vader Osiris bewees, bezorgde hem veel achting van de zijde der
Egyptenaars. Hij was het, die de bijzonderheden van de mummificatie van
den god vaststelde en die het richtsnoer voor den vromen Egyptischen
zoon bepaalde.
Daarom beschouwde men hem als helper van de dooden en men geloofde,
dat hij de tusschenpersoon tusschen hen en de rechters van de Taut
was. Bij het verzorgen van de dooden, had hij een menigte helpers,
bekend onder den naam van volgers van Horus en dezen werden als
goden van de vier hoofdpunten van het kompas beschouwd. In het Boek
der Dooden legt men hun groot gewicht bij en zij namen deel aan de
bescherming van het lichaam der gestorvenen, zooals in het gedeelte,
dat over de mummies handelt, is vermeld. Zij waren vier in getal en
waren Hapi, Tuamutef, Asmet en Qebhsennuf genaamd.
Men hield Horus, den zoon van Isis en Osiris, voor zoo gewichtig, dat
hij alle attributen van de overige Horusgoden in zich opnam, maar in
sommige teksten wordt hij als kind voorgesteld, met den voorvinger
aan de lip, terwijl hij een haarlok op zij van het hoofd draagt,
een aanwijzing voor jeugdigen leeftijd. In later tijd wordt hij in
verschillende fantastische gestalten voorgesteld.
Het Zwarte Zwijn.
Ra, Set en Horus worden in een Egyptische mythe, welke de zons- en
maansverduistering tracht te verklaren, behandeld. Wij lezen daar,
dat Set en Horus verbitterde vijanden waren; Set durfde den strijd
echter niet openlijk te beginnen, want hij vreesde Horus, zooals het
kwade altijd voor het goede bevreesd is. Daarom verzon hij listig
heimelijke plannen, om daardoor den val van Horus te bewerkstelligen
en dit verhaal leert ons, hoe de zaak afliep.
Op zekeren dag verzocht Horus Ra toestemming de toekomst uit zijn
oogen te lezen. Volgaarne voldeed Ra aan dit verzoek, omdat hij Horus,
die door alle goden en menschen bemind werd, liefhad. Terwijl zij
met elkander spraken, ging hun een zwart zwijn, een reusachtig,
afschuwelijk dier, voorbij, met een woest uiterlijk en met oogen,
welke list en wreedheid verrieden.
Hoewel noch Ra, noch Horus zich hiervan bewust waren, was het zwarte
zwijn Set in eigen persoon, daar deze de macht had, zich in ieder
willekeurig dier te veranderen.
"Wat een vreeselijk monster", riep Ra uit, toen hij het dier zag.
Horus richtte thans eveneens zijn blik naar het zwarte zwijn, waarin
hij zijn vijand nog niet herkende. Dit was Set's geluk. Hij zond een
lichtstraal, juist in het oog van den god.
Horus werd door de hevige pijn bijna van zijn verstand beroofd. "Set
heeft mij dit kwaad aangedaan", riep hij uit; "dit mag niet ongestraft
blijven".
Set was echter verdwenen en men kon hem nergens ontdekken. Daarom sprak
Ra den vloek uit over het zwijn, om het kwaad, dat Horus overkomen was.
Toen de jonge god zijn gezicht herkregen had, gaf Ra hem de stad Pé,
en hierover was hij zeer verblijd en bij zijn glimlach verdwenen de
duistere wolken en het geheele land verheugde zich.
Een Grieksche lezing der mythe vertelt, dat het zwarte zwijn het oog
van Horus uitrukte en het verslond, doch dat hij door Ra (Helios)
genoodzaakt werd, het te herstellen.
De oogen van Horus zijn natuurlijk de zon en de maan; een van
dezen wordt door het zwarte zwijn (een verduistering) verslonden,
of vernietigd. De teruggave van het licht aan de aarde wordt door de
vreugde van Horus, die met de stad Pé begiftigd wordt, voorgesteld.
Nephthys was de tegenhangster van Set. Zij was de dochter van Geb
(of Seb) en Nut, de zuster en vrouw van Set, en de moeder van Anubis,
doch het is niet duidelijk, of zij dat was door Osiris, of Set. Het
woord Nebt-het beteekent: "de vrouw des huizes", of "lucht".
Hoewel Nephthys met Set vereenigd wordt, schijnt zij haar zuster
Isis mede trouw te blijven, daar zij deze in het verzamelen van de
verstrooide ledematen van Osiris bijstaat.
Zij wordt in de gestalte van een vrouw voorgesteld, die op haar hoofd
het symbool van haar naam draagt, d.w.z. een mand en een huis. In
het Boek der Dooden verschijnt zij eenigermate als helpster van
haar zuster Isis, terwijl zij achter Osiris staat, wanneer de harten
gewogen worden en zij aan het hoofdeinde van Osiris' baar knielt.
Men geloofde, dat zij, evenals haar zuster, groote tooverkracht bezat
en in veel opzichten gelijkt zij op haar. Ook veronderstelt men van
haar, dat zij Osiris, in zijn kwaliteit van maangod, beschermt.
Plutarchus verschaft ons eenig licht aangaande het Egyptisch geloof
aan deze godin. Hij verhaalt, dat Anubis de zoon van Osiris en Nephthys
was en dat Typhon of Set het eerst met hun liefde bekend werd, doordat
hij een slinger van bloemen vond, welke door Osiris was achtergelaten.
Evenals Isis een voorstelling is van de vruchtbaarheid, zoo beteekent
Nephthys volgens hem het bederf.
Dr. Budge, die deze passage commentarieert, zegt, dat het duidelijk
is, dat Nephthys de personificatie van de duisternis is, en alles,
wat daartoe behoort en dat haar attributen eerder een passief, dan een
actief karakter droegen. "Zij was in elk opzicht het tegenovergestelde
van Isis. Isis is het symbool van geboorte, wasdom, ontwikkeling en
kracht; Nephthys echter was het type van dood, verval, vermindering
en onbewegelijkheid". De godinnen werden echter onafscheidelijk met
elkaar verbonden.
Isis vertegenwoordigt, volgens Plutarchus, dat deel van de wereld, dat
zichtbaar is, terwijl Nephthys het onzichtbare deel voorstelt. Isis
en Nephthys stellen respectievelijk de dingen voor, welke zijn en de
dingen, welke nog moeten komen, het begin en het einde, de geboorte
en den dood, het leven en den dood.
Ongelukkigerwijze hebben wij geen middel om te weten te komen, wat de
oorspronkelijke opvatting over de attributen van Nephthys was, doch
het is onwaarschijnlijk, dat dezen eenige gezichtspunten, welke in
Plutarchus' tijd over dit onderwerp gangbaar waren, bevatten. Nephthys
is geen godin met juist gedefinieerde karaktertrekken, maar over
het algemeen kan men haar beschrijven als de godin van den dood,
welke niet eeuwig is.
Dr. Budge verklaart verder, dat Nephthys, hoewel zij een godin van
den dood was, toch met het leven, dat uit den dood ontstaat, verbonden
werd. Tezamen met Isis maakte zij het doodsbed van Osiris in gereedheid
en vervaardigde zijn mummie-windsels. Eveneens bewaakte zij, met Isis,
het lijk van Osiris.
In later tijd werden de godinnen door priesteressen voorgesteld,
van wie het haar geschoren was en die op haar hoofd wollen banden
droegen. Aan den arm van de eene bevond zich een band met den naam
van Isis en de ander droeg eveneens een band, doch met den naam
van Nephthys.
Set.
De cultus van Set dateert uit de grijze oudheid en ofschoon men hem
later als het gepersonificeerde kwaad beschouwde, was dit niet zijn
oorspronkelijke rol. Volgens de priesters van Heliopolis was hij de
zoon van Geb en Nut en derhalve een broer van Osiris, Isis en Nephthys,
echtgenoot van de laatst genoemde en vader van Anubis.
Deze verwantschapsbetrekkingen werden op een betrekkelijk laat
tijdstip gemaakt.
In de pyramiden-teksten treedt Set als een vriend der dooden op en
zelfs stond hij Osiris bij, toen deze door middel van een ladder den
hemel trachtte te bereiken. Ook werd hij door Horus vergezeld en als
diens gelijke beschouwd.
Langzamerhand echter beschouwde men hen als doodsvijanden, die alleen
door den wijzen Thoth verhinderd werden, elkander geheel en al te
vernietigen. Horus de Oudere was de god van de lucht bij dag en
Set de god van de lucht bij nacht. De een was inderdaad de directe
tegenstander van den ander.
De afleiding van den naam geeft aanleiding tot vele moeilijkheden. Zijn
hieroglyph wordt uitgelegd als de voorstelling van een dier, of een
steen, waarschijnlijk een symbool van het steenachtige of verlaten
landschap aan beide zijden van den Nijl. Wat het dier betreft,
dat hem zou voorstellen, dit is tot nog toe op geen enkele wijze
geïdentificeerd, doch verschillende uitleggers zien hierin een
afbeelding van een kameel, of een okapi. In elk geval moet het een
bewoner van de woestijn zijn geweest, welke den mensch vijandig is.
