corpore Ulmam veni, et in apparentia laetum jocundumque me exhibui:
tristis tamen et inquietus animo et corde fui, propter solicitudinem et
curam, quam me habiturum sentiebam pro alia peregrinatione et reditu ad
terram sanctam et Jerusalem: sicut proposui in egressu meo de civitate
sancta, quod tamen propositum nulli hominum manifestavi. Nequaquam enim
contentus fui de peregrinatione prima, quia nimis festina fuit et
brevis, et per loca sancta cucurrimus absque intellectu et sine
affectu. Non etiam dabatur nobis tempus visitandi quaedam alia loca
sancta tam in Jersualem, quam extra. Nec permissi fuimus nisi semel
duntaxat circuire montem oliveti, et loca ejus; et Bethleem ac
Bethaniam non nisi semel, et in tenebris vidimus. Idcirco postquam
Ulmam redii, et de sepulchro sanctissimo Domini ac praesepio ejus et de
civitate sancta Jerusalem et de montibus per circuitum ejus cogitare
cepi, species, formae et habitudines illorum locorum et aliorum
fugerunt a me, et apparebat mihi terra sancta et Jerusalem cum locis
suis sub quadam caligine tenebrosa, ac si in somnis ea vidissem. Et
videbatur mihi quod minus scirem de omnibus locis sanctis, quam ante
eorum visitationem; unde accidit, quod interrogantibus me de locis
sanctis nullum verum dare potui responsum, nec certum conscribere
Evagatorium. Vehementer ergo dolui, quod tantas miserias, angustias et
labores (#B#) habueram, tantas etiam pecunias expenderam, tantumque
temporis perdideram, sine fructu, sine consolatione, sine cognitione.
Saepe dum pro mea consolatione me converti ad cogitandum de Jerusalem
et locis sanctis, et dubiosa imaginatio mihi occurreret, mihi ipsi cum
indignatione respondi: desiste quaeso de illis locis cogitare, putas
enim te ibi fuisse. Ex his tunc inardescebat desiderium redeundi ad
experiendum veritatem. Sed mox sequebatur in me nova tristitia, ex eo
quod redeundi modum videre non poteram, imo impossibilem reputavi
reditum. Sic ergo in fluctuatione steti, et nulli hominum ausus fui
loqui de hac re. Verebar de hoc facere mentionem Reverendo Patri
Magistro Ludowico Fuchs, licet esset mihi familiarissimus, et
secretorum meorum conscius; cui etiam occulta conscientiae meae sine
metu audebam committere: Propositum tamen meum redeundi in Jerusalem
non audebam suae Paternitati revelare, ne eum perturbarem, et ne ipse
et alii audientes, in me scandalizarentur, judicantes me instabilem et
monastica quiete impatientem; aut forte diabolicis incitamentis
vexatum, aut vitio curiositatis infectum, aut levitate motum; et ita
suspensus stabam et in nullo me manifestavi, nisi quod de terra sancta
et de Jerusalem interrogatus non loquebar absque suspiriis, et
nonnunquam dicebam, me ignorare Jerusalem vidisse. Et dum interrogarent
me, an desiderium redeundi haberem, respondi simpliciter, quod sic.
