filipinas, at sa
Europa ma'y nacakita sana siyá n~g lalong tan~ging dalaga; n~guni't
minagalíng niya ang howag magasawa't n~g hindî magcaroon n~g ano mang
sagabal sa paglilingcod sa Inang Filipinas.
Dumatíng sa Dagupan n~g Febrero n~g 1895 ang isáng mayamang inglés, na
nagn~gan~galang Mr. Stopper, may catandaan na ang gulang, bahagyâ na
macakita at sa Hongkong tumítira, casama n~g isáng dalagang ang
pan~gala'y Josefina Bracken, taga Irlanda at may m~ga labingsiyam na
taón ang gulang. Ang sadyâ n~g inglés na iyón cay Rizal ay ang
pagpapagamót n~g matá, sa pagca't bantóg itó sa cagalin~gang gumamót
sa ganitóng sakít. Tumirá ang inglés at ang dalagang irlandesa sa
isáng bahay na malapit sa bahay ni Rizal. Casama n~g dalawang iyón ang
isáng filipinang catoto raw n~g isáng canónigo sa Catedral n~g
Maynílà. Doña Manuela Orlac ang pan~galan n~g filipinang iyón. N~g
calaghatîan n~g bowan n~g Marzo'y omowî sa Maynílà ang tatlóng
magcacasama: nagtulóy sa Hongkong si Mr. Stopper, nátira na sa Maynílà
si Doña Manuela Orlac at bumalíc sa Dapitan si Bb. Josefina, sa
pagca't totoong naibigan niyá si Rizal.
N~g m~ga panahóng iyo'y may pananim na si Rizal na anim na libong púnò
n~g abacá, m~ga nióg at iba pang halaman.
N~g Abril n~g 1896 ay inutusan ni Andrés Bonifacio si Doctor Pío
Valenzuela upang sabihin cay Rizal na pinagcaisahan n~g m~ga capanig
sa "Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak-Bayan", na
pagpilitang tamuhín ang Casarinlán n~g Filipinas sa pamamag-itan n~g
pakikihamoc sa m~ga castílà. Sumagót si Rizal na sa acalà niya'y dapat
maghintay n~g isáng dalawang taón pa bago itulóy ang munacalà, at n~g
macapaghandang magalíng ang bayan.
Nahalinhan si Sitges at ang nahaliling Gobernador sa Dapitan ay si Don
Rafael Morales, at sa pagca't ito'y tumaás sa pagca Comandante ay
nahalinhan naman, at ang naparoong Gobernador ay si G. Ricardo
Carnicero, bagay na ikinagalac ni Rizal, sa pagca't dati na niyang
cakilala.
N~g unang araw n~g Agosto n~g 1896 ay tumanggap si Rizal n~g isáng
sulat, fecha 1.o n~g Julio n~g 1896, ni General Blanco, na doo'y
sinasabing alang-alang sa canyang cahin~gia'y macacapasa Cuba siya,
upang maguíng médico n~g hucbó n~g castilang naroroong casalucuyan.
N~g dumatíng siya sa Maynila'y nacaalís na ang vapor-correo "Isla de
Luzón". N~g magcágayo'y ipinadalá si Rizal sasasacyáng--pang-digmáng
"Crucero de Castilla", at doon nátira hanggang sa ica 3 n~g Septiembre
n~g 1896, na siya'y lumulan sa "Isla de Panay", na umalís dito sa
Maynilang patun~go sa España, n~g araw na iyon. Binigyán si Rizal n~g
General Blanco n~g dalawang sulat; ang isa'y cay D. Marcelo Azcárraga,
na tagarito sa Filipinas at casalucuyang Ministro de la Guerra sa
España, at ang isa'y sa Ministro de Ultramar. Sa sulat na iyo'y
ipinagtatagubilin si Rizal, sa pagca't ito'y nagpakita n~g maganda't
ulirang caasalan sa loob n~g apat na taóng pagcápatapon sa Dapitan, at
tunay na hindî cainalám sa caguluhang munacalà n~g isáng lihim na
capisanan.