Evenals Horus de god van het Noorden was, zoo was Set die van het
Zuiden. Dr. Brugsch ziet in Set de symbolische voorstelling van de
benedenwaartsche beweging van de zon en maakt hem aldus tot bron
van de verderfelijke zonnehitte. Men dacht, dat hij, wanneer de
dagen begonnen te korten en de nachten te lengen, het licht van den
zonnegod stal. Hij was eveneens behulpzaam bij de maandelijksche
afname van de maan. Stormen, aardbevingen, eclipsen en alle andere
natuurverschijnselen, welke duisternis veroorzaakten, werden aan zijn
invloed toegeschreven en vanuit een ethisch gezichtspunt was hij de
god van zonde en kwaad.
Wij vinden, dat de mythen van den strijd tusschen Set en Horus zich
ontwikkelden, uit de eenvoudige tegenstelling tusschen den dag en den
nacht, tot den strijd tusschen de twee goden. Ra en Osiris, inplaats
van Horus, worden soms tegenover Set gerangschikt.
De strijd symboliseert de zedelijke idee van de overwinning van het
goede over het kwade en men dacht dat zij van de gestorvenen, die van
schuld waren vrijgesproken, Set overwonnen hadden, zooals Osiris dit
gedaan had.
In zijn strijd tegen den zonnegod nam Set de gedaante van den
monsterslang Apep aan en werd door een leger kleinere slangen en
reptielen van allerlei soort vergezeld. In later tijd vinden wij hem
met Typhon geïdentificeerd.
Alle dieren van de woestijn en die, welke in de wateren huisden,
werden als kinderen van Set beschouwd, zoo ook dieren, zelfs menschen,
met rood haar. Zulke dieren werden zelfs dikwijls geofferd, om Set
gunstig te stemmen. In de maand Pachons werden een antilope en een
zwart zwijn aan hem geofferd, om hem af te schrikken, de volle maan
aan te vallen en op het groote feest van Heru-Behudeti werden die
vogels en visschen, van welke men geloofde, dat zij tot zijn gevolg
behoorden, met de voeten vertrapt, onder het aanheffen van den kreet,
dat Ra over zijn vijanden getriumpheerd had.
Ook bezat hij een koninkrijk in de Noordelijke luchtstreken en
de Groote Beer was zijn bijzondere verblijfplaats. Evenals in
sommige andere landen beschouwde men het Noorden als de plaats van
de duisternis, de koude en den dood. Zoo vinden wij, dat men bij de
Mexicanen en Maya het Noorden als de verblijfplaats van den god van den
dood beschouwde en dat onder de latere bevolking de hieroglyph voor het
Noorden een been is, voor het hoofd van den god van den dood geplaatst.
Van de godin Reret, met het hoofd en het lichaam van een hippopotamus,
geloofde men, dat zij den boozen invloed van Set in bedwang hield. Er
bestaat een afbeelding van haar, waarop zij de duisternis aan een
ketting gebonden vasthoudt en men beschouwde haar als een vorm
van Isis.
Waarschijnlijk begon ongeveer tegen den tijd van de 22e dynastie
de vereering van Set te verminderen en in dezen tijd kreeg hij de
gedaante van een duivelsche godheid. Men heeft de theorie verkondigd,
dat de Hyksos, die het land binnendrongen, hem met eenige van hun
eigen goden identificeerden en dit feit was voldoende, om hem bij de
Egyptenaren in discrediet te brengen.
Set en de Ezel.
Plutarchus in zijn werk: "De Iside et Osiride" heeft een belangwekkende
passage betreffende de gelijkenis tusschen den ezel en Set.
Hij zegt daar het volgende:
"Hierdoor is hun schandelijke behandeling van die personen te
verklaren, van wie zij gelooven, dat zij door de roodheid van hun
gelaat een gelijkenis met hem vertoonen, en hieruit is tevens
de gewoonte van de Kopten ontstaan om een ezel in een afgrond
te storten. Ja, de inwoners van Busiris en Lycopolis dreven hun
afschuw voor dit dier zoo ver, dat zij nooit van trompetten gebruik
maakten, daar het geluid van dezen eenige overeenkomst met het gebalk
van een ezel vertoonde; in één woord, dat dier werd door hen als
onrein beschouwd, alleen door de gelijkenis, welke het met Typho
heeft. Hiermede is in overeenstemming te brengen, dat de koeken,
welke zij gedurende de laatste 2 maanden Pauni en Phaophi offeren,
de afbeelding van een ezel vertoonen, welke daarin is gestempeld.
Om dezelfde reden bevelen zij uitdrukkelijk, als zij aan de Zon
offeren, dat allen, die naderen, om de godheid te aanbidden, noch
goud dragen aan het lichaam, noch aan een ezel voeder geven.
Het is bovendien duidelijk, dat zelfs de Pythagoreërs Typho tot
den rang der demonen rekenden, daar hij tot het even getal 56
behoort. Immers evenals de driehoek tot de natuur van Pluto, Bacchus
en Mars behoort, de eigenschappen van het vierkant aan Rhea, Venus,
Ceres, Vesta en Juno eigen zijn en die van den twaalfhoek aan Jupiter,
op dezelfde wijze is de figuur van den 56-hoek aan de natuur van
Typho eigen; daar al de bovengenoemden in het systeem van Pythagoras
als even zoovele genii of demonen beschouwd worden, moet de laatste
op gelijke wijze opgevat worden.
Door het vermeende roode uiterlijk van Typho maakten de Egyptenaren
bij hun offers van geen andere ossen gebruik, dan die, welke deze
kleur hadden. Ja zoo ver gingen zij hierbij, dat, indien er ook
maar één zwart, of wit haar op het dier voorkwam, dit voldoende was
dit voor hun offer ongeschikt te verklaren. Het was hun meening,
dat offers niet uit die dingen behooren te bestaan, welke aan de
goden aangenaam en welgevallig zijn, doch integendeel eerder uit die
schepsels, waarin de zielen van zondige en onrechtvaardige menschen
in den loop der zielsverhuizing zijn opgesloten.
Hieruit ontsproot de gewoonte, welke door hen vroeger werd bewaard,
een plechtige verwensching over het hoofd van het dier, dat geofferd
moest worden, uit te spreken en later dit af te snijden en in de rivier
den Nijl te werpen, hoewel zij dit nu aan vreemdelingen overlaten.
Het was daarom niet geoorloofd een os aan de goden te offeren, indien
niet het stempel van de z.g. Sphragistae op dezen gestempeld was;
deze priesters waren speciaal voor dit doel aangewezen en van hun
dienstverrichting was ook hun naam afgeleid.
Dit stempel vertoont een man, op zijn knieën liggend, met de handen
op den rug gebonden, terwijl de punt van een zwaard op zijn keel
is gericht.
Niet door de kleur alleen meenen zij, dat er een zekere gelijkenis
tusschen den ezel en Typho bestaat, doch tevens door zijn dommen en
zinnelijken aard. Met deze opmerking stemt het feit overeen, dat zij
aan Ochus, dien zij van alle Perzische heerschers het meest haatten,
den scheldnaam "Ezel" gaven en dit gaf aanleiding tot het volgende
antwoord van dien vorst, dat ons door Dino verhaald wordt: "Maar deze
ezel zal van jullie os eten", en daarom doodde hij den Apis. In sommige
gedeelten van zijn mythe wordt Set in de gedaante van een zwart zwijn
voorgesteld. Voornamelijk is dat het geval, als hij door Ra aan Horus
getoond wordt en hij het oog van den laatsten uit diens hoofd rukt.
Anubis.
Anubis, of zooals de Egyptenaren hem noemen, An-pu, was, volgens
eenigen, de zoon van Osiris en Nephthys en volgens anderen, de zoon van
Set. Hij had den kop van een jakhals en het lichaam van een man en was
klaarblijkelijk het symbool van dat dier, dat rondom de graven sluipt.
Zijn vereering gaat tot zeer oude tijden terug en misschien was hij
eertijds een totem. Hij was de gids van de dooden in de onderwereld, op
hun weg naar de woning van Osiris. In verschillende mythologieën is een
hond de metgezel van de dooden in de onderwereld. In prae-historische
graven heeft men de bewijzen hiervoor gevonden. Zoowel in Mexico,
als in Peru, werden honden bij de begrafenis geofferd en dit gebruik
was inderdaad wijd en zijd verspreid.
Het is nu juist onwaarschijnlijk, dat Anubis den prae-historischen
jakhals, die half en half een huisdier was, typifieert, of een vroeger
type van den hond, van welken men veronderstelde, dat hij de dooden
door de onderwereld geleidde.
Plutarchus vertelt, dat de Egyptenaren meenden, dat er een zekere
gelijkenis tusschen Anubis en den hond bestond.