Interea tanto aestuavi desiderio redeundi, quod nullum studium, nulla
mihi placuit scriptura, nisi historiae Bibliae, et aliae facientes
mentionem de Jerusalem. Ideo omnia quae ad manum venerunt de istis
perlegi: collegi etiam omnia peregrinalia militum, et libellos
peregrinorum, et terrae sanctae descriptiones, eaque perlegi, et quanto
plus legi, tanto inquietior factus fui, quia imperfectam,
superficialem, distractam et confusam fuisse meam peregrinationem ex
aliis deprehendi. Et per annum sic in laboribus legendo et scribendo
steti. Anno autem uno cum illa inquietudine transacto venit in nostram
provinciam Generalis totius ordinis mei Praedicatorum, scilicet Salvus
de Casseta de Pannormo, missus a S. D. Papa Sixto IV. contra Dominum
Andream Archiepiscopum Crainensem, qui conabatur nescio quo spiritu
motus convocare ad Basileam generale Consilium, et ibidem residebat sub
Imperatoris Friderici tertii tutela: ut autem praefatus Magister
Ordinis Praedicatorum contra illum Archiepiscopum efficacius agere
posset, convocavit ad se ad Conventum Columbariensem famosiores nostrae
provinciae Praedicatores. Inter quos et ego missus veni ad praedictum
Conventum auditurus et pariturus praeceptis. (#24 A#) Itaque me cum
Oridinis Magistro existente inter alia, de quibus cum sua Paternitate
conferre habui, dixi suae Reverentiae desiderium meum de reintrando ad
terram sanctam et Ierusalem. Qui statim sine magnis precibus me
licentiavit et literam testimonialem mihi dedit sub sigillo ordinis, in
qua etiam prohibuit, ne quis eo inferior mihi in illa peregrinatione
impedimentum quovismodo praestaret. Obtenta ergo licentia, gaudens
Ulmam redii, et literam Magistri occultam tenui, tempus optativum eam
manifestandi exspectare volens. Post haec non multis diebus elapsis
venit Ulmam Reverendus in Christo Dominus Udalricus Gislinus, Episcopus
Adrimitanus et Suffraganeus domini Augustensis, mihi notus et
gratiosus, cum quo etiam venit quidam Sacrae Theologiae Doctor, Ordinis
minorum, qui Romam adire volebat, et ordinem Episcopalem recipere, quia
Dominus Episcopus Frisiensis eum assumpserat in Suffraganeum. Ad hos
dominos me contuli, et rogavi dictum Doctorem, quatenus mihi dignaretur
a S. D. Papa licentiam impetrare visitandi loca sancta transmarina; pro
quo etiam praedictus Reverendus Pater Dominus Udalricus Episcopus apud
eum pro me institit. Promissit ergo, et promissum tenuit, mihique
literam de data licentia misit. Qua habita adhuc silui et tempus magis
optativum exspectavi, sperans quod casus desideratus se offerret, quo
me non rogante desiderio meo satisfieret, sicut et factum fuit. Porro
illo in tempore erat Ulmae Conradus Locher, vir prudens, Sacri Imperii
ibidem ordinarius Balivus, multis nobilibus cognitus, et mihi non parum
affectus: huic uti fideli amico primo cor meum apperui[TR43] et sibi
desiderium meum et licentias revelavi, petens ab eo, si aliquem de
nobilibus patriae nosceret, volentem ad Dominicum Sepulchrum in
Ierusalem peregrinari, capellano ac servo indigentem, quod me apud
talem promoveret, tanquam expertum et utilem pro ista peregrinatione et
servilem in spiritualibus et corporalibus. Habens ergo vir praedictus
scrutinium inter nobilis et invenit, quod generosus vir Dominus
Johannes Truchsas de Waldpurg se disposuit ad transmarinam
peregrinationem simul cum quibusdam aliis baronibus et nobilibus. Ad
quos ille accessit et fidelissime me promovit, sicut rei probavit
eventus.
Nam statim post, et fuit Anno 1483 in die St. Gertrudis Virginis, venit
Ulmam praefatus vir nobilis dominus Johannes Truchsas de Waldpurg cum
pluribus aliis nobilibus amicis suis; et statim misso nuncio ad
conventum me accersivit. Cumque ad eum in hospitium suum venissem,
interrogavit me, tanquam consilium petiturus de regimine debito
volentium transfretare mare et peregrinari in Ierusalem. Audivi,
inquit, vos fuisse in transmarinis partibus; consulite quaeso, quae me
oporteat facere (#B#), ut incolumis reverti queam. Intendo, ait,
visitare terram sanctam et praeclaram civitatem Ierusalem, et praesepe
Domini dulcissimum, et sepulchrum Domini gloriosissimum: dicite, rogo,
difficultates et remedia. Cui cum ad singula responsa darem, curiosius
intuitus me omisit et destitit ab interrogationibus[TR44] inchoatis: et
interrogavit me, an adhuc haberem voluntatem redeundi in Ierusalem?
