navigatione processimus, et nocte praecedente ita repente navigavimus,
quod mane nullam terram vidimus, sed solum mare adriaticum et
carpaticum. Cumque sol occubuisset et jam tenebresceret, disposuerunt
se marinarii nostri ad faciendum ignem S. Johannis in galêa, et hoc
modo fecerunt: acceperunt ultra[TR117] XL. lucernas de ligno et cornu
perspicuo factas et impositis accensis luminibus suspenderunt eas, unam
post aliam ad longam chordam vel funem; cum lucernis accensis sursum ad
kebam traxerunt, ita quod lucernae ardentes a keba usque ad transtra
dependebant et totam galêam illustrabant. Ad hoc spectaculum omnes de
prora et puppi et de carina et de penetralibus galêae ascenderunt et
circum circa steterunt. Et inceperunt trumpetae sive tubicines tubis
canere, et galêotae et caeteri marinarii cantare, jubilare, chorizare,
saltare et manibus plaudere; ex hoc omnes circumstantes moti clamore
laetitiae et plausu manuum singuli gaudebant ob reverentiam beatissimi
praecursoris Domini. Ante hunc ludum non vidi practicam de gaudioso
manuum plausu, ad quem inducit psalmus, psalm. 46. dicens: Omnes gentes
plaudite manibus, jubilate Domino etc., nec credidissem, quod communis
plausus manuum multorum hominum simul factus ex laetitia tam vehementer
movere posset humanum animum ad gaudendum. Facta est ergo laetitia
magna in galêa et duravit quasi usque ad medium noctis, et cum omnibus
his fortis et veloci ac tranquilla navigatione processimus via nostra.
Deinde ad dormiendum nos collocavimus omnes tam peregrini quam nostri
marinarii, et navem sequi ventum permisimus, cui tamen[TR118] nunquam
ita confidendum est, ut humana industria et custodia cesset, cum in
ictu oculi mutari possit, ut patebit.
Vicesima quarta, quae est festum S. Johannis Baptistae, mane vidimus
Cyprum, cujus tamen aspectus perturbavit rectores galêae, quia
viderunt, se multum a recto maris tramite declinasse, et verum iter per
obdormitionem amisisse: nimis enim ad laevum fuerat galêa projecta; et
si non dormivissent rectores, hoc mane in aliquo portu Cypri optato
galêa stetisset. Quapropter facta est contentio et indignatio inter
patronum et gubernatores: et rectores inter se concertabant, et
galeotos inculpabant. Avertebant ergo galêam a coepto itinere ad dexta,
et circa vesperas ad veram maris semitam revenimus. Sed mox ut semitam
apprehendimus, siluit ventus et paene nihil illa nocte navigavimus.
(#66 A#)
Vicesima quinta venimus ex opposito antiquissimi portus Cypri, qui
dicitur Paphum, de quo habetur Actuum 13. v. 6. et 13., circa quam
vidimus montem Veneris, ut dicam in reditu, et tarda erat nostra
navigatio usque ad meridiem. Meridie venit bonus ventus, qui tulit nos
inde, et repente pertransivimus ad latus regni Cypri portum
limonnicensem et biscopiensem, et circa vesperas ad salinensem portum
applicuimus et navem anchoris et tonsillis alligavimus. Statim autem
dominus patronus cum suis famulis educi se fecit ad litus, et ibi
conductis equis in Nicosiam civitatem et caput regni Cypri ad reginam
equitavit, visitare volens uxorem suam, quae cubicularia reginae erat.
De hac civitate dixi fol. 16. A. et ejus descriptio habetur fol. 143.