Anubis werd in het bijzonder te Lycopolis, Abt en elders vereerd. Hij
neemt een voorname plaats in het Boek der Dooden in en wel voornamelijk
in die gedeelten, welke met de rechtvaardiging en de balseming der
dooden verband houden.
Hij was het, die de balseming van Osiris verrichtte. Hij verleende
inderdaad zeer groote hulp aan de treurende zusters en dit is wellicht
een typisch voorbeeld van de zorgzame en behulpzame eigenschappen
van den hond.
Dit treft ons des te meer, indien men moet aannemen, dat hij de
zoon van Set is en de geheele evolutie van de godheid kan wellicht
beteekenen, dat de hond, toen hij nog in half wilden staat verkeerde
en nog niet geheel en al huisdier, een wezen was, dat zich alleen 's
nachts vertoonde en een twijfelachtige waarde bezat, doch dat, toen
hij eenmaal als huisgenoot was opgenomen, zijn goede eigenschappen
eerst recht te voorschijn kwamen.
Het is waarschijnlijk dat, als men de onderzoekingen tot op een zeer
ver verwijderd tijdstip kon voortzetten en er tevens schilderingen
uit dien tijd over waren, wij zouden vinden, dat Anubis afgeschilderd
werd als de trouwe hond, die de gestorvenen op hun reis naar de
Duat voorgaat.
Later, toen iedere god door de hulp van het priesterlijk vernuft zijn
speciale functie had gekregen en misschien in een tijdvak, waarin de
jakhals, of hond, totemistisch waren, vinden wij nog steeds een gids,
die de dooden door de duisternis geleidt, maar met het uiterlijk en de
attributen van een volwassen godheid. Hoe hij het nu gebracht heeft tot
mummie-maker van Osiris, schijnt zeer lastig te verklaren; misschien
dat het verband, dat tusschen een begraafplaats en een jakhals bestaat,
hier eenig licht kan aanbrengen. Hij was het symbool voor het graf.
Professor Petrie vermeldt in dit verband, dat de sporen van den
jakhals de beste gidsen naar de Egyptische graven zijn. Een rede van
Anubis in het Boek der Dooden, (hoofdstuk 102), spreekt voor zijn
beschermend karakter. "Ik ben gekomen", zegt hij daar, "om Osiris te
beschermen". In verscheidene landen wordt de hond met den gestorvene
afgemaakt, om hem tegen verschillende, afzichtelijke vijanden, die
hij op zijn weg naar den Hades zou kunnen ontmoeten, te beschermen
en het is niet onwaarschijnlijk, dat Anubis in vroegere tijden een
gelijke rol speelde.
Het is de plicht van Anubis, toe te zien, dat de balans van de groote
weegschaal, waarop het hart van de gestorvenen gewogen wordt, in
behoorlijken toestand verkeert. Zooals Thoth voor de goden optreedt,
zoo treedt Anubis voor den doode op, wien hij eveneens tegen den
"Verteerder van de Dooden" beschermt.
De zielen van de afgestorvenen werden tevens door hem door de
onderwereld geleid, terwijl hij hierbij door Up-uaut, een anderen god,
in de gedaante van jakhals voorgesteld, werd bijgestaan; diens naam
beteekent: "Hij, die de wegen opent". Deze goden worden soms met elkaar
verward, maar in sommige teksten worden zij afzonderlijk genoemd.
De naam van den lateren god is voor zijn waarschijnlijke, vroegere
functie teekenend. Anubis opende, volgens Dr. Budge, de wegen van het
Noorden en Up-uaut die van het Zuiden. Anubis was verder, volgens hem,
de personificatie van den zomerzonnestilstand en Ap-unt (Up-uaut)
van dien van den winter. Hij beweert verder dat, wanneer zij met de
twee Utchats, of oogen van Ra, verschenen, zij de vier kwartieren
van hemel en aarde en de vier jaargetijden symboliseeren. Plutarchus
heeft eveneens een passage over de astronomische beteekenis van Anubis,
doch deze is ver van duidelijk.
In Heliopolis werd Anubis eenigszins met Horus verward, zooals men uit
zijn attributen kan opmaken en in zeker opzicht nam hij het karakter
van de oude fusie tusschen Horus en Set aan, en was in deze opvatting
de personificatie van den dood en het vergaan. In den "Gouden Ezel",
van Apuleius, vinden wij, dat Anubis vereerders had in Rome en hierbij
is het opmerkelijk, dat men hem voorstelt met een hondenkop afgebeeld.
Thoth.
Thoth, of Tehuti, was een zeer samengestelde godheid Laten wij
zijn attributen opsommen, voordat wij zijn beteekenis trachten te
ontwarren. Men spreekt over hem als den teller van de sterren, den
meter en teller van de aarde, terwijl hij tevens de machtige heer der
boeken en schrijver der goden was en kennis bezat van de goddelijke
gave der spraak.
Over het algemeen werd hij in menschelijke gestalte afgebeeld, met het
hoofd van een ibis, doch somtijds verschijnt hij ook in de geheele
gestalte van dien vogel. Op zijn hoofd droeg hij de wassende maan,
een schijf, de Atefkraan en de kronen van het Noorden en het Zuiden.
In het Boek der Dooden wordt hij geschilderd als schrijver, die
het schrijfriet en het palet in de hand houdt, terwijl hij op de
tafeltjes de getuigenissen van de dooden opschrijft, wier hart voor
hem gewogen wordt.
Er is geen reden te vermoeden, dat Thoth van een totemistisch karakter
was, daar hij tot de cosmogonische, of natuurgoden, behoort en geen
andere, of weinigen van dezen, tot dit type behooren. Een andere
vorm, waarin Thoth voorkomt, is die van een aap, met een hondenkop
voorzien en deze is, zooals men vastgesteld heeft, het symbool voor
het evenwicht.
De voornaamste plaats, waar hij vereerd werd, was Hermopolis;
hier veronderstelde men, dat Ra ontstaan was. Men schreef Thoth
de geestelijke vermogens van Ra toe en inderdaad de gezegden van Ra
schenen van zijn lippen gevloden te zijn. Hij was de verpersoonlijking
van de goddelijke gave van de spraak. Doch wij loopen de zaak
vooruit. Laten wij eerst zijn oorspronkelijke beteekenis trachten te
ontdekken, voordat wij de meer ingewikkelde attributen opsommen, welke
in later tijd in overstelpende hoeveelheid zijn deel geworden zijn.
Het is zeer duidelijk, dat Thoth oorspronkelijk een maangod
is. Hij wordt "de groote god" en "de god van den hemel"
genoemd. Onder primitieve volken is de maan de groote regelaar van de
jaargetijden. Een maankalender is altijd in gebruik vóór de invoering
van de zonnetijdrekening. Aldus is de maan de groote meter van het
leven, in de oudste tijden.
Oude volken spreken aldus over de zaai-, de lente-, de graan- of
oogstmaand en zoo voorts. Thoth was dus een meter, omdat hij een
maangod was en omgekeerd, vanwege zijn beteekenis van maangod, was
hij een meter.
Als Aah-Tehuti is hij het symbool voor de nieuwe maan, daar de tijd
door de oudste volken vanaf haar eerste verschijning berekend wordt.
Zijn oog is de volle maan, evenals het oog van Ra de zon in den
middag beteekent. Doch het linkeroog van Ra is eveneens de symbolische
voorstelling hiervan, of van het koude gedeelte van het jaar, wanneer
de zonnestralen niet zoo sterk zijn.
Somtijds wordt zij ook "het zwarte oog van Horus" genoemd, terwijl het
witte oog dan de zon voorstelt. Dit is een staaltje, hoe de attributen
van de Egyptische godheden geheel en al verward worden.
Daar hij een maangod was, werd hij tot op zekere hoogte met het vocht
verbonden en in hoofdstuk 95 van het Boek der Dooden lezen wij over
hem in zijn kwaliteit van regen- en dondergod.
Thoth als Zielerechter.
Het was echter als zielerechter, dat Thoth in de oogen van de
Egyptische priesters van groot gewicht was. Hij oefende dit ambt uit
door zijn kennis van de letters en zijn gave, om te weten, wat recht,
of in evenwicht was.
Hij bezat verder de macht, de manier aan te geven, waarop woorden
correct moesten uitgesproken worden. Zooals reeds is opgemerkt, was de
wijze van spreken en de toon, waarop de woorden uitgesproken werden,
van grooten invloed, zoowel bij gebeden, als bij magische beweringen,
om succes, of mislukking tengevolge te hebben.
Thoth nu leerde het geheim hiervan aan den mensch en dit wilden de
Egyptenaren voornamelijk leeren. Door middel van Thoth's formules
werden de poorten van de Duat voor de gestorvenen geopend en werden
zij tegen verschrikkingen gevrijwaard. Men geloofde verder, dat het
Boek der Dooden het werk van Thoth was, evenals het "Boek van het
Ademhalen", een veel later werk.