Respondi: nihil esse pro nunc in hoc mundo, cujus desiderium ardentius
haberem, quam illorum sanctorum locorum iteratum contuitum. Sic ergo
cognita voluntate mea vir nobilis redire me ad conventum fecit
certificans me, quod secum pariter et sociis suis essem iturus
Ierusalem. Conjuraverunt enim in unam societatem generosi viri et
domini: Dominus Johannes Wernherus de Cymbern Baro; Dominus Hainricus
de Stoefel Baro; Dominus Ursus de Rechberg de Hohenrechberg, et ipse
praefatus dominus Johannes Truchsas de Waldpurg, quasi pater omnium
praedictorum et causa ac motor eorum ad peregrinandum. Statim autem
eadem hora postquam in conventum redii, misit praefatus nobilis quendam
virum prudentem oratorem cum suis famulis, rogans reverendum Magistrum
Priorem ex parte dictorum nobilium Baronum, ut illum fratrem, qui
pridem in transmarinis partibus fuerat, quem concorditer in capellanum
et animarum suarum curatorem elegerant, licentiare dignarentur, et
abire cum eis permitteret. Ob hanc enim causam, ait Dominus Johannes
Truchsas, jam cum suis amicis nobilibus ad civitatem hanc venit.
Audiens autem Pater Prior factum multum difficultavit, et tempus
deliberandi de responso dando accepit. Quod cernens dominus Johannes
Truchsas et timens quod forte oppositum suae intentioni per diutinam
deliberationem interveniret, statim die sequenti mane assumsit secum
omnes suos amicos nobiles et dominas Comitissas de Kyrchberg, quae
secum venerant, et ascendit cum eis in praetorium, ubi jam Magistri-
civium cum toto consulatu Ulmensi congregati sedebant, petentes
audientiam; qua data institit apud Dominos consules, ut Priorem
Praedicatorum ad hoc cum effectu inducere vellent, quatenus fratrem
Felicem, quem ipse et sui socii in capellanum elegerant, pro
transmarina peregrinatione sine impedimento dimitteret: praecipue cum
eum ad hoc esse voluntarium scirent. Itaque Magistri-civium[TR45] et
quidam de judicibus Conventum ingressi rogabant Patrem, ut intuitu
Consulatus nobilibus illis condescenderet. Qui cum diceret, se non
habere facultatem me licentiandi in Ierusalem, sed ad S. D. Papam et
Generalem Ordinis nostri Magistrum spectaret[TR46] hoc negotium, statim
produxi literas, (#25 A#) tam Papae quam Magistri Ordinis. Quas ut
vidit, statim consensit in nomine Domini.
Accessi ergo ad Dominum Johannem Truchsas et secum conveni de die et
loco ubi eum et tres alios dominos meos reperirem. Et assignavit mihi
diem certum et locum Pontinam (Insprugg) oppidum, et sedem Ducis
Austriae et his tractatis nobilis cum suis ad propria rediit. Ab hac
ergo die barbam nutrivi et cruce rubea tam cappam, quam scapulare
decoravi, quam quidem crucem deo dicatae virgines sponsae
crucifixi[TR47] vestibus meis assuebant, caeteraque insignia illius
sacrae peregrinationis, quae mihi competebant, assumpsi. Sunt enim
quinque peregrinorum terrae sanctae insignia. Scilicet crux rubea in
veste grisea et longa cum cuculla monachali tunicae assuta; nisi
peregrinus talis religionis sit, quod ei non competat ferre habitum
griseum. Secundum est pileum nigrum vel griseum etiam cruce rubea supra
frontem insignitum. Tertium est barba longa in facie seriosa et pallida
propter labores et pericula, ubique enim, etiam ipsi gentiles,
peregrinantes barbas et comam nutriunt usque ad reditum, et hoc primo
fecisse legitur Osiridem vetustissimum Aegypti regem, Deum aestimatum,
qui mundum totum perambulavit. Quartum est saccus in humeris tenuem
victum continens cum flascone, non ad delicias, sed ad sustentationem
vitae vix sufficiens. Quintum, quod servit in terra sancta, est asinus
cum asinario Saraceno, loco baculi. Itaque diem recessus mecum
desiderio magno exspectavi et me silenter cum tranquillitate ad iter
sacrae peregrinationis aptavi, propter inquietudinem pro me
sollicitorum, qui me inquietabant.
