sanctum Salvatorem, ubi sunt Canonici regulares de observantia, Missis
interfuimus. Postea barcam conduximus, et duci nos fecimus ad
ecclesias, quarum patroni singulariter peregrinari volentibus
necessarii sunt: quia jam recessus noster instabat et sanctos invocare
volebamus pro adjutorio. Primo ergo navigavimus in ecclesiam S.
Raphaëlis Archangeli, rogantes ibi deum, ut S. illum Archangelum nobis
mittat inductorem sicut Tobiae. Deinde navigavimus ad S. Michaelem
Archangelum, deprecantes (#B#) eum nobis ad contenderendum omne
nocivum, tam visibilium quam invisibilium hostium. Ab inde navigavimus
ad S. Christophorum, eumque petivimus fieri nostrum bajulatorem per hoc
mare magnum. Est enim inter Venetias et Murianam insula, in qua est
ecclesia nova et pulcra S. Christophori cum monasterio Ordinis albi. In
illo Monasterio est depicta una mappa mundi valde pulchra. Ab illa
insula navigavimus ad ecclesiam S. Marthae hospitae Domini Iesu; et
illam rogavimus, ut de honestis et bonis hospitiis nobis provisionem
fieri procuraret, aut certe patientiam in defectu hospitii impetraret
pro nostro longo itinere. Circa hanc ecclesiam sunt moniales albi
habitus. Et his peractis in hospitium reversi sumus. Ecce quomodo ab
evagatione etiam in civitate non poteramus nos continere! Posui autem
solum honestas et sanctas evagationes, quas in civitate venetiana
habuimus. Curiosas vero et minus utiles ignoro, quamvis saepe factae
fuerint. Et hic habet finem evagatio venetiana. Porro illo toto die
occupati fuimus disponendo nos ad navis ingressum pro die crastina. Et
cum physico, qui nobis medicinas dedit, computavimus, et hospitam
nostram dominam Margaretam solvimus, et eas res, quibus per mare usus
non est, commendavimus cellario domus, Nicolao Frig, Theutonico, et
diem crastinum fieri praestolati sumus.
Sequuntur quaedam necessaria[TR74] pro intellectu
maritimae Evagationis.
Evagari antequam per mare incipiam, aliqua praemittere judicavi
necessaria, ad solvendum dubia multa, quae fieri solent circa maritimam
Evagationem. Peregrinatio enim terrae sanctae pro majori parte in mari
perficitur, et tempus longius in maritimo itinere transit. Ideo tria
praemittere ei statui:
Primum, de mari multiplici et ejus qualitatibus et periculis.
Secundum, de galêa triremi et ejus dispositionibus.
Tertium, de regimine et politia triremium, et avisamentis.
His tribus intellectis potest quietus stare etiam ille, qui nunquam
vidit mare.
De triplici mari.
Mare in genere est triplex, scilicet: mare magnum, mare majus, et mare
maximum. Mare magnum est mare mediterraneum, quod dicitur mare nostrum;
mare majus est mare ponticum; mare maximum est oceanus, quod ambit
mundum. De hoc oceano primo videbimus breviter, et postea de aliis.
(#42 A#) Oceanus vel oceanum mare maximum, quod exterius per modum
circuli ambit orbem terrarum, eumque amplectitur. Et dicitur tam a
Graecis, quam a Latinis oceanum, eo quod ambit orbem; sive a
celeritate[TR75] sua, quia oceanum ocius id est velocius discurrit;
sive a coelo derivando nomen a media syllaba Ce, quia hoc mare
similitudinem habet cum coelo in colore et quomodo coelum coloratum
videtur, sic et oceanum. Oceanus ille manat ex orbe, et in ipso est
radix ejus et principium: finis quoque ejus est apud finem illius. Et
est origo omnium mundi aquarum, a quo defluunt et influunt. Ideo
oceanus dicitur hospitium fluminum et fons imbrium: nec tamen augetur
influxu, nec minuitur effluxu, quia quantum recipit tantum reddit.