De Grieksche schrijvers over Egyptische aangelegenheden stelden Thoth,
wien zij Trismegistos, of Hermes den driemaal Grooten, noemden, als
de voornaamste bron van alle leeren en wijsheid voor. Zij schrijven
aan hem de uitvinding der astronomie, astrologie, wiskunde, geometrie
en medicijnkunde toe. De letters van het alphabet waren eveneens zijn
uitvinding en hieruit kwam de schrijf- en leeskunst voort. Volgens
hen waren de Boeken van Thoth 42 in getal en in 6 klassen verdeeld,
terwijl zij over wetten en theologie, den dienst van de goden,
geschiedenis, aardrijkskunde, schrijfkunst, astronomie, astrologie,
godsdienstige geschriften en medicijnen handelden. Het is bijna zeker,
dat het meeste van dit materiaal het werk van Alexandrijnsche Grieken
was, door oude Egyptische wetenschap vervalscht.
Maat.
De godin Maat gelijkt zeer veel op Thoth en wordt inderdaad als de
tegenhangster van dien god beschouwd.
Zij was een van de oorspronkelijke godinnen, want toen de boot van
Ra boven de wateren van den afgrond van Nu voor het eerst boven kwam,
had zij haar plaats naast Thoth. Haar symbool is de struisvogelveer,
welke zij of vasthoudt, of als versiering draagt.
Budge beweert, dat de reden voor de combinatie van de struisveer met
Maat, onbekend is, evenals de oorspronkelijke beteekenis van haar
naam. Het is echter waarschijnlijk, dat de gelijkzijdigheid van de
veer, haar verdeeling in halven, haar tot een passend symbool voor
de balans, of het evenwicht, maakte.
Onder de Maya van Midden-Amerika toont de veer het meervoudig getal
aan. Het woord beteekent, naar men ons mededeelt, "dat wat recht
is". De naam Maat nu beteekende bij de oude Egyptenaren iets, wat waar,
echt, of werkelijk was. Aldus was de godin de personificatie van wet,
orde en waarheid. Zij gaf de regelmaat aan, waarmede Ra in de lucht
opkwam en daalde en, door Thoth bijgestaan, zijn dagelijkschen loop
hem iederen dag voorschreef.
In deze kwaliteit wordt zij de dochter van Ra en het oog van Ra
genoemd. Als de personificatie der rechtvaardigheid was haar moreele
macht onmetelijk en onverbiddelijk. Zij werd langzamerhand als dat
noodlot beschouwd, waarvan ieder man zijn verdiende loon ontvangt. Zij
zat in een hal in de onderwereld, om de bekentenissen van de dooden aan
te hooren, terwijl de deur door Anubis bewaakt werd. De gestorvenen
moesten twee en veertig rechters in deze hal tevreden stellen, eerst
daarna konden zij tot Osiris toegelaten worden, wien zij verzekerden,
dat zij Maat tevreden gesteld hadden en door haar van schuld gereinigd
waren.
Het Boek der Dooden.
Het Boek der Dooden, in het Egyptische Pert em hru getiteld, een
titel welke vertaald wordt als: "verschijnend over dag", of "dag
der openbaring", is een groot lichaam van godsdienstige compositie,
dat voor het gebruik der dooden in de onderwereld tezamen gebracht is.
Het is waarschijnlijk, dat de naam voor de Egyptenaren een beteekenis
had, welke men onmogelijk in eenige moderne taal kan overbrengen en
dit wordt door een ander van zijn titels: "Het hoofdstuk om de Khu
(geest) te volmaken", voldoende aangetoond.
Men weet, dat teksten, welke zich met het welzijn van de dooden en hun
leven in de onderwereld bezighielden, onder de Egyptenaren zeker reeds
in 4000 v.C. bekend waren. De oudste vorm van het Boek der Dooden,
welke ons bekend is, komen wij in de Pyramiden-teksten tegen.
Met de uitvinding der mummieficatie ontstond een meer compleet
begrafenis-ritueel, op de hoop gebaseerd, dat dergelijke ceremonies
het lichaam tegen bederf zouden vrijwaren, het voor altijd bewaren
en het tot een gelukzalig bestaan onder de goden zouden brengen.
Bijna onmiddellijk voor den tijd der dynastieën schijnt aan den
cultus van Osiris een zeer groote prikkel te zijn toegevoegd. Hij was
nu de god der dooden par excellence geworden en zijn dogma leerde,
dat uit het voor bederf bewaarde een ander schoon astraal lichaam te
voorschijn zou komen, de toekomstige woning van den geest van den
gestorvene. Daarom werd het noodzakelijk, zoo uitgebreid mogelijke
maatregelen voor het bewaren van de menschelijke overblijfselen
te nemen.
De meeste teksten, welke in het Boek der Dooden voorkomen, zijn
ouder dan de tijd van Mena, den eersten historischen koning van
Egypte. Het is nog mogelijk te zien, dat vele van deze teksten
herzien, of uitgegeven waren, lang voordat de copieën, welke ons
bekend zijn, gemaakt zijn. De schrijvers van beroep, die de oude
teksten overschreven, schijnen reeds ongeveer in 3300 v.C. zoo door den
inhoud daarvan in verwarring gebracht te zijn, dat zij ternauwernood
hun bedoeling verstonden. [18]
Bij Dr. Budge lezen wij het volgende: "In elk geval zijn wij
gerechtigd, de oudste bewerking op dat tijdstip te stellen, waarop
de z.g. Egyptische beschaving begint." [19]
Een oude ontdekking.
Een inscriptie op den sarcophaag van koningin Khnem-nefert, de vrouw
van Mentu-hetep, een koning der 11e dynastie (pl.m. 2500 jaar v.C.),
vertelt ons, dat een zeker hoofdstuk van het Boek der Dooden onder
de regeering van Hesep-ti, den 5en koning der 1e dynastie, die
pl.m. 4266 v.C. leefde, ontdekt werd.
Deze sarcophaag geeft ons twee copieën van bedoeld hoofdstuk, welke
aan elkander aansluiten. Dat een hoofdstuk van het Boek der Dooden,
van pl.m. 2500 v.C., tot een datum teruggebracht kon worden, welke
2000 jaar vroeger valt, is verbazingwekkend en wat te denken over
een traditie, welke gedurende betrekkelijk ongeletterde eeuwen een
godsdienstige formule bijna onverzwakt bewaard heeft!
Aldus werd 42 eeuwen voorheen een gedeelte van het Boek der
Dooden als buitengewoon oud, mysterieus en moeilijk te begrijpen,
beschouwd. Men moet ook goed op het feit letten, dat de inscriptie op
het graf van koningin Khnem-nefert ons vertelt, dat 't hoofdstuk in
quaestie ongeveer 4266 v.C. ontdekt werd. Het was dus alleen op dat
vroeger tijdstip ontdekt, hoe lang was echter het verloop tusschen
dat tijdstip en den tijd, waarop het voor het eerst opgeschreven werd?
De inhoud van het hoofdstuk op den sarcophaag van de koningin vertelt:
"dat dit hoofdstuk gevonden werd in de woningen beneden den Bewoner
in de Hennu Boot, door den meesterknecht van de bouwers, in den
tijd van den koning van het Zuiden en Noorden, Hesep-ti, wiens woord
waar is" en de Nebseni Papyrus beweert, dat het hoofdstuk in de stad
van Khemennu, of Hermopolis, gevonden werd, op een blad van albast,
in letters van lapis-lazuli geschreven, onder den voet van den god.
Dit blijkt ook uit den Turijn-Papyrus, welke uit den tijd der 26e
dynastie dateert en hieruit zien wij, dat de naam van den vinder
Heru-ta-ta-f, den zoon van Cheops, was en dat deze op dat tijdstip
een reis ondernam, om de tempels te inspecteeren.
Maspero betwijfelt het gewicht van de vermelding van bedoeld hoofdstuk,
op het graf van koningin Khnem-nefert, maar Naville beschouwt het
hoofdstuk in quaestie als het oudste van het Boek der Dooden.
Een bas-relief uit de 2e dynastie draagt een inscriptie, welke aan
de schim van een zeker priester duizend brooden en duizend kruiken
bier enz. belooft, een belofte, welke later zoo algemeen voorkomt.
Wij zien dus, dat in het jaar 4000 v.C. het als een godsdienstplicht
beschouwd werd, de dooden van offers, uit spijs en drank bestaande,
te voorzien en het schijnt zeer waarschijnlijk, dat het in dezen tijd
reeds een vaste gewoonte geworden was. Deze passage kan den tekst op
den sarcophaag van de vrouw van Mentu-hetep wellicht bevestigen.
Eenige eeuwen later, ongeveer in den tijd van Seneferu (pl.m. 3766
v.C.), was de vereering der dooden, uit een architectonisch standpunt,
aanmerkelijk uitgebreid en grootere en meer imponeerende graven
werden voor hen gebouwd. Succesvolle oorlogen hadden aan Egypte
grooten rijkdom gebracht en haar bewoners waren thans beter in staat
de buitengewone uitgaven, welke de kostbaarste cultus, welke de
godsdienstgeschiedenis kent, te bestrijden.