Talastas n~g nagpasimulâ ang "revolución" n~g m~ga filipino n~g ica 24
n~g Agosto n~g 1896 at n~g umalís dito si Rizal ay casalucuyang maalab
na totoo ang labanán sa lalawigang Tan~guay n~g m~ga hucbó n~g m~ga
castílà at n~g m~ga, tagalog. Inilalaban n~g m~ga tagalog ang guloc na
pan~gál at sibát na bucawe sa baril na mausser at magagalíng na cañon
n~g m~ga castílà. At dito naman sa Maynila'y dinirakíp, binábalitì,
ibinibitin, binubugbog n~g cakilakilabot, iniinís sa m~ga cútà at
pinápatay ang bawa't filipinong kilaláng mayaman ó marunong, ó
pinaghihinalaang maruhong sumintá sa tinubuang bayan, ó cainalám cayâ
ó caanib "sa Katipunan" ó sa "masonería", ó caaway n~g m~ga fraile, ó
hindî gumagalang n~g lubos sa m~ga "cahilili n~g Dios" na itó. Ang
gulantáng, tacot, panghihilacbot, laguím na waláng cabagay ang siyang
naghaharî sa bawa't lahing caymangui. Nagpapahirap at namumucsa n~g
catacottacot ang m~ga militar at ang m~ga voluntariong castílà at
lahing castílà. Madalás umalís sa Maynílà ang m~ga vapor na tiguíb n~g
lulang m~ga filipinong ipinatatapon sa malalayong lupaín pagcatapos na
maibitin at mabugbóg n~g walang awà. Ang sumusulat nito'y isá sa m~ga
pinahirapan at ipinatapon sa Ceuta, dahil sa "dakilang casalanang"
pagsagot n~g hayagan sa pamamagitan n~g isáng "awit" na aking cathâ,
na ang pamagat ay "Ulirán n~g cabaitan ó buhay ni Patricio Horacio",
sa librong ang pan~gala'y "Tanda Baciong Macunat", na sinulat ni párì
Miguel Lucio Bustamante, fraileng franciscano at cura-párroco sa
Tanay, lalawigang Morong noon, at n~gayo'y Rizal. Sinasabi sa librong
iyong "Tanda Baciong Macunat", na ang tagalog daw "na inihihiwalay ó
pinahihiwalay cayâ sa calabaw ay naguiguing palamarang tao sa Dios at
sa Harì": Ang pag-alimurang ito'y sinagot co sa aking "awit" n~g:
"¿Anong sinasabi sa gayong pag-iríng
cungdî hayop camíng parang calabaw rin?
¡pagmurang cung tunay na pag-uurîin,
dusta'y bumábalic sa imbíng may turing!!"
"Ihalimbáwà n~g di ca rito anác
at icaw'y tumubò sa cabilang dagat,
hindî rin n~ga wastong dustáing marahás
ang lubhang payapang taga Filipinas."
"¿Saan kinucuha iyang kinacain,
itinatabà mo't ikinagagalíng,
iguiniguinhawa't nagbibigay alíw
cung dî sa masamang ìyong iníiring?"
At iba't iba pa.
* * * * *
Sa pagca't hindî acalaing magtatagumpay ang m~ga filipino sa m~ga
castílà, marami ang dahil sa laguím ay cusang nan~gagsiharap sa m~ga
pinúnó, catulad ni Doctor Pío Valenzuela at iba pang lubhang macapal,
at ang m~ga iba'y nahuli.
Ang m~ga nahuli at cusang humarap sa m~ga púnô'y ibinitin at binugbog
n~g cakilakilabot, at pinilit na pinasigaw upang maramay ang m~ga
táong alinsunod sa m~ga fraile ay caaway n~g Religión at n~g España,
at salamat sa udyóc n~g m~ga fraile ay halos di mabilang ang
ipinabaríl, ipinatapon, hinatulang mabilangò hangang nabubuhay at
sinamsamán n~g lahat n~g pag-aarì. At sa pagca't si Rizal ay siyang
lalong kinagagalitan n~g m~ga fraile, isáng himalâ na n~gâ lamang ang
macapagliligtas sa canya; at ang himala'y hindî dumating ...