Mirum autem hoc videtur, cum tantus numerus fluminum illuc currentium
sit fluctusque tam perpetuus cursus, tam fere infinitus, quomodo inde
non augeatur oceanus? Nec minus mirum cum multa ex eo procedant
subterranea flumina multam quoque partem illius stellarum haustus
auferat, quia sol et alia sidera de eo maximam abundantiam aquarum suis
intensissimis ignibus hauriunt, et circum omnia sidera fundunt eas, ut
ea temperentur, quae de se sunt ignea, nec per siderum copiosissimum
haustum et attractionem oceanus minuitur, quia ut dictum est, tantum
recipit, quantum per effluxum et haustum perdit. Quomodo autem hoc
fiat, soli Deo cognitum est, cujus opus mundus est, et cui soli omnis
mundi ratio nota. Hoc mare maxime sequitur lunae cursum, et est ideo
vorago, quae totas aquas et naves absorbet et revomit, et hoc in exortu
lunae majori aestu fluctus vomit et revomit. Ista autem vorago dicitur
abyssus magna, de qua scriptum est Genes. 7. v. 12. rupti sunt omnes
fontes abyssi magnae. Juxta hanc sunt cavernosa loca, et speluncae
latae et patentes, in quibus venti de spiramine aquarum concipiuntur,
et illae cavernae sunt quasi mudinares [sic] et spiritus illi in
Scriptura nominantur spiritus procellarum. Hi spiramine suo aquas maris
per patentes terrarum cavernas introrsus in abyssum attrahunt, et eos
iterum exundare magno impetu compellunt. De istis late loquitur
Vincent. in Spec. Natur. lib. 6. Habet hoc mare aquas salsas, sicut et
alia maria, ut patebit. Porro oceano magnitudo incomparabilis est, et
intransmeabilis latitudo, et post eum terra nulla est, sed solum denso
aëre nubium mare continetur. Sed et terra subterius est. Secundum
ordinem quippe naturae toto terrae superficies aqua deberet esse
operta: at vero creator omnium Deus magno suo beneficio voluit pro
hominum et bestiarum habitatione partem terrae siccam conservare,
quando dixit: congregentur aquae, quae sub coelo sunt in locum unum, et
appareat arida. Haec praeeminentia designatur, cum de orbe ipsius
dicitur: quia ipse super maria fundavit eum (Psalm. 24. v. 2) ut
scilicet operiretur: sed virtute creatoris fluctus cohibentur. Unde
Psalmus: terminum posuisti, quem non transgredientur, neque
convertentur operire terram (Psalm. 104. v. 9.) Et Job. 38. v. 8. Quis
conclusit ostiis mare, quando erumpebat. Si quis de his clarissimum
voluit habere intellectum, legat additiones domini Pauli Burgensis
Postillae Lyrae de opere 3. diei; ibi: congregentur aquae, quae sub
coelo sunt in locum unum. Ex hoc mari funduntur et effluunt alia maria;
mediterraneum, ponticum (#B#) et mare rubrum sicut rami a stipite.
Mare majus dicitur mare ponticum, non quod de facto majus sit, quam
mare nostrum; sed ideo, quia nullis aut paucis insulis intersecatur. Et
dicitur ponticum, quia omnis ista aquarum congregatio per alveum
concurrit, quo Xerxes ponte navibus facto commeavit: quem fluxum
nominant Hellespontum. Vel ponticum dicitur, quasi sine ponte, nec
ponte transiri potest. Vel dicitur ponticum a puncto, eo quod rotundum
esse dicatur sicut punctus. Vel est ponticum vocatum, eo quod sit
brevis. Communiter etiam nominatur mare hoc Pontus Euxinus a moribus
accolarum, ut dicit Isidorus, quia secundum Ptolomaeum [sic] pessimis
pollebant Euxologitae moribus, adeo ut nemo eos molestaret, et aliis ad
eos confugisse fuit pro asilo. Sed et fluvius Euxes, monte Caucaso
fusus, in eum pontum labitur, eique nomen adfert, vel ipse fluvius a
mari trahit nomen suum. Porro a tergo Ponti est Meotus palus latissima,
qui in se suscipit Tanaim fluvium, qui scindit ab Europa Asiam,
fluitque de Rhiphaeis montibus. Insuper Pontus ille Euxinus est mare
dulcius, quam alia maria, ex multitudine fluminum dulcium aquarum. Unde
Danubius noster auctus LX. magnis fluminibus per VII. ostia ponto
illabitur Euxino.