B. P. II. Cumque dominus patronus recessisset, stetimus nos peregrini
supra galêam terram respicientes, et ego stabam cum eis, dicens mecum
stantibus de portus illius sterilitate, et conditiones illius regionis,
quia in priori peregrinatione multis diebus ibi fueram. Ostendi etiam
dominis peregrinis loca terrae, quae novi: et inter alia ostendi eis
montem S. Crucis, qui est altior mons totius regni cyprii, et in ejus
cacumine est ecclesia, in qua pendet crux dextri latronis cum Christo
crucifixi, et dixi Dominis ea, quae referuntur de illa cruce, ut
patebit. Cumque Domini mei, et alii peregrini starent et mirarentur de
illa cruce, et montem respicerent, qui quinque theutonicis miliaribus a
nobis distabat, dixi eis: ecce charissimi socii, dominus patronus
intravit Nicosiam, et cras de sero vix revertetur, et ante ejus reditu
recedere non possumus, et cras longissimam et taediosissimam diem
habebimus: nunc igitur si quis vult mecum proficisci ad montem sanctum,
veniat ad puppim, et visitabimus crucem sanctam, et die crastina
tempestive hic erimus. Et his dictis processi ad puppim, et multi
nobiles sequebantur me, putantes me joco illa dicere et facere. Conduxi
ergo in puppi famulum, cui nota erat via ad sanctam crucem promittens
ei marcellam a quolibet sibi dandum mecum ituris, conduxi etiam
barcalerum, qui nos ad litus educeret. Videntes autem nobiles, non esse
jocum quod gerebatur, abierunt omnes de mea societate retrorsum. Mecum
tamen manserunt hi peregrini:
Dominus Hainricus de Schowmberg nobilis miles, vir audax.
Dominus Johannes Presbyter, archidiaconus transsylvanus, vir devotus et
doctus.
Dominus Caspar Siculi, miles, vir juvenis audax et strenuus.
Dominus Burchardus Nusdorffer, miles, vir bonus et jocundus.
Rudolfus quidam Suitensis de Thurego, vir longus et probus.
Johannes quidam, mercator de Flandria, vir multum sitibundus.
Et frater Felix, motor omnium illorum, et famulus per me conductus,
Andreas nomine. Nos octo de galêa in barcam descendimus, et educti ad
litus (#B#) de nostra peregrinatione contulimus. Erat autem tarda hora,
et sol occubuerat, et tenebrescebat. Servus ergo noster et ductor,
duxit nos sic in tenebris ad villam quandam, quae dicitur Ornyca,
distans 1 miliare a mari; et ibi excitato quodam homine rustico, quem
noverat ductor noster. Protulit autem rusticus panem et vinum et caseum
et manducavimus et bibimus. Conduximus etiam in villa octo mulas, super
quas sedimus, et cum jubilo processimus. Interea luna exorta est, et
sua luce expulsis tenebris nos laetificavit: erant enim electi VIII.
socii, et tempus pulchrum, et provincia nobilis, et via bona, et cum
hoc virgulta illius terrae suavissimum spirabant odorem, quia paene
omnes herbae illius insulae sunt aromaticae diversarum specierum, et
praecipue noctibus melius spirant, cum rore madescunt. Coninuavimus
autem iter nostrum usque ad ortum Luciferi, qui solem antecedit, et in
villam venimus, quae dicitur villa S. Crucis, ibique ligatis bestiis et
accenso lumine socii mei biberunt: ego vero dixi matutinas, et
abstinui, quia in monte sancto celebrare Missam proposui. Reclinavimus
etiam nos ad quiescendum paululum, et usque ad claram diem dormivimus,
jacentes juxta bestias nostras in terra.