* * * * *
Mulâ n~g sumacay si Rizal sa vapor "Isla de Panay", hindî tumátantan
ang m~ga castilang casacay niya roon n~g sa canya'y pagpapasaring n~g
masasaclap, pag-irap at pagpapakitang galit. Dalawang castílà lamang
ang sa canya'y nagpakita n~g cagandahang calooban: si D. Juan Utor y
Fernández at si D. Federico Brú. Pagdatíng sa Singapore ay lumunsad sa
vapor na casama ni D. Pedro Roxas, na hindî na nanumbalic sa vapor.
Hindî nalilin~gid cay Rizal na hanggang nananatili siya sa loob n~g
capangyarihan n~g Españang pinaghaharian n~g m~ga fraile, saan man
siya pumatun~go'y nan~gan~ganib na lubhâ ang canyang buhay; talastas
din naman niyang cung mátira na siya sa Singapore ay hindî na siya
mapanghihimasucan n~g caniyang m~ga caaway; datapuwa't ¿paanong
pagtaliwacás niya sa tungculing atang n~g capurihan? Cung mátira siya
sa Singapore, tunay n~ga't siya'y tátahimic, n~guni't marurun~gisan
namán ang canyáng dan~gal n~g capintasang siya'y tumanan, tumalicod sa
pakikitunggali sa icatutubos n~g canyang bayan sa caalipnan.
N~g ipakiusap niya sa General Blanco na siya'y ipadalá sa Cuba, ay itó
ang sinabi niya sa canyang pinacasintang Ina:
"--Nanay: Walâ pong daang magcaroon acó n~g calayaan sa paglilingcod
sa tinubuang lúpà, cung narito rin lamang acó sa bayang sacóp n~g
capangyarihan n~g m~ga fraile. Tunay n~ga't dito sa Dapitan ay
nacapagtatanim acó n~g m~ga abacá, niyóg at ibá pang halamang sa
capanahuna'y magbubun~ga n~g icapapanatag n~g aking catandaan,
n~guni't capan~gitang budhing totoo ang walang adhicaín cung dî ang
sariling cagalin~gan! Sa ganito'y hinin~gî co pô sa Gobernador General
na gawán acó n~g magalíng na maguíng médico n~g hucbó n~g m~ga castílà
sa Cuba, at cung magcagayo'y másusunduan co ang aking mithing cailan
ma'y macagawâ n~g cagalin~gan sa capowa tao. Cung tamuhin co pô ang
han~gad cung itó, hindî lamang manggagamot acó sa m~ga nasusugatan at
nagcacasakít na m~ga castilang cawal, cung dî macapanggagamot din acó
sa m~ga nagcacasakit at nasusugatang m~ga cubano. Walang tungcol na
makipagpatayan ang médico, cung dî ang magligtas sa camatayan. Inuusig
n~g m~ga cubano ang maran~gal na pitang magcamít n~g Casarinlan at
m~ga calayaan, at sa pagca't siya co rin namang han~gad sa ating
kinamulatang bayan, ¿sino ang nacacaalam cung cahi't babahagya'y
macatutulong acó sa canila, hindî sa pamamag-itan n~g anomang
paglililo, na totoong aking kinamumuhîan, cung dî sa m~ga caparaanang
hatol n~g wagas na catuwiran. Ano man ang caratnan n~g casalucuyang
pagbabaca n~g castila't cubano cung camtan co ang catungculang aking
hinihin~gî ay mapapagaling acó. Cung matalo ang m~ga cubano'y macaoowî
acó sa Europa, at cung manalo nama'y gayon din at cung nasa Europa na
aco'y maipagpapatuloy co ang aking paglilingcod sa Filipinas at sa
inyó naman."