Mare magnum dicitur mare nostrum et mare mediterraneum, et de illo mari
loqui est nobis magis ad propositum. Primo quidem dicitur mare magnum,
quia caetera maria et lacus in ejus comparatione sunt minora. Secundo
dicitur mare nostrum, quia nobis notum, nobis propinquum, et a nobis
usitatum. Tertio vero dicitur mediterraneum, quia ab occidente per
mediam terram usque in orientem perfunditur, et principalibus mundi
partibus, scilicet Europae, Asiae et Affricae interjacet, ipsas se et
suis brachiis ab invicem separans et distinguens. Habet enim ab oriente
et septentrione Europam, ab oriente Asiam, ad austrum Affricam. Unde
peregrinus, qui ad S. Katharinum transit, tres illas mundi partes
attingit in mari. In Europa enim navigare incipit, et in Creta et Rhodo
et Cypro Asiam tangit, dum vero in Alexandriam Aegypti pervenit, in
Affrica erit. Nilus enim dividit Asiam ab Affrica, in cujus Affricana
parte est Alexandria. Porro mare nostrum continuatur cum duobus
praefatis maribus, et sunt eaedem aquae oceani pontici et maris
mediterranei. Nam ex oceano ab Hispaniis profunditur, Galliam, Italiam,
Siciliam, Cretam et usque in Aegyptum pertransit. Brachium autem illud,
quo in Hispania oceano jungitur, vocatur vulgariter strictum de Maroch,
et dividit regnum Marochiae, quod est in Affrica, ab Hispania; inter
quas regiones effluit mare mediterraneum ex oceano per praefatum
brachium, quod in latitudine vix habet quartale miliaris. Stant enim
foeminae lotrices in utraque parte, paganae in Maroch, christianae in
Hispania, et corixantur, et ibi dividitur Affrica ab Europa. Altero
vero ejus brachio, quod Hellespontus dicitur, alias brachium S. Georii,
continuantur cum mari pontico, et hoc brachium dividit Europam et Asiam
minorem, quae jam Turcia dicitur: quia Turcus totaliter eam cepit.
Vulgares tamen nominant hoc brachium Buccam constantinopolitanam, eo
quod super ipsum in litore Europae civitas Constantinopolis est
situata. Ubi vero hoc brachium derivari incipit a mari mediterraneo
super litus Asiae minoris, dicitur fuisse Troja illa antiqua et potens
civitas constituta. Veritas tamen certa de hoc non habetur, quod Troja
ibi steterit. Ideo recte dicitur mare nostrum mediterraneum, quia et
terrae mediae interjacet, et medium inter alia duo maria tenet. Ad ista
tria maria omnia flumina nobis nota decurrunt. Danubius noster omnia
flumina montium rhaeticorum contra orientem tendens secum ducit in mare
(#43 A#) ponticum, quod alias dicitur Euxinus. Rhenus in ipsis
rhaeticis montibus oriens contra occidentem tendit, secumque infinita
flumina in oceanum pertrahit. Rodanus cum Rheno in origine socius,
contra meridiem currens secum reliqua flumina in mare Tyrrhenum
pertrahit. Sic Athesis ex alpibus et Padus et Brenta trahentes
originem, in mare mediterraneum decurrunt. Sunt insuper alia maria ex
Scriptura nobis satis nota, quae etsi non apparentibus brachiis
continuantur cum aliquo praedictorum trium, tamen per gurgites
subterraneos creduntur eisdem copulari: ut est in oriente mare caspium,
quod quidem singulare est, nec aliquo apparenter sociatur, dicunt
tamen, quod occulte sub terra in ponticum mare labatur. Mare etiam
Galileae, et mare mortuum dicuntur occulte decurrere in mare rubrum,
quod de Oceano profluit, et est lingua oceani, qua Persidem et Arabiam
confingit et per eum navigatur ad Indiam, ut dicit Ieronymus in
epistola ad Fabiolam. Insuper notandum: quod mare mediterraneum est
unum, sortitum diversa nomina, pro diversitate locorum, sicut et terra,
cum sit una, habet diversa nomina. Quandoque enim a provinciis nomen
accommodat: sic dicitur mare asiaticum, mare syricum, hybericum;
quandoque ab insulis, sicut balearicum, siculum, creticum, cyprium;
quandoque a promontoriis, sicut maleum et aegaeum, quandoque a
gentibus, sicut germanicum, gallicum, italicum, dalmaticum; quandoque
ab adjacentibus civitatibus, sicut adriaticum, tyrium, joppicum,
alexandrinum, venetianum. Et ideo dum leguntur etiam in Evagatorio
diversa maria, non intelligitur nisi unum, habens diversa nomina.
Hoc mare sicut et oceanus[TR76] et caetera maria ex eo profluentia
habent aquas salsas, amaras, insipidas, insanas et penitus ad potandum
inhabiles, et tam hominibus quam bestiis abominabiles, magis quam
urina. Hujus autem salsedinis causa est occultissima: hoc ex eo patet,
quia antiqui philosophi in inquisitione illius causae multum
laboraverunt, et in assignatione causarum quodammodo delirasse
videntur, sicut et de Nili ortu et ejus incremento propter
occultissimam horum [naturam] delirarunt, ut patet P. 2. fol. 119. A.