Incipit Secundum Evagatorium F. F. F. ad Terram
Sanctam in Jerusalem.
Secunda pars principalis totius operis.
Evagari jam incipiam desiderabili et jucundissima Evagatione, quam
quidem Evagationem hoc ordine describere intendo et distinguere in XII
tractatus, secundum quod fere XII. mensibus evagatio duravit, et
quemlibet tractatum in tot capitula dividere, quot dies veniunt in
mense: ita quod quilibet mensis faciat tractatum et quilibet dies
capitulum. Incipiam enim a die exitus mei usque ad reditum, et omnia
loca quae vidimus de mense in mensem et de die in diem et quae
contigerunt nobis singulis mensibus et diebus fideliter
significabo:[TR48] addendo descriptiones locorum tam sanctorum quam
aliorum pro facti illius meliori declaratione. Non enim praetermisi
(#B#) nec unum diem in itinere existens, quin aliquid scriberem, etiam
in mari tempore tempestatum, in terra sancta, et per desertum saepe
scripsi[TR49] sedens in asino, vel in camelo, vel noctibus, quando alii
dormiebant, ego sedi et visa in scriptis deduxi.
Igitur cum tempus meum appropinquaret, quo recedere me necesse esset,
observavi diem opportunum, in quo sine nota et multorum concursu Ulmam
exire possem. Currebant enim noti mei et fautores et inquieti erant de
recessu meo, meque plurimum turbabant suis dissuasionibus et curis
inanibus et lamenta eorum erant mihi deliramenta, quia ita laetus et
imperterritus fui, ac si ad convivium optimorum meorum amicorum
invitatus transirem.
Die itaque XIII. Aprilis, quae erat dominia Misericordia domini, Anno
1483 advesperascente die venit nuncius missus ad me a generoso domino
Philippo Comite de Kyrchberg, rogans me, quatenus sine dilatione in
crastinum ad ipsum Comitem venirem, ad diffiniendum aliquas causas.
Eram enim quasi paterfamilias domus, quia omnes de domo mihi
confitebantur Comites et Comitissae, et quidquid difficultatis
oriebatur, in quibus ego potui utilis esse, denunciabant mihi vel
mittebant pro me: condixi ergo servo, quod in crastino secum pergere
vellem.
Quarta decima die, quae est Tiburtii et Valeriani, lecta Missa et
sumpto cibo, congregatis ad me omnibus fratribus dixi eis, me jam velle
ex toto recedere: et benedictionem itinerantium a reverendo Patre
Magistro Ludowico petii. Qui duxit me ad chorum, ad quem[TR50] totus
Conventus comitabatur me, et prostratus in medio Chori coram venerabili
Sacramento altaris accepi benedictionem cum ingenti Patris Prioris et
omnium fratrum fletu. Ego vero accepta benedictione prae singultu et
fletu verbis fratribus valedicere non potui: sed ipsae lacrimae et
vultus moerens et singultus loquebantur. Singulis ergo fratribus
amplexatis et deosculatis me eorum orationibus commendavi. Vix autem
persuadere poteram ut reverendus Magister Ludowicus domi in pace
maneret. Volebat enim salvum conductum mihi praestare, usque in
Memmingen, sicut prius fecerat, sed ego omnino recusavi (#26 A#), ne in
nostra separatione nova tristitia et turbatio ambos afficeret. Quamvis
enim laeto animo et jocundissima mente ad illam peregrinationem
pergerem, in separatione tamen a tam fidelissimo Patre et charissimis
meis fratribus moestis et tristibus lacrimas copiosas fundere me
necesse erat. Colligatis itaque sacculis meis, quos mecum ducere
volebam, et equo quem emeram impositis, desuper sedi, cum servo Comitis
recessurus. Porro me in equo sedente omnes fratres circumstantes obnixe
petierunt, ut loca sancta diligenter notarem, et conscriberem[TR51] ad
eosdemque deferrem, ut et ipsi, etsi non corpore, mente tamen possent
circa loca sancta recreari: quod et fratribus promisi. Et cum hoc