--"Talastas mo anac co--ang sagot n~g Ina ni Rizal na tumutulò ang
saganang lúhâ sa m~ga matá,--na ang bawa't magalin~gín mo'y minamabuti
co naman. Ipinagpipighatî co n~g labis ang pan~gun~gulila sa iyo;
datapuwa't huwag mong pansinin ang aking ililigaya, cung dî ang
icararan~gal n~g ating láhì at n~g tinubuan nating lúpà."
Casagutan itóng nagbíbigay dan~gal, hindî lamang sa mahál na iná ni
Rizal, cung dî sa lahát n~g m~ga babaeng filipina, at macatuwirang
tutol naman sa m~ga walang pusong nagsasabing sucat na sa babae ang
matutong mamahay, maglingcod at sumintá sa asawa't m~ga anác, at hindî
kinacailan~gang matuto n~g m~ga dunong. Cung han~gál ang iná ni Rizal,
hindî n~gâ marahil mapag-aabot na marapat mahalín ang kinaguisnang
lúpà cay sa sariling buhay at sa buhay n~g lalong pinacamúmutyang
anác. Hindî dapat limuting sa calooban n~g ina lalong tumutulad ang
calooban n~g bun~ga n~g canyang pagsinta, palibhasa'y ang iná ang
unang maestra n~g m~ga anác buhat sa camusmusán. Cung hinadlan~gán n~g
iná ni Rizal ang hilig nitó sa pagsusumakit sa icagagalíng n~g
Filipinas, mulâ pa sa canyang pagcabátà, ¿hidwâ bagá sa catuwirang
sapantahing marahil hindî natin pangguiguilasan n~gayon ang pagca
macabayan n~g Mártir nating capatíd?
Hindî camalîan ang capaniwalaang bawa't tao'y nagpápalagay, na ang
lahát n~g capowa niya tao'y tulad sa canya ang damdamin at panucálà.
Palibhasa'y hindî namugad cailan man sa dibdib ni Rizal ang dayà,
bintang at catacsilan, hindî naman niya naisip na bacá gamitin n~g
canyang marami't macapangyarihang m~ga caaway ang tacsíl at
capan~gitpan~gitang sandatang paratang, na guinamit cay Cristo n~g
m~ga judío, ni Bobadilla cay Colón, n~g m~ga caaway n~g caliwanagan
cay Galileo, n~g m~ga caaway n~g calayâan cay Mariana Pinedas ...
Nagbalíc siya sa vapor "Isla de Panay", baga man naguguniguni na niya
ang sa canya'y calaguimlaguim na mangyayari.
Nalís sa Singapore ang "Isla de Panay." N~g magdaan sa Port Said ang
vapor na itó, ay tumanggap ang capitan n~g utos na piitin at hwag
papakipagusapin canino man si Rizal. N~g na sa dagat Mediterráneo na
ang "Isla de Panay," n~g maulap na hapon n~g ica 27 n~g Septiembre n~g
1896, sinabi ni Don Juan Utor y Fernández cay Rizal, na canyang casama
sa paglalacbay-dagat na iyon, sa pakiusap n~g capitán n~g vapor, ang
cautusáng sinabi na, at n~g maalaman ni Rizal ay n~gumitî at
nagsalitâ:--Pinipilit co sanang paniwalâan ang cadalisayan n~g loob
n~g Gobierno n~g España; n~guni't pinasisinun~galin~gan ang aking
pananalig n~g canyang m~ga dî wastong gawâ.
Pagdatíng sa Barcelona, España, n~g "Isla de Luzón" ay inilunsád na
bilangô si Rizal, at itinuloy agad-agad sa bilangguang cakilakilabot
n~g Montjuich. Hindî nalao't kinuha sa bilangguang iyón si Rizal at
isinacay sa vapor "Colón" upang ibalíc sa Maynílà.