B. per totum. Sic de causa salsedinis maris dicendo ad stultitias
prolapsi sunt. Nam vetustissimi Demogorgonistae, ultra sensum ascendere
nescientes, fingebant Demogorgonem, quem patrem primum rerum fuisse
aestimabant, molem ingentem de monte Acrocerauni ignitam evulsisse,
solidatamque ac rotundatam vel globatam mari oceano sexies immersisse,
ex quibus immersionibus tota aquae congeries bulire et fervescere
cepit: et si non statim globum retraxisset, tota aquarum maxima moles
in salem densata fuisset. Sed quia voluit esse mare, mansit aqua, sed
salsa. Insuper Aristoteles 2. Meteor. per longum disputat de causa
salsedinis maris: sed praeter ea, quae ipse Aristoteles determinat,
quidam dicunt, quod quia terra ignitur a sole, resudat de ea humiditas,
quae in ea est, et ita ex isto sudore mare congregatur, et quia sudor
salsus est, mare cum sit terrae sudor, salsum est. Ideo illi dicunt,
quod mare nihil aliud sit, nisi sudor terrae aeternus. Alii dicunt,
quod quia mare torridae zonae terrae superpositum est, ex calore ejus
spissatur sicut alia aqua dulcis per calorem in salem transit. Alii
dicunt, quod terra quaedam est salsa, cui cum aqua maris admiscetur,
salsa fit a terra; sic aqua, quae per cineres colatur, fit salsa. Alii
dicunt, quod illa salsedo fit propter calidum vaporem admixtum aquae
partibus. Nam et sudor et urina, in quibus agit caliditas, inveniuntur
salsa. Alii dicunt, quod solis ardore maris liquor siccatur. Sol enim
est torrens cuncta, sorbensque, sicque mari late patenti salsis sapor
incoquitur: calore ergo solis et stellarum aqua decocta salsa
efficitur, sicque aqua dulcis per decoctionem sal efficitur, et homo,
qui vinum dulce et aquam dulcem bibit, salam urinam mingit, quia calor
amaritudinem inducit. Alii dicunt, quod sol exhaurit liquorem dulcem et
tenuem, quem faciliter vis ignis attrahit et relinquitur omnis asperior
crassiorque liquor, unde summa unda maris dulcior est, (#B#) ima vero
amarior. Et lunae quidem alimentum est in dulcibus aquis, solis autem
in amaris. Marinae etiam aquae gelantur tardius quam dulces, et
accenduntur celerius. Mixta est ergo in mari salsedo dulcedini, quod
videri potest in eo: si vas fiat de cera, et ubique obstruitur, ne aqua
intrare possit, et mari imponitur, tunc aqua penetrans et distillans
per parietes vasis, intus fit dulcis et potabilis, et quasi per
colatorium, quod crassum et salsum est, secernitur. Si quis etiam juxta
mare in litore foveam fecerit, aqua in eam ex mari percolata per arenam
dulcis et potabilis fit. Alii causam salsedinis maris magis theologicam
assignant. Sanctius est enim dicere, ipsum mare sic salsum creatum a
Deo fuisse, sicut etiam aliorum elementorum unum quodquod propriam
habet naturam; ita etiam mari connaturalem esse salsedinem; quod nisi
esset sic sale conditum, putresceret sicut aliae aquae paludales, et
quidam foetidi lacus: propter quam causam etiam divina ordinatione
continue movetur, ut ex suo motu suae substantiae a corruptionis vitio
conservetur, quia ex continuatione motus subtiliatur et motu a
corruptione conservatur. Ordinavit hoc idem Dei sapientia, ut naves
facilius transportaret, et minus periculum transfretantibus incumberet.
Aqua enim salsa multo gravior et spissior dulci, quia dulcis est colata
et subtiliata: ideo salsa aptior est ad portandum navigia. Saepe enim
naves in aquis dulcibus merguntur, quae in mari mergi non possent,
sicut patet ad probam, quia ovum in aqua dulci submergitur, in salsa
vero nata. Insuper ipsa maris salsedo deservit plurimum hominum saluti.