servus Comitis et ego Conventum exivimus, et clam quasi occulte de
civitate equitavimus: per portam gregis pontis transeuntes flumen
Danubii. A casu autem concordantia accidit prioris peregrinationis et
illius quo ad diem. Primam enim peregrinationem in die sanctorum
Tiburtii et Valeriani inchoavi. Eodem autem die et hora duobus annis
revolutis ad secundam Evagationem profectus sum. Equitantes autem
servus Comitis et ego ocius ad villam Dissen venimus, et supra illam in
castrum, in quo Dominus Comes residebat, ascendimus. Causa autem,
propter quam me vocavit, erat ista. Sub castro in villa, quae dicitur
Jedensheim vel Iheidemsheim, erat quaedam virgo alienata a sensibus,
quam multi dicebant esse obsessam a daemone: hanc videndam et
examinandam mihi exhibuit, ut judicarem, quid esset cum ea agendum: si
adjuranda esset, vel non: hoc autem fuit meum judicium, quod destructa
esset in capite, et ideo potius medicorum quam theologorum curae esset
committenda. Hoc sic terminato, dixi domino Comiti meam profectionem
jam inceptam, et petivi eum, ut mihi servum adjungeret, qui usque ad
Alpium radices me conduceret, quia usque ad id spatium est nonnunquam
satis insecurum et timebam ibi equitare solus. Assumpto ergo famulo
mihi adjuncto eodem die a Thyssa recessimus usque in Memmingen, et ibi
pernoctavimus.
Quinta decima die festine a Memmingen usque in Campidonam equitavimus,
et ibi simul manducavimus; post prandium licentiavi famulum a me,
jubens eum redire ad dominum suum. Ego vero ad radices montium veni cum
magna festinatione. Timui enim, quod Domini mei ante adventum meum de
Pontina (Insprugg) recederent, et veni usque in villam Ruti, quae est
super Licum fluvium, quem vulgares Lech nominant, ibique pernoctavi.
(#B#)
Sexta decima die mane solus de Ruti exivi et in Rhaeticas alpes subii:
ibi enim est ingressus in Rhaeticas alpes et praeceps ascensus tempore
pluvioso pessimus et profundus luto. Malam viam valde habui, quia
praecedenti die pluerat, et in nocte postea cecidit nix super lutum,
nec potui videre paludes et foramina profunda. Et ita equus, quem manu
sursum duxi, omni passu in profundum mergebatur usque ad ventrem: et
ego similiter usque super genua. In foveis vero profundius mergebamur.
Tandem autem per clausuram Rhaeticarum alpium, quae dicitur Ehrenstein,
ingressus veni usque ad ascensum montis Fericii, quem cum ascendissem
et ex alia parte descendissem, vidi mihi adhuc superesse multum de die;
et pertransivi villam Nazarith, et iterum ad montana valde alta
ascendi, et perveni in villam Schneckenhusen, ibique pernoctare
decrevi. Porro in ipso hospitio sedebant focii [sic] minerarii de
argentifodinis, qui ludebant, bibebant, et voluptatibus deserviebant,
quorum suscepta erat mihi societas, et cautus fui in conversatione cum
eis. Posuit autem hospes me ad unam parvam singularem cameram, cujus
ostium diligenter servavi, et ita dormivi.
Decima septima die mane cum singuli surgerent, factus est tumultus
magnus in domo, pro eo, quod duo vectores curruum conquerebantur, peras
suas cum pecuniis repositis perdidisse. Ipsis enim dormientibus socii
illi minerarii fures cameram eorum ingressi peras eorum de cervicalibus
trahentes et evacuantes, in hortum domui contiguum vacua marsupia
projecerunt, ipsi vero simul, dum omnes dormirent, aufugerunt cum
pecunia. Cum autem sol oriretur a loco illo recessi et cum timore
processi, timens ne forte fures illi insidiarentur mihi in via: sed
nihil mihi mali accidit. In meridie autem ad Pontinam oppidum veni,
sperans me dominos meos ibi reperturos, sed spe mea frustratus fui.