Vicesima sexta, quae est Sanctorum Martyrum Johannis et Pauli, dum
surrexissemus, rogavimus Graecum illum, ante cujus domum quievimus, ut
de bono prandio nobis provisionem faceret, quia jejuni vellemus de
monte ad eum reverti. Ascensis ergo bestiis processimus, montem sanctum
prae oculis habuimus, horrentes quodammodo ejus celsitudinem. In pede
autem ipsius montis venimus in vallem deliciosam, per cujus medium
decurrebat aqua clara, dulcis et viva, cujus alveus floribus
pulcherrimis nobis incognitis[TR119] et virgultis redolentibus erat
plenus. Multae etiam arbores plenae corobi ibi stabant, quod saeculares
nominant panem Sancti Johannis; per hanc vallem ascendimus in magno
refrigerio, quia sol, licet suis ardoribus jam montes in circuitu
incenderet, nos tamen in valle nondum tangere poterat. Tandem autem ad
clivum praecipitem montis devenimus, per quod in bestiis ascendere
montem non poteramus, et ideo bestias arboribus alligavimus, et pedibus
transeuntes ascendimus cum grandi labore et multis sudoribus. Est enim
mons altus et praecipitem habens clivum, et per omnia dicitur esse
similis monti Thabor in terra sancta, in quo Dominus transfiguratus
fuit; hoc audivi a quodam, qui utrumque ascendit. Cumque summitatem
ejus attigissemus, ante ecclesiam prostravimus nos in oratione, et
consedimus ad auram, antequam ecclesiam ingredi vellemus, ut spiritum
resumeremus, et sudores, quibus pleni eramus, extergeremus, et incensio
nostra tepesceret. Quo facto ego celerius me expediens, ut decens fuit,
ecclesiam intravi, et campanam ibi pendentem pulsavi, ut aedituus
audiens adveniret. Statim venit unus clericus latinae linguae ignarus,
et protulit libros vetustissimos (#67 A#)[TR120] latinos cum aliis
paramentis ad Missam. Compulsatione autem facta Missam legi de sancta
cruce, et collectas recepi de sanctis martyribus Johanne et Paulo, et
de iter agentibus. Finita Missa verti me ad socios et fratres meos, et
exhortationem eis feci, pro digna et debita veneratione crucis, et dixi
differentiam illius crucis nobis ostendendae respectu dominicae crucis,
et convenientiam earum in aliquo. Hortatus etiam fui, ne nimis curiosi
investigatores essent, et miraculum videre ne cuperent, quia nec in
Jerusalem in sanctissimo sepulchro Domini visuri essemus miraculum,
quanto minus hic quaerere deberemus. Hoc autem ideo dixi, quia satis
rara et insolita de illa cruce audivimus, quae ibi viderentur. Accepi
ergo post haec accensam candelam ad manus, et transivi ad locum crucis,
et sequebantur me fratres mei peregrini: et capellanus comitabatur me.
Dum autem ad locum venissemus, patefecit capellanus locum, ita quod
crucem sanctam in prospectu coram oculis habuimus. Ego ergo primus
accessi et crucem deosculatus fui, eamque diligentius ante et retro
perspexi. Deinde accesserunt socii mei, eam honorantes, et diligenter
considerantes unus post alium. Est autem crux satis magna, ab anteriore
parte argenteis laminis deauratis obtecta, sed in parte quae respicit
murum, nuda est, de pulchro et sano ligno, ac si esset cypressus. Et
dicunt, quod sit crux Dysmae, latronis dextri, cui Dominus Jesus in
cruce promisit paradysum. Nam sancta Helena, dum tres invenisset cruces
sub monte Calvariae, unam crucem, scilicet Gesmae, sinistri latronis,
abjecit. Secundam crucem, Dysmae, sibi retinuit. Tertiam vero Christi
crucem toti mundo honorandam exhibuit. Crucem ergo suam Dysmae integram
in montem hunc de Jerusalem adduxit, et hic monachorum monasterium
construxit magnum, et ecclesiam, in quam crucem hanc tanquam
singularissimas reliquias reposuit, et juxta altare in muro habitaculum
sive reservaculum sibi construi fecit: eamque illac posuit. Et ibi
usque nunc stat irremota, quamvis ipsum monasterium dudum sit per
Turcos et per Sarracenos funditus eversum, et monachi ordinis S.