Onder de regeering van Men-kau-Ra schijnt men een herziening van eenige
gedeelten van den tekst van het Boek der Dooden ter hand genomen te
hebben De rubrieken, welke op sommige hoofdstukken betrekking hebben
en van welke wij lezen, dat zij op een blad van albast geschreven
waren, in letters van lapis-lazuli, in den tijd van dien vorst,
zijn een bevestiging hiervan.
Wij vinden in de regeering van Unas (3333 v.C.) geen tekst, welke
naar het Boek der Dooden, als één geheel, verwijst; de pyramide van
dezen koning werd in 1851 door Maspero geopend. De muren hiervan
waren met teksten bedekt, welke door hun archaistisch karakter en
spelling buitengewoon moeilijk te ontcijferen waren, en hieronder
bevonden zich vele uit het Boek der Dooden.
Gedurende zijn opgravingen te Saqquarah, wist Maspero in de
pyramiden van Teta (3300 v.C.) door te dringen en hierin ontdekte hij
inscripties, waarvan sommige met die van de pyramide van Unas identisch
waren, zoodat het bestaan van een volledig Boek der Dooden. gedurende
den tijd van den eersten koning der 6e dynastie, bewezen was.
Teksten, welke de genoemden aanvulden, werden in het graf van Pepi I
(3233 v.C.) gevonden. Hieruit zal men kunnen opmaken, dat vóór het
einde van de 6e dynastie, waarschijnlijk vijf copieën van een reeks
teksten, welke het Boek der Dooden in die periode vormden, bestonden
en, zooals opgemerkt is, bestaat er een wezenlijk bewijs, dat het
ceremonieel hiervan in de tweede en waarschijnlijk reeds in de 1e
dynastie in zwang was. De teksten hiervan werden voortdurend gecopiëerd
en gebruikt tot de 2e eeuw van de Christelijke jaartelling.
Het schijnt, dat ieder hoofdstuk van het Boek der Dooden uit een
onafhankelijke bron stamt, en het is waarschijnlijk, dat hun opname in
het werk over vele eeuwen verspreid was. Het is mogelijk, dat eenige
teksten een verandering in de theologische opvatting weergeven, doch
ieder hoofdstuk stond op zichzelf. Men kan echter in de opvolging
der hoofdstukken een traditioneele methode ontdekken.
De Drie Recensies.
Er bestonden drie uitgaven van het Boek der Dooden, n.1. die uit
Heliopolis, de Thebaansche en de Saïtische. Die uit Heliopolis werd
door de priesters van het College van Anu, of On, bij de Grieken als
Heliopolis bekend, uitgegeven, en is op teksten gebaseerd, welke niet
meer te ontdekken zijn.
De pyramiden van Unas, Teta en Pepi bevatten de oorspronkelijke teksten
van deze recensie; deze vertegenwoordigt het theologisch systeem,
door de priesters van Ra ingevoerd. De hoofdbestanddeelen van den
oorspronkelijken Egyptischen godsdienst worden hierin echter behouden,
terwijl de eenige wijziging hierin de invoering van den zonnedienst
van Ra is.
In later tijd echter werden de priesters van Ra genoodzaakt de
suprematie van Osiris te erkennen en deze theologische nederlaag is
in de moderne teksten zichtbaar. Tusschen de 6e en 11e dynastie
gaven de priesters van On van tijd tot tijd een aantal nieuwe
hoofdstukken uit.
De Thebaansche recensie was van de 18e tot de 22e dynastie zeer
in zwang en werd gewoonlijk op papyri geschreven en in hieroglyphen,
op doodkisten, geschreven.
De Saïtische recensie is zeker op een of ander tijdstip vóór de 26e
dynastie gerangschikt en werd op lijkkisten en papyri geschreven,
eveneens in hieratisch en demotisch schrift. Deze werd voortdurend
tot het eind van het Ptolemaeïsch tijdperk gebruikt.
Zooals wij reeds hierboven opmerkten, stond het Boek der Dooden
den mensch ten dienste vanaf het oogenblik, dat hij bewoner van
de onderwereld werd, Magie was de hoofdbron voor het bestaan in
die streken en tenzij een geest met de formules bekend was, welke
de achting van de verschillende goden en demonen en zelfs van de
onbezielde voorwerpen konden opwekken, was hij hulpeloos.
De oudste Egyptenaren noemden de streek, waarheen de gestorvenen
verhuisden, Duat. Zij geloofden, dat deze uit het lichaam van Osiris
gevormd was. Men dacht, dat deze donker en duister was, vurige
afgronden en vreeselijke monsters bevatte en op haar beurt door een
rivier en een hoogen bergrug omgeven was.
Het gedeelte, dat het dichtst bij Egypte was, stelde men zich als
een woestijn, door bosschen afgewisseld, voor; door deze kon de
ziel van den afgestorvene niet heenworstelen, zonder de hulp van een
welwillenden geest, welke de paden door deze streek van wanhoop kende.
Een dichte duisternis bedekte alles en, onder bescherming
hiervan, oefenden de vreeselijke bewoners van deze plaats allerlei
vijandelijkheden tegen den nieuw-aangekomene uit; alleen door het
gebruik van bepaalde machtwoorden kon hij de overhand over deze
wezens verkrijgen.
Er was echter één liefelijke plaats in deze verschrikkelijke
streek,--de z.g. Sekhet Hetepet, de Elyseïsche velden, welke Sekhet
Aaru, of de Rietvelden bevatten, waar god Osiris en zijn gezelschap
woonden. In den beginne had hij over dit gedeelte van de Duat alleen
de heerschappij, doch langzamerhand slaagde hij er in deze over het
geheele doodenland uit te strekken en werd hij hierover de heerscher.
Wij vinden ook van een god van de Duat, Duati genaamd, melding
gemaakt, doch deze schijnt meer een personificatie van de streek
geweest te zijn.
Nu was de wensch van ieder goed mensch het koninkrijk van Osiris te
betreden en met het oog hierop maakte hij een uitgebreide studie van
de gebeden en den ritus van het Boek der Dooden, om gemakkelijker
het rijk der gelukzaligheid te kunnen binnengaan.
Dit konden zij op twee manieren bereiken, n.1. te land, of over
water. De weg over water was niets minder vreeselijk, dan die over
land, daar de doortocht der ziel door stroomen vuur en kokend water
versperd werd en de oevers van de rivieren, waarlangs men varen moest,
door ontelbare booze geesten bevolkt waren.
De Rietvelden.
Wij zien uit de Thebaansche recensie, dat er zeven hallen, of woningen,
in de Rietvelden waren; deze allen moest de ziel doorgaan, voordat zij
door den god in eigen persoon werd ontvangen. Drie goden bewaakten de
deur van iedere hal, de deurwachter, de nachtwacht en de ondervrager.
Voor den nieuw aangekomene was het noodzakelijk, iederen god bij zijn
naam aan te spreken. Ook waren er namen voor de deuren, welke men
in zijn geheugen geprent moest hebben. De naam van iederen god was
in werkelijkheid een tooverformule, uit een bepaald aantal woorden
bestaande.
De Rietvelden waren in 15 streken verdeeld en aan het hoofd van elk
van dezen stond een god. De eerste van dezen heette Amentet, waar de
zielen woonden, welke van aardsche offeranden leefden; dezen bestuurde
Menuqet. De tweede was Sekhet Aaru, de eigenlijke Rietvelden; de muren,
welke dezen omringden, waren uit de materie gebouwd, waaruit de lucht
gemaakt wordt.
Hier woonden de zielen, welke 9 ellen hoog waren, onder het bestuur
van Ra Heru-Khuti en deze plaats was het centrum van het koninkrijk
van Osiris. De derde streek was een plaats van vuur. In de vierde
streek woonde de vreeselijke slang, Sati-temui, welke op de dooden
aasde, die in de Duat ronddoolden. De vijfde streek werd door geesten
bewoond, welke zich met de schaduwen van de zwakke en hulpelooze
zielen voedden. Het schijnt, dat zij het uiterlijk van een vampier
hadden. De overige streken waren ongeveer aan dezen gelijk.
Osiris' Reis.
Wij vinden nog andere beschrijvingen van de Duat in "Het Boek der
Ingangen" en "Het Boek van Hem, die in de Duat is"; hierin wordt een
schets gegeven van de reis, welke de zonnegod door de andere wereld
maakt, nadat hij op aarde is ondergegaan.
Terstond na zijn ondergang neemt hij de gedaante van Osiris aan,
welke een ram, met het hoofd van een man, voorstelt. Wanneer hij in
de voorkamer van de Duat, in het Westen, aankomt, wordt zijn komst
door een loflied, door de Aap-goden aangeheven, aangekondigd, terwijl
slangen uit hun bek vlammen blazen en bij het licht van dezen sturen
de goden, die als gids dienst doen zijn vaartuig.