Pontinum latine, Insprugg dicitur theutonice, quia Pontinum dicitur
quasi Pons Ini fluvii, quod significat hoc nomen Insprugg. Dum enim jam
ad pontem oppidi accederem et intrare vellem, venerunt mihi obviam
quinque armigeri servi Dominorum meorum, quos a se remiserant ad
propria, et ipsi profecti fuerant de Pontina mane illo die. Multis enim
diebus fuerant in curia Ducis taedio affecti: ideo quam cito causas
suas expediverunt, recesserunt, uno die citius, quam mihi Dominus
Johannes Truchsas terminum statuerat. Hoc enim egerant apud Ducem, quod
eidem commiserant omnia quae reliquerunt, uxores, liberos, terras,
villas, oppida ac castra, pagos et dominia eorum: insuper literas
promotoriales ab eo acceperant ad Ducem Venetorum et ad Senatum
Venetum. Et istis expeditis abierunt. Non repertis (#27 A#) Dominis in
oppido festinanter pertransivi sequens eos, et in montana ascendi et
per curvitates multas montium in vallem quandam magnam, quae dicitur
Matra, perveni, et ibi noctem egi.
Decima octava die de Matra in altiora montana conscendi, et per jugum
montis dicti Brenner transivi, et frigore vehementi molestatus fui. Nam
ibidem etiam aestivo tempore nives, pruinae et glacies non desunt. De
isto jugo ab alia parte per longam viam descendi et in oppidum
Stertzingen veni, ibique in hospitio Domino meos reperi cum aliis
nobilibus et famulis suis. Inveni ibi Dominum Heinricum de Stöfel, et
dominum Johannem Truchsas, et Dominum Ursum de Rechberg: quartus vero
dominus Johannes Wernher de Cymbern Baro praecesserat eos, ut Venetiis
de hospitio congruo provisionem faceret pro dominis et nobis omnibus.
Decima nona die ab illo loco post sumptum prandium recessimus: et cum
juxta monasterium Cellae novae prope Brixinam Ordinis Canonicorum
Regularium essemus, Praepositus monasterii nobis occurrit, omnesque in
monasterium secum duxit, propter Dominum Johannem Truchsas, quem
venerabatur, quia de Waldsee, ubi Dominus Johannes Truchsas residet,
assumptus fuerat in Praepositum illius monasterii. Noluit autem dictus
Praepositus nos illo die a se dimittere, sed coegit manere, et
cumulatissime nos tractavit. Est enim monasterium valde solemne et
multum abundans. Vix vidi tot vasa argentea et aurea, sicut in
triclinio illius Praepositi. Ecclesiam habet magnam cum pretioso
ornatu, et Librariam bonam. Sunt ibi viri maturi et observantiales:
nunquam videtur mihi me audivisse tam regularem et bonum chori cantum,
sicut in hoc monasterio.
Vicesima die, quae erat dominica Jubilate, mansimus in divinis officiis
in Cella nova, et in prandio; et deinde a monasterio recessimus. Cum
festinantia autem Brixinam civitatem pertransivimus, quia dicebatur
dominis, quod pestilentia ibi grassaret. Aliis tamen vicibus in ea
civitate pernoctavi. Ibi est Episcopatus abundans. Ideo frequenter
mortuo episcopo insurgunt rixae et contentiones multae, et primariae
perturbationes pro Episcopatu: et tota terra illa interdicto et
censuris ecclesiasticis vexatur. Recolo, quod propter illum Episcopatum
Dux Austriae Sigismundus, qui hodie est, et tota terra illa interdicto
stricto et gravissima excommunicatione fuit punitus: ita quod omnis
homo, sive ignoranter sive scienter transiens per terram illam, fuit
excommunicatus (#B#). Ecclesia cathedralis est pulchra. Quadam vice in
eadem ecclesia steti, dicens cum socio fratre horas canonicas;
praepositus autem ecclesiae dominus et canonicus magnus misit
capellanum suum ad nos et interrogavit, an essemus fratres mendicantes,
et percepta veritate direxit nobis pinguem et bonam eleemosynam. Valde
bene staret ibi conventus bonorum fratrum. In tota namque diocesi non
est aliquis conventus fratrum mendicantium. Sunt autem ibi ita maturi
canonici, quod nolunt in nova Cella sustinere monachos nisi reformatos.