Benedicti, cultores loci, sint dispersi. Porro mirabilis est hujus
crucis positio sive locatio in loco. Stat enim in fenestra, non
perspicua ipsa crux; et ambo brachia ejus sunt foraminibus in muro
factis immissa, et pes crucis foramini fundamenti est immissus. Sunt
tamen foramina brachiorum et pedis magna, ita quod non est proportio
eorum ad foramina, nec tamen tangit murum, sed libera et soluta est ab
omni parte a contactu muri; et hoc est mirabile famatum de hac cruce,
quod sine fulcimento pendeat in aëre, et cum hoc stat ita firmiter, ac
si solitissimis clavis esset affixa, vel muro connexa, quod tamen non
est, quia foramina omnia tria sunt magna, ita quod homo potest manum
immittere, et tactu percipere, quod ibi nulla est fixura nec in dorso
nec in capite crucis. Ego quidem potuissem hoc curiosius investigasse
quam feci, sed Deum timui, et (#B#) quod aliis facere prohibui, ipse
non facere debui. Ascendi enim montem hunc ad crucem honorandam, non ad
miraculum experiendum, vel ad Deum tentandum. Ut autem haec crux
venerabilior esset, apposuerunt particulam unam de vera Christi cruce.
In hac capella pendet una campana, quam pulsavimus, tam ante quam post
Missam, et dixi sociis meis, quod amplius non essemus audituri campanam
aliquam usque ad reditum nostrum in Christianorum terras. Et hoc fuit
verum, quia postea in quatuor mensibus nullam audivi campanam, nisi
hanc, quam credimus esse huc positam per Sanctam Helenam, quae et
crucem huc collocavit. Sed qua ratione mota fuit illa sancta foemina ad
ponendum illam crucem huc? Dicere possemus, quod hoc fecit
rationabiliter illa sancta mulier multis de causis. I. Pro destructione
gentilium rituum et errorum. Erat enim in monte hoc templum Veneri
consecratum, cui et tota insula dicata extitit, quia in ea ubique
exempla suae impudicitiae dereliquit. Ideo pudicissima Helena templo
hoc destructo crucem pudicitiae regulam huc collocavit, et viros
religiosos castitatis sectatores hic in confutationem Veneris habitare
constituit. Et montis nomen mutavit: qui prius Ydolius dicebatur, jam
mons Sanctae Crucis dicitur. Veteres etiam dixerunt, quod Perseus,
totius nobilitatis Graeciae pater, ex hoc monte volatum accepit ad
liberandam Andromedam, alligatam scopulo Joppae, et beluae marinae
traditam devorandam. Ex eo etiam evolavit ad expugnandum Gorgonem.
Multi ergo propter haec fantastica huc ascenderunt ad videndum. Ideo
sancta mulier crucem, de qua latro volavit in paradysum, huc posuit.
II. Hoc fecit pro confortatione Cypriorum, id est, hominum de Cypro.
Nam in quodam loco hujus montis hiatus est, et ex eo agente spiritu
quidam audiebantur rumores et murmura progredi, et dicebatur ibi esse
descensus inferorum, et ex eo Cyprii magis infernum timebant, cum ejus
descensum apud se esse cernerent. Contra hunc mutilem timorem opposuit
sancta foemina crucem. II. Hoc fecit pro devotione peregrinorum. Nam
peregrinantes ad terram sanctam ipsam terram totis praecordiis cupiunt
videre, et quanto ei propinquiores fiunt, tanto magis videre eam
concupiscunt. In hoc autem monte serenato aëre videtur terra sancta.
Ideo peregrini antiqui frequenter in eum ascenderunt ad videndam
desiderabilem illam terram. Quapropter Sancta Helena huc crucem posuit,
et monasterium construxit, pro peregrinorum devotione et consolatione.