Alle deuren worden geopend en de dooden, door de aardsche lucht,
welke Osiris met zich medebrengt, verkwikt, worden voor een kort uur
weer tot het leven teruggeroepen. Alle wezens, in dat gedeelte van
de Duat, worden, op bevel van den god, van spijs en drank voorzien.
De dooden, die hier wonen, zijn zij, die niet met goed gevolg het
onderzoek, om tot het paleis toegelaten te worden, doorstaan hebben
en alleen van het stoffelijk voordeel, dat hun door de dagelijksche
passage van den god wordt verschaft, bestaan zij.
Wanneer de zon, welke in dezen vorm onder den naam Af Ra bekend is,
den ingang van de tweede afdeeling van de Duat bereikt, welke Urnes
genaamd is, verlaten de goden van de eerste streek hem en aanschouwen
zijn gezicht niet voor den volgenden nacht. Op dit punt ontmoeten
de booten van Osiris en zijn dienaren de boot van Af Ra en op deze
plaats verlangt Osiris weer, dat de dooden voedsel, licht en lucht
ontvangen. Hier worstelt hij met de slangen Hau en Neha-her, zooals
vele zonnegoden, gedurende den tijd van de duisternis, doen en als
hij hen overwonnen heeft, wordt hij naar de velden van de Graangoden
geleid; hier rust hij een poos uit.
Hier luistert hij naar de gebeden van de levenden, ten behoeve van de
dooden en beziet de offeranden door de eersten gebracht. Gedurende
zijn reis trekt hij door de twaalf afdeelingen van de Duat. Hierbij
komen wij streken tegen, welke waarschijnlijk geheel afgescheiden
rijken der dooden waren, zooals het rijk van Seker een god, die
waarschijnlijk veel ouder dan Osiris is.
Op deze plaats is zijn boot geheel en al overbodig, daar er in het
duistere rijk van Seker geen enkele rivier is, iets, wat geheel en
al in strijd met de idee over Osiris schijnt te zijn. Daarom zegt
hij herhaaldelijk woorden op, welke een buitengewone kracht hebben en
dezen dwingen den god van die plaats hem langs de onderaardsche streken
te geleiden; hieruit komt hij daarna in Amhet, waar zich een stroom
van kokend water bevindt. Doch hij verlaat eerst het rijk van Seker,
wanneer hij de zesde afdeeling bereikt, waar de gestorven koningen
van Egypte en de Khu, of Geest-zielen, wonen.
Op dit punt van zijn reis wendt Af Ra zijn gelaat naar het Oosten
en richt zijn koers naar het Gebergte van den zonsopgang. In de
zevende afdeeling voegen Isis en andere godheden zich bij hem; hier
wordt zijn weg door de listige slang Apep versperd, doch de goden,
die hem bijstaan, steken hun zwaarden door diens lichaam.
Een gezelschap van goden loodst hem door de achtste afdeeling,
maar zijn vaartuig gaat door eigen kracht door de 9e streek en in
de 10e en 11e schijnt hij een aantal meren te passeeren, welke
wellicht een voorstelling van de lagunen van de delta zijn. In de
laatste afdeeling wordt zijn voortgang door een lichtschijf bevorderd,
door een slang omringd, welke op den voorsteven van zijn boot rust.
De twaalfde streek bevat de groote massa hemelsche wateren, Nu
genaamd en hier woont Nut, de personificatie van den morgen. Voor
de boot duikt de groote slang Ankh-neteru op en twaalf goden, die de
reeplijn vasthouden, trekken den god door het lichaam van het monster
en brengen Af Ra uit diens mond te voorschijn, niet als Af Ra echter,
want gedurende dien doortocht wordt hij in Khepera veranderd en in
diens gestalte wordt hij door twaalf godinnen naar den hemel gesleept;
dezen leiden hem voor Shu, den god van de atmospheer van de aardsche
wereld.
Shu plaatst hem in de opening van den muur, welke het eind van de
twaalfde afdeeling vormt en thans vertoont hij zich aan de oogen
der stervelingen als een lichtschijf, terwijl hij zijn mummie-vorm,
waarin hij door de Duat ging, heeft afgelegd.
Zijn voortgang wordt door de toejuichingen van de goden, die hem
begeleiden, gevolgd; dezen overvallen en vernietigen zijn vijanden
en zingen lofliederen te zijner eere.
De Duat, in het Boek der Poorten beschreven, verschilt aanmerkelijk
van die in "Het Boek van Hem, die in de Duat is", doch ook deze
laatste heeft twaalf afdeelingen en een ongeveer gelijke reis wordt
daarin geschetst.
De voornaamste goden, die in het Boek der Dooden genoemd worden, zijn
de volgende: Tem, of Atmu, Nu, Ra, Khepra, Ptah, Ptah-Seker, Khnemu,
Shu, Set, Horus, Thoth, Nephthys, Anubis, Amen en Anu, inderdaad het
grootste aantal van de voornaamste goden van Egypte.
Behalve dezen waren er nog verscheidene mindere goden en een groot
gezelschap van geesten, demonen en andere bovennatuurlijke wezens. Vele
van deze demonen waren zeer oude vormen van half vergeten goden. Men
moet wel letten op het feit, dat Osiris feitelijk op ieder station van
zijn reis een, of meer, van zijn goddelijke metgezellen achterlaat
en men stelde voor, dat zij sindsdien de beheerschers, of satrapen
van de streken werden, waarin hij hen achtergelaten had. Zoo placht
een Pharaoh, op deze aarde, zijn hovelingen voor bewezen diensten
te beloonen.
In den tijd van het Middenrijk nam de opvatting over Osiris, als
rechter over de dooden, een vaste gestalte aan en werd algemeen
erkend. In een van de hoofdstukken van het Boek der Dooden vinden wij
hem in een ruime hal, waarvan de zoldering met vuur en symbolen der
waarheid bedekt is, zitten. Voor hem bevinden zich het symbool van
Anubis, de vier zonen van Horus, en de Vernietiger van het Westen,
een monster, dat als zijn beschermer fungeert. Aan de achterzijde
zitten de 42 doodenrechters.
De gestorvene verschijnt voor den god en zijn hart wordt in eene
groote weegschaal gelegd om door Anubis gewogen te worden, terwijl
Thoth, de schrijver van de goden, er bij staat, om het resultaat op
zijn plankjes te schrijven. Wanneer hij den uitslag aan Osiris heeft
medegedeeld, wordt de doode man, indien hij tenminste waardig bevonden
is, aan den god voorgesteld; voor dezen zegt hij dan een lang gebed
op en hierin verklaart hij, dat hij geen enkel kwaad bedreven heeft.
Zij, die niet aan het onderzoek beantwoordden, werden weggejaagd en
liepen gevaar, door een vreeselijk monster, Beby genaamd, dat buiten
op hen loerde, verslonden te worden. Zij echter, die rechtvaardig
bevonden waren, namen aan de levenswijze van Osiris en de andere goden,
van welke men zich klaarblijkelijk voorstelde dat zij aan die van de
Egyptische aristocratie gelijk waren, deel.
Zooals reeds opgemerkt is, mocht de gestorvene zichzelf veranderen in
een dier-gestalte, welke hij zelf verkoos. Het leven van den doode,
die rechtvaardig bevonden was, wordt juist geschetst in een inscriptie
op het graf van Paheri, vorst van El Kab, welke als volgt luidt:
"Gij gaat in en uit, met een verheugd hart en met de belooningen van
de goden... Gij wordt een levende ziel, gij hebt macht over brood,
water en lucht. Gij verandert uzelf in een phoenix, een zwaluw,
een sperwer, of een reiger, al naar gij verkiest.
Gij steekt over in de boot en wordt niet gehinderd. Gij zeilt over
het water, wanneer een vloed opkomt. Gij leeft opnieuw en uw ziel
heeft het lichaam niet verlaten.
Uw ziel is een god, tezamen met den verlichter en de uitstekende
zielen spreken met U. Gij zijt onder hen en ontvangt, wat men op
aarde geeft; gij bezit water, lucht en hebt overvloed van datgene,
wat gij begeert. Uw oogen worden U gegeven, om te zien, Uw ooren om
te hooren spreken, Uw mond spreekt, Uw beenen bewegen zich, Uw handen
en armen spannen zich voor U in, Uw lichaam groeit, Uw aderen zijn in
goeden toestand, en gij voelt Uzelf gezond in al Uw ledematen. Gij
hebt Uw oprecht hart in Uw bezit en Uw vroeger hart behoort U. Gij
stijgt op ten hemel en wordt iederen dag opgeroepen tot de offertafel
van Wennofre, gij ontvangt het goede, dat aan hem geofferd wordt en
de gaven van den Heerscher van de necropolis."
Het Boek der Dooden is oogenschijnlijk een allegorische voorstelling
van den gang van de zon door de onderwereld. Het ondergaan van de
zon, in den avond, deed natuurlijkerwijze bij den primitieven mensch
de vraag opkomen, waar het licht, gedurende de uren der duisternis,
bleef, want de zon was voor de oudste menschen een levend wezen.