N~g mabalitaan sa Europa ang gayong nangyari cay Rizal, pagdaca'y
nagsigalaw ang canyang m~ga caibigan, lalonglalo na ang ating
cababayang na sa Lóndres, na si Dr. Antonio María Regidor; cayâ n~ga't
sila'y tumelegrama agad sa abogadong inglés na si Mr. Charles Burton
Buckley, na nasa Singapore, upang magharáp n~g isáng sulat sa Tribunal
Supremo doon at hin~gíng ilunsád si Rizal sa "Colón," sa pagca't
napipiit na walang utos ang sino mang hucóm. Tumelegrama rin naman sa
Banco Chartered, upang pagbayaran ang lahat n~g magugol sa pagliligtás
cay Rizal. Guinanap n~g abogado ang cahin~gian sa canya; n~guni't
walang nangyari. Nagpasiyá ang Tribunal Supremo sa Singapore, na sa
pagca't si Rizal ay táong sacop n~g España, at nalululan sa isáng
vapor n~g España ay dî n~gâ niya mapapakialaman.
Dumating ang "Colón" sa Maynílà n~g icá 3 n~g Noviembre n~g 1896, at
pagdaca'y inihatíd siya sa bilangguang "Fuerza de Santiago" upang
managót sa m~ga sumbóng, di umano, n~g canya ring m~ga cababayang
pinasigáw sa capapahirap na calaguimlaguím n~g m~ga verdugong
casapacat n~g m~ga fraile.
Ang m~ga casulatang pinagpapatacaran n~g m~ga sumbong ay ang
nasumpun~gan n~g m~ga guardia civil veterana sa Maynílà, sa bodega ni
Mr. Fressell, na ang nagligpít doon ay si Gat Andrés Bonifacio. Ang
m~ga casulatang yao'y pawang salin lamang n~g m~ga sumusunod:
1. Sulat ni G. Antonio Luna cay G. Mariano Ponce.--2. Sulat ni Rizal
sa canyang m~ga capatid.--3. Sulat ni G. Marcelo H. del Pilar cay G.
Deodato Arellano.--4. "Kundiman"; tulang cathâ ni Rizal.--5. Sulat ni
D. Cárlos Oliver.--6. Sulat ni "Panday Pira", (G. Pedro Serrano
Laktaw) na inihahalal si Rizal na Venerable de Honor n~g "Gran Logia
Central Nilad".--7. Sulat ni "Dimasalang" (Rizal) cay "Tenluz" (G.
Zulueta).--8. Sulat ni Dimasalang (Rizal) sa isáng Comité.--9. Sulat
na walang pan~galan at walang fecha, na doo'y tinututulan ang
pagpapatapon sa Dapitan cay Rizal.--10. Sulat ni Ildefonso Laurel cay
Rizal.--11. Sulat ni Rizal "Segundo."--12. Sulat ni Gat Marcelo H. del
Pilar cay G. "Juan A. Tenluz" (Juan Zulueta)--13. Talumpatì ni G.
Emilio Jacinto sa isáng pagpupulong n~g Katipunan, na winacasan n~g
m~ga ganitóng salitâ: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang Calayàan!
¡Mabuhay ang Doctor Rizal! ¡!Man~gagcáisa tayo!!"--14. Talumpatì ni G.
José Turiano Santiago, sa pulong ding iyón n~g Katipunan, na itó ang
m~ga catapusáng saysay: "¡Mabuhay ang Filipinas! ¡Mabuhay ang
Calayàan! ¡Mabuhay ang marilág na Doctor Rizal! ¡¡Mamatáy ang
mapagpahirap na nación!! Mayníla, 23 n~g Julio n~g
1893.--Tiktik".--15. Sa Talisay, tulâ ni Rizal:
Pinagpatuunan din n~g m~ga sacdal na laban cay Rizal ang m~ga
"declaración" n~g m~ga filipinong pinahirapan n~g catacot-tacot, na si
na guinoong Martín Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes, Moisés
Salvador, José Dizon, Domingo Franco, Deodato Arellano, Ambrosio
Salvador, Pedro Serrano, Pío Valenzuela, Antonio Salazar, Francisco
Guison at Timoteo Paez.
Ang hucóm na nuha n~g sinabi n~g m~ga declamación at lubhang
nagpahirap sa m~ga filipino ay ang malupít at caban~gisban~gisang si
Coronel Olive.