IV. Hoc fecit pro morum instructione in hoc facto ostendens, quod
quicunque crucem Christi perfectam cupit ascendere, oportet eum prius
crucem poenitentiae latronis assumere. Igitur cum in ecclesia essemus
expediti, egressi sumus et habitaculum capellani[TR121] intravimus,
sperantes nos aliquid pro nostra confortatione invenire. Sed habitatio
illa erat inanis et vacua, nec fuit ibi aqua frigida, nec paximacius,
(#68 A#), nec loqui nobis poterat, quia purus Graecus erat, et latinum
erat sibi barbaricum; italicum arabicum; et theutonicum tartaricum: et
ita sine consolatione exivimus; et in supercilio montis deambulavimus,
et antiquas spissas murorum ruinas ibi vidimus de templo Veneris
relictas. Ad omnem etiam plagam circumspicientes longe lateque per
insulam et mare vidimus. Sed quia prae nimio caumate erat quodammodo
aër caliginosus et nebulosus, non poteramus terram sanctam videre: nec
montes Armeniae, nec Cappadociae nec Coelesyriae, nec Galileae, quae
omnia vidissemus, si aërem purum habuissemus. His peractis ingressi
sumus ecclesiam et salutata ac deosculata sancta cruce de monte festini
descendimus usque ad bestias nostras, et equitavimus in villam Sanctae
Crucis et prandium paratum invenimus adoptatum, et cum gratiarum
actione manducavimus. Porro recedere statim a loco non poteramus, quia
valde incaluerat, et sol ut ignis ardebat. Transivimus autem in unam
ecclesiam Graecorum, quae erat prope hospitium, ut in ea post orationem
paululum in umbra quiesceremus. Nobis in ea sedentibus, venit clericus
quidam, et latina lingua dixit nobis: quid, inquit, facitis in ecclesia
graeca? Hic prope est alia ecclesia latina de ritu vestro, in qua orare
et pausare debetis. Surreximus ergo, et cum eo in ecclesiam latinam
venimus. Protulit autem ex archivo ecclesiae brachium S. Annae, matris
B. Mariae Virginis argento venerabiliter inclusum. Protulit et unum
clavum similiter argento ab inferiori immissum, quem dixit esse unum de
clavis Christi, quo cruci confixus extitit. Has reliquias deosculati
sumus, et clenodia nostra eisdem applicavimus ad contactum, ut dixi
fol. 36. A. Didici autem, quod clericus ille erat monachus, quod tamen
habitu cognoscere non potui, quia toga de schamlotta opertus erat, et
fuit ambarum ecclesiarum plebanus, graecae et latinae, et per omnia se
regebat secundum utrumque ritum. Nam dominicis diebus celebrabat primo
Missam in ecclesia latina, et conficiebat more occidentalium in azymo.
Illo officio finito transibat ad ecclesiam graecam, et more orientalium
conficiebat in fermentato. Hoc mihi plurimum displicuit, et judicavi
sacerdotem illum haereticum pessimum, seducentem populum hinc et
illinc. Sunt enim illi duo ritus incompatibiles in una persona, et vix
compati se possunt in una civitate, propter difformitatem in multis
gravibus et magnis articulis. Ecclesia romana toleravit quidem olim
ritum Graecorum, et tamen nec tunc licuit esse Graecum et Latinum
simul, multo minus nunc, cum eos ecclesia tanquam schismaticos et
haereticos condemnet, et ipsi Graeci nos in suis officiis vitent, et
omnibus dominicis diebus ecclesiam latinam excommunicatam pronunciant
suo populo, et nos Latinos usque ad exterminium odio habent. Quomodo
ergo potest vir probus et bonus catholicus esse plebanus latinus et
graecus? Nemo hoc agit nisi qui cupiditati et voluptati satisfacere
(#B#) intendit. Tales enim ea, quae in utroque sacerdotio ad voluptatem
pertinent, acceptant: onerosa vero et dura tam hic quam illic respuunt.
Multi namque sacerdotes latini ad ritum graecum se transferunt, ut
uxores ducere audeant, sed cum hoc libertatibus latinorum sacerdotum
gaudere volunt, quae tamen eorum non sunt etc. Igitur cum solis ardores
mitescere inciperent, meridie transacta bestias nostras ascendimus, et
contra mare descendimus usque ad ecclesiam S. Lazari, quae supra maris
litus stat: et galêa nostra ex opposito ejus longe in mari; ibique
bestias dominis suis remisimus. Erat autem super litus maris magnum
forum et hominum multorum congregatio propter galêam nostram, ex qua
marinarii nostri mercimonia producebant, et negotiabantur cum Cypriis.
Sic ubique fiebat in omni loco, ad quem applicuimus. Viso autem foro in
galêam remeavimus ad Dominos et confratres nostros, eosque tristes et
murmurantes invenimus pro eo, quod patronus nondum venerat, et taedio
magno illo die affecti fuerant, et omnes peregrini ad nos
congregabantur audire cupientes de his, quae videramus. Quibus auditis
beatos nos dicebant, et dolebant se non fuisse nobiscum profectos.