Hij kon de beweging van de zon door de lucht waarnemen en andere
weldaden, welke hij van haar ontving brachten hem er toe, haar als de
bron van alle goed te beschouwen. Het scheen hem verder toe, dat haar
dagelijksche loopbaan door den aanval van een of anderen vijand werd
afgebroken en het logisch gevolg was natuurlijk de overtuiging, dat
de macht, welke aan de zon vijandig was, een kwade gezindheid moest
hebben. Deze macht werd als een slang, of draak, afgebeeld, welke
tegen den nacht met het licht streed en het voor een poos overwon.
De goden van verschillende godsdienstige stelsels moeten naar de andere
wereld afdalen, om met machten van dood en hel te strijden. Wij kennen
een analoog geval in de Popol Vuh van Midden-Amerika, waarin twee
heldgoden, de zonen en neven van de zon en de maan in den duisteren
afgrond van den Maya Hades afdalen, zijn kracht vernielen en in
triumf terugkeeren.
Men heeft vermoed, dat het Boek der Dooden niets meer, of minder, was
dan het ritueel van een geheime broederschap en dat de verschillende
hallen, welke hierin voorkomen, de symbolische voorstelling van de
verschillende inwijdingsphases, welke de leden moesten doorloopen,
zijn.
Nu is bet merkwaardig, dat T. Athol Joyce, van het Britsch Museum,
in zijn nieuw, interessant werk, getiteld: "Mexican Archaeology"
vertelt, dat het hof van de onderaardsche Maya, waarop in de Popol
Vuh gezinspeeld wordt, volgens het principe van een geheim genootschap
geleid schijnt te zijn, met een bepaalden vorm van inwijding.
Het staat zoo goed als vast, dat de mysteriën van Eleusis en daaraan
gelijke inwijdingsplechtigheden, met het leven in de onderwereld
verbonden werden (en dit is speciaal het geval bij de geschiedenis
van Demeter en Kore, of Ceres) en dat een theatrale voorstelling van
het dwalen van de moeder, terwijl zij haar dochter zoekt, in den loop
der plechtigheid gegeven werd.
Deze Grieksche goden waren, behalve van de dooden, goden van den
landbouw en wel van het koren Goden van de onderwereld echter
bevorderen dikwijls den groei van het graan, daar men geloofde,
dat het koren, onder de aarde, door hun invloed gedijde.
Wij vinden b.v. in de Popol Vuh, dat Xquiq, de dochter van een van
de heerschers der onderwereld, in staat was, in eenige minuten een
maïsveld te oogsten, op een plaats, waar dit tevoren nooit geweest was.
Dit alles schijnt een aanwijzing te zijn voor de waarschijnlijkheid,
dat, ook al bevatte het Boek der Dooden geen vroeg type van
een inwijdingsplechtigheid, het toch een machtigen invloed op de
plechtigheden heeft uitgeoefend, toen dezen ontstonden. De mysteriën
van de Cabiri, om een voorbeeld te noemen, zijn, naar men vermoedt,
van Egyptischen oorsprong.
Aan den anderen kant, is het waarschijnlijk, dat het Beek der
Dooden het ceremonieel van een oudere prae-historische mysterie,
welke door de Egyptenaren uit den tijd der dynastieën vergeten is,
voorstelde. Onbeschaafde stammen, over de geheele wereld, bezitten
zulke mysteriën. De Indianen van Noord-Amerika en de negers van
Australië bezitten zeer uitvoerige inwijdingsceremonies Op deze
wijze is het waarschijnlijk, dat het Boek der Dooden het ritueel van
Neolitische, onbeschaafde volken bewaarde, dat dezen duizenden jaren,
voor de verbinding met den eeredienst van Osiris, uitoefenden.
De Plaats der Straffen.
Hoewel het schijnt, dat niet een gedeelte van de Duat speciaal voor
de slechten gereserveerd werd, werden dezen op voldoende wijze op
allerlei manieren gekweld, om hun bestaan tot een bestraffing, voor
eenige misdaden, gedurende hun leven begaan, te maken.
Aan een eind van deze streek bevonden zich vurige afgronden,
waarbij afschuwelijke goden de wacht hielden, die de lichamen der
gestorvenen lieten vernietigen en in stukken houwen, voordat zij
verbrand werden. Hun bestraffing werd echter door de verschijning van
Ra-Osiris, op zijn nachtelijke reis, verzacht, want, als hij verscheen,
werden de folteringen tijdelijk gestaakt.
De goden, die over de veroordeelden straf uitoefenden, waren de
vijanden van Osiris, personificaties van duisternis, nacht, mist, damp,
storm, wind enz., en dezen werden overdag door de krachtige stralen van
het licht vernietigd Dezen werden in menschelijke gedaante afgebeeld en
ten onrechte vermoedt men, dat de afbeelding van hun vernietiging een
voorstelling van het verbranden van de zielen der veroordeelden was.
Deze booze vijand werd met iederen omloop van de zon vernieuwd,
zoodat het den schijn wekte, of een nieuwe slagorde van vijanden Ra
iederen nacht en iederen morgen aanviel. Gedurende den tijd tusschen
schemering en zonsopkomst werden zij verslagen en gestraft.
De zielen van de verdoemden waren op geen enkele wijze in staat,
den voortgang van Ra te verhinderen, doch in later tijd werden zij
tot op zekere hoogte met de vijanden van Ra geïdentificeerd, woonden
met dezen en hielpen hen bij den aanval tegen den zonnegod.
In den daarop volgenden strijd werden zij door de krachtige
zonnestralen, als pijlen, of speren, voorgesteld, doorboord en de
messen, welke hun lichamen in stukken hakten, waren de zinnebeeldige
voorstelling van de vlammen, welke uit het lichaam van Ra te voorschijn
kwamen. De meren en poelen van vuur, waarin zij ondergedompeld werden,
stelden den aanblik van den Oostdijken hemel bij de opkomst van de
zon voor.
Er is niets in den Egyptischen godsdienst, dat het geloof in een
eeuwigdurende straf wettigt en zulk een gezichtspunt is met het
materiaal van de teksten onvereenigbaar.
Er is inderdaad niets in de Egyptische godsdienstige voorstelling,
dat met de Hel van de Joden, of het Vagevuur en de Hel van het
Middeleeuwsch Europa parallel loopt.
De Egyptische idee over den dood sloot de opvatting over de
wederopstanding van het physieke lichaam, in de onderwereld, niet in
zich, doch men geloofde, dat, als het lichaam vernietigd was, de ka,
of dubbelganger, de schaduw en geest van den mensch, eveneens te
gronde moest gaan.
Het is intusschen vreemd, dat de Egyptische idee van tijdelijke straf,
na den dood, aan de ouderwetsche opvatting over dien toestand, in
Koptische bronnen, kleur gegeven schijnt te hebben. De Koptische
Christenen, uit Egypte, schijnen de idee van bestraffing, in de
Duat, bijna geheel van hun heidensche voorvaderen, of tijdgenooten,
overgenomen te hebben.
Amélineau citeert een Koptisch werk, waarin een doode Egyptenaar
vertelt, dat op het doodsuur straffende engelen, met messen en andere
wapenen, welke zij door zijn lichaam staken, gewapend, zich rondom
hem verzamelden. Andere geesten trokken zijn ziel uit zijn lichaam,
bonden dezen op een zwart paard vast en galoppeerden met dezen naar
Amentet weg.
Daar aangekomen, werd hij eerst op een plaats, welke vol walgelijke
slangen was, gefolterd en daarna werd hij naar buiten, in de
duisternis, geworpen. Hij viel in een put, welke op zijn minst twee
honderd voet diep was; hierin bevonden zich slangen van allerlei soort,
elk van zeven koppen voorzien en werd hij aan een slang, welke tanden
had, op ijzeren staven gelijkende, overgegeven.
Iedere week, van Maandag tot Vrijdag, knaagde dit monster aan den
ongelukkige, alleen des Zaterdags en Zondags hield de foltering op.
Alleen wat het feit betreft, dat hier niet gesproken wordt van
een altijddurende straf, verschilt deze plaats van bestraffing van
gelijksoortige voorstellingen in andere mythologieën; de voorstelling
van de uitgeoefende straf echter, het snijden met messen, het steken
met speren, het brandende vuur en zoo voorts, is eigenlijk dezelfde
voorstelling, als bij andere godsdiensten.
De voorstelling van de Egyptische onderaardsche streken gelijkt verder
geheel en al op die in andere mythologische stelsels.
Men moet niet denken, dat de Egyptenaren, met hun nauwkeurig
uitgewerkte voorzorgsmaatregelen voor de bewaring van het lichaam,
na den dood, in een eeuwige straf gelooven konden. Waarschijnlijk
kunnen zij geloofd hebben in de straf van ieder ander, maar het is
hoogst onwaarschijnlijk, dat eenig Egyptenaar, die zich een tijd aan
de bestudeering van het Boek der Dooden overgegeven had, geloofde, dat
hij zelf verdoemd was. Zijn geheele toekomst hing, volgens dat boek,
van de kennis der machtwoorden, daarin vervat, af en zeer zeker kon
niemand, terwijl hij zoo betrekkelijk gemakkelijke middelen had, om
aan het gevaar te ontsnappen, zoo dwaas zijn, dezen te veronachtzamen.