N~g ica 26 n~g Noviembre n~g 1896 ay inihalal n~g General Blanco na
Juez especial ni Rizal si D. Rafael Dominguez, capitán n~g infantería,
at secretario si Juan González y Garcia, cabong castílà n~g regimiento
n~g infantería núm. 74.
N~g ica 5 n~g Diciembre n~g 1896 ay nagpasiyá si capitan Dominguez, na
ayon daw sa m~ga casulatang narakìp at sa m~ga "declaración" ni Martín
Constantino, Aguedo del Rosario, José Reyes at iba pa, si Rizal ay
siyang buháy na calolowa n~g panghihimagsic, pan~gulong púnò n~g m~ga
"filibustero", pan~gulong nagtatag n~g panghihimagsic, at iba pa.
Ipinadalá n~g General Blanco ang "causa" sa Auditor General de Guerra
na si Don Nicolás Peña, at nagpasiya itó n~g ica 7 n~g Diciembre n~g
1896 na "embargohin" cay Rizal ang halagang isáng "millong piso" ang
cauntian, papanatilihin itó sa pagcábilanggô, maghalál n~g isáng
fiscal (tagasumbong) at isáng defensor (tagapagsanggalang). Hindî
maihahalal na defensor cung dî isá ring oficial n~g Ejército,
alinsunod sa utos n~g Auditor Peña.
Náhalal na fiscal ang ganid na pusong si don Enrique de Alcocer.
Nagpadalá cay Rizal n~g isáng talàan n~g may mahiguít na sandaang
pan~galan n~g m~ga primero at segundo teniente n~g hucbó. Waláng
nakikilala sa alín man sa canilá si Rizal; n~guni't natitigan niya ang
pan~galang D. Luis Taviel de Andrade, na capatíd ni D. José Taviel de
Andrade, teniente n~g guardia civil na sa canya'y guinawang
tagapagbantay n~g 1887, at canyang lubos na naguing caibigan. At
inihalal ni Rizal na canyang "defensor" ang sinabi n~g don Luis, at
agad-agad tinanggap nito ang gayong catungculan.
Bagong cahahalili cay General Blanco n~g ica 13 n~g Diciembre n~g
1896. Ang nahalili sa canya'y isáng bagong Nerón; si Don Camilo
Polavieja, na nitóng m~ga hulíng panaho'y pinamagatán n~g m~ga
castilang "sacristan n~g m~ga fraile" at "bayaning capitan general sa
campanario n~g Palanyag."
N~g m~ga araw na iyo'y walang laguing naririn~gig sa m~ga bibíg n~g
m~ga fraileng agustino, dominico, recoletano at franciscano, cung dî
ang m~ga sigaw na _¡barilín! ¡patayin! ¡lipulin ang lahing
filipino!!!_
"Wala na n~gang totoong carimarimarim--ani Don Wenceslao E. Retana,
na dating caibigang matalic n~g m~ga fraile--walâ n~g totoong
cakilakilabot masdang gaya n~g napapanood na nan~gagpapamagat na m~ga
_alagad ni Jesus_ (na ang cabaita't pagcamahabaguin ay puspós) na
nan~gag-aasal halimaw na máninilâ. ¿Kinacailan~gan pa bagáng bumanguit
n~g m~ga pan~galan? ¿Kinacailan~gan pa bagang dito'y ititic yaong m~ga
fraileng nagcucusang sumama sa m~ga hucbó, hindî n~g macapaglingcod sa
m~ga calolowa, cung dî nang macapagpasulong sa m~ga sundalo n~g
pagpatay sa m~ga filipino, at n~g magtamó naman silá n~g galác sa
panonood n~g pagpapaagos n~g dugô n~g m~ga filipino?"
At sa pagca't ayaw ipabaríl ni General Blanco ang bawa't sa canya'y
iudyoc, ang m~ga fraile't m~ga castila'y nagagalit n~g dî ano lamang
sa canya; ito ang dahila't nan~gagalác n~g mainam n~g mahalili si
General D. Camilo Polavieja, sa pagca't talastas nilang pasasasaân
silá nitó sa dugô n~g m~ga filipinong canilang totoong kinauuhawan.