Si enim mare esset potabile, homines non possent bene salva vita
pertransire, quia propter aestum solis sunt navigantes communiter
multum sitibundi, et propter labores marinos; et si haberent ad votum
aquam dulcem ad potandum, se ipsos interimerent. Ideo utile est et pro
vita transfretantium, quod mare salsum est. Crassa enim est aqua maris
et abominabilis; ideo quando hauritur, et supra petras effunditur,
statim ex solis tactu in sal convertitur. A salsedine illa sibi
connaturali sortitur suum nomen, et mare propter amaritudinem dicitur.
De hoc mari dicitur Amos. 5. v. 8. Vocat Deus aquas maris et effundit
eas super terram: Super quod Jeronymus (Tom. 6. fol. III. B.]: Tunc
Deus aquas maris vocat, dum ipsa amarissimas aethereo calore suspendit
et excolat et eliquat in dulcem pluviarum saporem. De maris salsedine
vide in Spec. Nat. libr. VI. cap. 9. Maris aqua diversas contrahit
qualitates, quod sic contingit. Cum enim terra cavernosa sit, aqua
labilitate sua eam subintrat, quae per catheractas transiens colatur et
extenuatur et ex qualitate terrae diversas contrahit qualitates. Si
enim per terram arenosam et lapidosam transit, dulcem inde saporem
contrahit, et clara ac dura et frigida existit. Si per salsam, salsum.
Si per limosam terram, vapida est aqua. Si per lapides sulphuris et
calcis aut aeris fit amara, si per foveas alumine plenas et sulphure
percurrit, fervorem et foetorem inde contrahit. Itaque (#44 A#) juxta
diversa accidentia terrae, diversam suscipit qualitatem. Sicut pro
qualitate ventorum immutat colorem. Nam modo est flavum, modo album,
modo nigrum, modo lutulentum, modo atrum, modo clarum, modo turbidum,
modo aureum, modo rubeum, et omni modo sicut coelum coloratum apparet,
sic et mare. Quamvis tamen utrumque respicienti et comparanti aliter
appareat. Vide saepius quod aquae ita nigrae apparebant, sicut
incaustum et tamen coelum videbatur splendidum. Ideo aliquando a
flatibus ventorum sic vel sic coloratur, aliquando ex firmamenti
resplendentia.
De periculis multiplicibus navigantium.
Evagatio per mare multis incommodis subjacet. Ipsum enim mare
inconsuetis est maxime nocivum, et diversis rationibus multum
periculosum. Est namque timoris incussivum; doloris capitis gravativum;
vomitus et nauseae provocativum; appetitus cibi et potus ablativum;
corporis humani alterativum; passionum excitativum; et multarum
peregrinarum qualitatum allativum; mortalium et extremorum periculorum
causativum; et saepe amarissimae mortis inductivum. Et hoc periculum
est terribilissimum, quod prudentes maxime timent, stulti vero parum
curant. Unde navigante per mare Aristippo, magno philosopho, in
tempestate nauseam passus et subversione stomachi et capitis vertigine
anxiatus[TR77] mortem timuit. Garrulus autem quidam redita
tranquillitate, et cunctis restitutis sanitati pristinae, dixit
philosopho: quid est, quod nos idiotae intrepidi sumus, vos autem
philosophi trepidatis? Respondit: quia non de simili anima utriusque
studemus. Te enim pro nequissimi nebulonis anima nequaquam decuit esse
solicitum: ego vero obnoxius debui de philosophi morte timere. Nam et
divites amplius fures timent, quam inopes. Animam plenam virtutibus
fero, insidiosissimum furem, latronem atrocissimum, raptorem
crudelissimum mare merito timeo. Porro omnia maris pericula jam
praetacta nemo melius probare potest, quam expertus, qui non legendo
aut audiendo didicit, sed sentiendo et experiendo. Unde Ecclesiastici
cap. 43. v. 26. Qui navigant mare, enarrant pericula illius, et
audiemus auribus nostris et admirabimur. Haec ille. Generaliter autem
transfretantes patiuntur periculum aut ratione maris, aut ratione
aëris, aut ratione navis: quamvis specialia pericula sint
innumerabilia; quae sunt aut ratione propriae dispositionis, aut
ratione malae societatis, aut ratione defectus cibi et potus, aut
ratione malorum gubernatorum, aut ratione nimis caloris aut frigoris,
aut malae provisionis, et hujusmodi, de quibus non sufficiunt verba ut
possint dici. Idcirco de generalibus periculis parum dicam, sed
singularia patebunt in processu navigationis, et supra in prima
peregrinatione mea aliquantulum patuerunt.