De Egyptische Hemel.
Zooals reeds opgemerkt is, schijnt men zich bij de Egyptenaren geen
voorstelling van de juiste ligging van den hemel gemaakt te hebben,
maar over het algemeen kan men zeggen, dat de Egyptenaren geloofden,
dat deze zich ergens boven in de lucht bevond. Zij noemden dezen Pet,
een uitdrukking, welke zij gebruikten ter onderscheiding van het
woord Nu, dat de lucht beteekent.
Zij stelden zich den hemel en de lucht als een plaat voor, terwijl de
uiteinden daarvan op een onderstel, door de twee bergen Bakhau en Manu
gevormd, rustten; dit waren de bergen van den zonsop- en ondergang.
In oude tijden stelde men zich voor, dat de hemel uit twee gedeelten
bestond, n.l. het Oosten en het Westen; later echter werd hij in
vier deelen verdeeld en elk van dezen onder de bescherming van een
god geplaatst. Deze streek werd door vier pilaren gestut en elk van
dezen stond wederom onder de bescherming van een godheid; op een
betrekkelijk laat tijdstip werd er nog een pilaar aan toegevoegd,
om het midden te schragen.
In een mythe vinden wij over den hemel gesproken als voorzien van
een menschelijk hoofd, terwijl de zon en de maan de oogen vormen en
de steunsels door het haar gevormd worden. De goden van de vier
kwartieren, die de oorspronkelijke zuilen bewaakten, waren de
z.g. Canopische godheden, elders ook de kinderen van Horus genaamd.
In den hemel huisde de groote god Ra; hij was op een metalen troon
gezeten, waarvan de zijden door leeuwenkoppen en hoeven van stieren
ingelegd waren. Zijn gezellen omringden hem en dezen werden op hun
beurt door de kleinere goden omgeven. Iedere god, die de wereld en
de Duat bestuurde, had eveneens zijn eigen plaats in den hemel.
Onder de lagere goden stonden nog wezens, welke men eenigszins met
engelen zou kunnen vergelijken. De voornaamste onder dezen waren de
Shemsu-Heru, of volgelingen van Horus, die den zonnegod bedienden en,
als het noodzakelijk was, onder zijn bescherming kwamen.
Men beschouwde hen noodzakelijk voor zijn welzijn. Op dezen volgden
de Ashemu, doch hun attributen zijn onbekend en na hen de Henmemet,
misschien zielen, welke menschelijke wezens moesten worden, maar hun
toestand is niet helder. Men stelde het voor, dat zij van graan en
kruiden leefden.
Ook bevonden er zich nog wezens, Utennu en Afa genaamd, doch ook van
hun karakter is absoluut niets bekend. Op dezen volgde een ontelbaar
aantal geesten, zielen enz.; de meesten van dezen hadden op aarde
gewoond en waren gezamenlijk bekend als: "de levenden".
De Egyptenaren geloofden, dat dezen op vastgestelde tijden over de
aarde konden wandelen en weer naar den hemel terugkeeren, een idee,
welke waarschijnlijk hieruit ontstond, dat zij voor een toekomstig
leven, zoowel voor het lichaam, als de ziel en den geest, wilden
zorgen.
Zooals reeds tevoren opgemerkt is, hadden de hemelgoden hun
dubbelgangers op aarde en men geloofde, dat de mensch, tot zekeren
graad, aan deze dubbele natuur deel had. De Egyptische opvatting nu
over den hemel veranderde langzamerhand, gedurende de eeuwen. Een
onderzoek van de oudste gedenkschriften toont ons aan, dat de
idee over een bestaan, na den dood, werd opgevat als een soort van
onbestemde verlenging van het leven dezer wereld. Zulk een idee is
allen primitieven rassen gemeen.
Op den duur echter werd deze opvatting geheel en al veranderd en
een meer geestelijke nam haar plaats in. De ziel (ba) en de geest
(khu), welke gewoonlijk in de hieroglyphen-teksten als een havik
en een halfgod voorgesteld worden, kregen aan het hemelsche voedsel
deel, werden één met de goden en langzamerhand met hst verheerlijkt
lichaam, of de hemelsche stof, vereenigd, zoodat de ziel, de kracht,
de schaduw, de dubbelganger en naam van den gestorvene tezamen in het
eene hemelsche lichaam, onder den naam Sahu bekend, vereenigd werden;
men zou dit als een geestelijk lichaam kunnen beschouwen. Men geloofde,
dat dit uit het doode lichaam groeide en zijn ontstaan werd veroorzaakt
door de magische ceremonies en door de machtwoorden, door de priesters
gedurende den begrafenisdienst gesproken.
Het Leven der Gelukzaligen.
In het Boek der Dooden wordt verteld, dat de geesten in den
hemel 4.601.200 in getal zijn. Men heeft vermoed, dat dit getal
waarschijnlijk de Egyptische optelling was van al de geesten van
menschen, die gestorven en in den hemel opgenomen waren; dit is echter
zeer onwaarschijnlijk, en wel om voor de hand liggende redenen.
De manier, waarop deze geesten hun tijd doorbrachten, is zeer
duister. Sommige leidden den loop der hemellichamen, andere vergezelden
de groote goden, op hun reis door den hemel, terwijl weer andere het
toezicht op wereldsche zaken hielden.
Zij zongen hemelsche liederen, ter eere van Ra, als oppersten heerscher
over de goden en hun hymnen beschreven de wonderen van zijn macht en
glorie. Zij leefden van de lichtstralen, welke van het oog van Horus
vielen, dat wil zeggen, zij werden door het zonlicht gevoed, zoodat
hun lichamen langzamerhand geheel en al uit licht samengesteld werden.
Volgens één mythe leefden de goden zelf van een plant, welke de
levensplant genoemd werd, welke bij een groot meer groeide. Deze
opvatting is in overeenstemming met een idee, welke voorstelde, dat
de gestorvenen in een Paradijs leefden, waar weelderig bloeiende
graanvelden door ontelbare kanalen bevochtigd werden en waar
stoffelijke genoegens, van allerlei soort, hun ten dienste stonden. Het
was misschien deze plaats, waar men het voorstelde, dat het eeuwige
brood, het eeuwige bier, de hemelsche vijgeboom en andere dergelijke
dingen het voedsel van de gestorvenen uitmaakte. Men geloofde verder,
dat de gelukzaligen een gelijke kleeding als de goden droegen, doch
eenige van hen schijnen, volgens hun voorstelling, een linnen gewaad
en witte sandalen, aan hun voeten, gedragen te hebben.
Dit alles doet ons zien, dat de hemel van de oudste Egyptenaren
eenvoudig een verlenging der aardsche toestanden was, of misschien
zou men kunnen zeggen, een verbetering hiervan. Zoo lang de Egyptenaar
de middelen bezat om brood te bakken en bier te brouwen, zoolang hij
heldere kleeren had en beschutting vond op een plaats, welke rondom
door kanalen doorsneden was, beschouwde hij dezen toestand als den
besten van alle hemels. Het koren placht natuurlijk uit zichzelf te
groeien. De geheele idee was materieel, daar het leven eenvoudig,
doch gemakkelijk was.
Aangaande den Egyptischen hemel is er niets sophistisch, zooals bij
het Mohammedaansche of Christelijke rijk der gelukzaligen; zelfs de
manier het te bereiken was primitief, daar de oudste bewoners van
het Nijldal geloofden, dat zij den hemel bereiken konden, door over
de bergen, welke dezen schraagden, te klimmen, terwijl de latere
bewoners het geloof koesterden, dat zij een ladder noodig hadden,
om daarheen te klimmen.
In verscheidene graven werden deze ladders zoo geplaatst, dat de dooden
van hun astrale tegenhangers gebruik konden maken, om de hemelsche
streken te bereiken. Zelfs Osiris had een dergelijke ladder noodig
en werd door Ra en Horus, of door Horus en Set, bijgestaan om deze
te beklimmen.
Men vindt in verschillende papyri van het Boek der Dooden
beschrijvingen van zulke ladders, welke in de graftomben geplaatst
werden. Haar lengte werd door den gestorvene zelf bepaald, in
overeenstemming met de kracht der tooverwoorden, welke hij over
haar uitsprak.
De gestorvene was verder, eveneens door tooverwoorden, in staat,
zich in een vogel, of andere dierengestalten, te veranderen. Het
is moeilijk, de reden van deze veranderingen in het Paradijs aan
te geven, maar de opvatting heeft eenige overeenkomst met die
der Aztec-krijgers, die geloofden, dat, wanneer zij het gebied
van den zonnegod binnengetreden zouden zijn, zij hem op zijn reis
vergezellen zouden en naar de aarde zouden afdalen, in de gedaante
van een kolibrie.