Hindî n~gâ dapat ipagtacáng pagpilitan niláng mápatay si Rizal.
"¿Hindî baga si Rizal ang siyang lalong maran~gal sa m~ga
filipino?--ani Retana.--¡Kinacailan~gang barilín siya agad-agad! Ang
dugô nito'y hindî ang caraniwang tinto, hindî ang caraniwang
Valdepeñas: ¡ang dugô niya'y ang Chipre, ang lalong mahalagang
alac!..."
N~g ica 21 n~g Diciembre n~g 1896 ay ipinadala sa Consejo de Guerra
n~g teniente fiscal na si D. Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, anac
n~g isang meztisong castílà at dito ipinan~ganac sa Filipinas, ang
canyang sumbong, na doo'y hinihin~ging patayin si Rizal, pagcatapos na
maisaysay ang pinagtanitanicalang dî gagaanong m~ga paratang at
casinun~galin~gan.
Ipinadala n~g ica 22 n~g Diciembre sa defensor na si Don Luis Taviel
de Andrade ang "causa" ni Rizal, at pagdaca'y pinagsicapan naman n~g
defensor na iyong salicsiki't namnaming magalíng ang nalalaman sa
causang iyon, upang macatupad siya sa canyang mabigat na tungculin.
Nang dalawin si Dr. Rizal n~g canyang capatíd na pan~ganay na si G.
Neneng Rizal, at n~g canyang bayaw na si G. Manuel Hidalgo, ay
itinanong n~g bilanggô cung paano ang nangyayari sa pagbabaca n~g
castila't tagalog.
--Cahapishapis!--ang sagót ni G. Neneng--¡tatló ó apat na raang
tagalog ang namamatáy bawa't labanán, at sa castila'y cauntî lamang:
sampô ó labingdalawa ang nasusugatan ó namamatay; ayon sa sabi n~g
m~ga páhayagan! ¿Totoo cayâ iyon? ang tanóng pa ni G.
Neneng.--Hindî--ang tugón ni Rizal--cung ibig ninyong maalaman cung
alín ang catotohanan ay ganito ang inyong gagawin: cung baga sabihin
n~g m~ga páhayagang ang napatáy sa tagalog ay 200, at 10 ang namatáy
sa castílà; alisín ninyo ang isáng cero sa 200, at idagdag ninyo ang
cerong inalís sa 10, at ang makita ninyong maguing bilang ay siyang
catotohanan ó malapit sa catotohanan. Sa ganang akin ay hindî co na
dinaramdam ang aco'y ipapatáy man n~g aking m~ga caaway; natatanaw co
na sa silan~ganan ang pagbubucang liwayway n~g catubusan n~g tinubuan
cong lúpà.
Guinawâ ang Consejo de Guerra n~g ica 26 n~g Diciembre n~g 1896 sa
"cuarto de banderas" n~g "cuartel de España". Binubúò ang Consejo de
Guerrang iyon n~g teniente coronel n~g caballería na si D. José
Togores Arjona, pan~gulo; m~ga "vocal" si D. Ricardo Muñoz y Arias,
capitan sa artillería; si D. Manuel Reguera, capitan n~g caballería
número 31; si Don Santiago Izquierdo Osorio, capitan n~g cazadores n.°
8; si Don Braulio Rodriguez Nuñez, capitan n~g cazadores n.° 7; si D.
Manuel Diaz Escribano, capitan n~g batallón n~g ingenieros; at si Don
Fernando Pérez Rodriguez, capitan n~g Subinspección de las armas
generales. Caharap dín doon ang teniente auditor de segunda na si D.
Enrique de Alcocer y R. de Vaamonde, si Rizal, ang canyang defensor na
si D. Luis de Andrade, teniente n~g infantería, ang isáng capatíd na
babae ni Rizal, ang casintahan nitóng si G. Josefina Bracken at ang
lubhang maraming táong halos pawang m~ga castílà.