Vicesima septima, cum videremus patronum tardare, iterum aliqui
peregrini ducere se permiserunt ad litus, ut ibi diem deducerent,
quorum ego unus fui. Major tamen pars peregrinorum in galêa remansit,
timentes aërem cyprium, qui ut communiter nocivus est Theutonicis, nisi
sint bene complexionati et fortes. Ideo nobiles cuti suae timentes
Cyprum non ingrediuntur. In litore ergo existentes transivimus ad locum
salinae, ubi ex ruinis comprehendimus olim civitatem non modicam
stetisse. A tergo civitatis est locus collibus circumdatus, qui pro
tempore mari intumescente aqua impletur, et fit quasi lacus, et dum
mare iterum diminuitur, omnis aqua maris in loco illo remanens a sole
in optimum et preciosum et albissimum sal decoquitur: et hoc sal venale
ad multas regiones defertur, et regina Cypri multam pecuniam inde
recipit a mercatoribus salis. In prima mea peregrinatione vidi multos
homines ibi laborantes in salis segregatione ab aquis nondum decoctis:
et multi alti cumuli salis ibi erant sicut monticuli; sed jam non erat
unus homo ibi, et ubi prius stabant salis cumuli, jam fuit aqua
profunda. Itaque circa vesperas in galêam remeavimus et indignati
contra patronum eramus. Eodem sero revenit mulier illa, quae in Rhodo
remanserat imbarcata. De cujus ingressu parvum gaudium erat.
Compatiebar tamen misellae propter angustias ejus ex recessu navis
perpessas. (#69 A#)
Vicessima octava ante solis ortum venit patronus de Nicosia cum
quibusdam Cypriis, loca sancta in Jerusalem visitare volentibus, inter
quos erat una pretiosa mulier, de pedissequis reginae, quae intendebat
vitam suam in Jerusalem finire circa loca sancta. Levatis ergo anchoris
et navi soluta a portu illo tarda navigatione recessimus propter
ventorum tarditatem. Porro in meridie venit ventus fortis, sed
contrarius, et repente retrorsum nos rejecit contra promontoria terrae
Cypri. Ibi ergo bolide mari immissa invenimus terram prope temonem, et
statim, ne in scyllas aut bythalassum incideremus, remisimus vela, et
navem de manibus ventorum eripuimus, et ejectis anchoris et navi ligata
ibi secundos ventos exspectavimus. Poenalis autem fuit nobis illa
exspectatio, quia desiderio terrae sanctae flagravimus, scientes nos
amplius terram nullam visuros nisi illam desiderabilem. Magis autem
poenalis fuit illa tardatio domino patrono et suis, timentes ne
Augustinus, qui nos praecesserat cum suis peregrinis terram sanctam
ingredi permitteretur ante nostrum adventum, quia si hoc factum
fuisset, tamdiu oportuisset nos in portu mansisse, quousque illi
peregrinationem suam peregissent, et ad mare reversi fuissent: et hoc
fuisset mors nostra, et nobis intolerabile. Si enim in portu terrae
sanctae eos non invenissemus, statim in Cyprum reverti nos necesse
fuisset, et ibi degere usque ad reditum eorum. Porro post solis occasum
venit tenuis ventus, cui navem commisimus, et parum nocte illa
serpuimus.
Vicesima nona die, quae est sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, et
erat dominica V. post Trinitatis, impulit nos ventus contrarius
retrorsum, et prope portum limonicensem, quem quinta feria
praeterivimus, venimus: ibique anchoram fiximus. Galêoti autem acceptis
securibus in nemus propinquum navigaverunt, caedentes ligna ad
coquinam, nec cogitabant esse festum Apostolorum et diem dominicum. Cum
autem sero factum esset, mutatus est ventus in melius, et soluta navi
repente a Cypro sublati sumus in maris altum, et nullam terram aut
insulam videre potuimus, quia longius ejecti eramus.