Veruntamen monasterium novae Cellae est canonicorum illorum, et ante
tempora non multa fuit ecclesia novae Cellae ecclesia cathedralis, et
ea translata in civitatem posuerunt ibi Canonicos Regulares. Postergata
Brixina venimus ad viam Conteri, per quam faciliter ascendimus, quia
Dux Austriae eam ita plantavit, quod jam cum curribus ascendunt et
descendunt, omnibus viis dimissis. Ideo nunc praefatus dux construit in
supremo illius viae domum valde altam et pretiosam, thelonario ibi
ponendo. Non sunt duo anni elapsi, quod via illa erat adeo mala et
periculosa, quod cum magnis difficultatibus potuit eam homo transire,
equum ad manum post se trahens. In mea prima peregrinatione cum quantis
angustiis illam viam transiverim ego scio. Sunt enim a parte dextra
profundissimae valles, et via erat stricta superius a sinistris habens
parietes petrarum altissimas et a dextris vallem profundissimam. Adeo
arta et periculosa fuit ista via, ut in communitate cantentur de ea
publica carmina. Sed nunc, ut dixi, Dux fecit arte cum igne et
bombardarum pulvere dividi petras, et scopulos abradi, et saxa grandia
removeri, et multis expensis fecit aspera in vias planas: non solum ibi
sed in pluribus locis per montana Rhaetica suae dictioni subjecta.
Praefata via duobus miliaribus theutonicis est longa; quam cum
percurrissemus, descendimus in Bozanam civitatem, quam noviter
miserabiliter paene totaliter exustam reperimus: necdum erat ignis
extinctus, sed de cumulis ruinarum flammam et fumum vidimus et
odoravimus. Monasteria tamen et ecclesiae remanserunt illaesa quasi
miraculose. Conventus noster Praedicatorum in multis locis ardere
inceperat, sed diligentia et labor fratrum in tectis currentium
extinxit. Ignis tamen adeo pervaluit etiam in nostro conventu, quod
fratres non potuissent eum conservasse, si alia virtus superior non
affuisset. Tectum enim dormitorii arsit in altum et Prior venerabilis,
Pater Nicolaus Münchberger, sicut certissima habeo relatione, sub igne
genibus flexis beatam invocavit virginem, et adjutorium invenit. Ante
plures annos quidam ignis cunctis videntibus per portam civitatis
intravit, et per vicos cucurrit et totam civitatem combussit. Unde
sicut eandem combustionem sic et illam divinae vindictae ascribunt.
(#28 A#) Est enim populus ibi vitiosus; crapulae, luxuriae, superbiae
deditus ultra modum. Omnia enim sunt ibi in bono et levi foro et est
abundantia optimarum rerum ibi: vinum est ibi praecipuum, fructus alii
dulces. Sed habet aërem insanum, quia, ut dicunt, ab illa parte qua
spirat aër recens et sanus, sunt montes altissimi, quos mihi
demonstrabant fratres, et ab illa parte, qua aërem recipit, sunt
paludes foetidissimae. Unde contingit, quod ibi sunt semper multi
febricitantes, et est adeo commune teneri febribus, quod febrim
infirmitatem non aestiment. Quando enim quis alteri amico suo obviam
venit, et eum videt pallidum et deformem facie, interrogat: O amice,
quid habes, video te infirmum et deformatum? ad quod ille dicit: Certe,
amice, infirmus non sum, per dei gratim, sed febris deformat me. Unde
quadam vice cum quodam seculari transivi in Bozanam, et dum civitatem
videremus, dixit ad me: ecce fratres, non credo aliquam civitatem esse
in mundo frigidiorem quam illam: de quo miratus dixi: non esse ita, sed
est, dixi, calidissima. Ad quod ille: ego nunquam veni ad hanc
civitatem etiam aestivo et calidissimo tempore, quin semper viderim ibi
multos in pelliciis hiemalibus sedentes pallidos prae frigore, et
dentibus stridentes. Et hoc joco dixit de febricitantibus. Multi
aestimant, quod febrem non ex malo aëre homines contrahunt, sed ex bono
vino et de bona coquina, de quibus se ingurgitant et infirmitates
contrahunt. Civitas haec ante paucos annos fuit italica, et vulgaris
locutio fuit italicum. Unde ego novi quendam Patrem de Italia, qui non
scivit unum verbum theutonicum, qui tempore juventutis suae in Conventu
Bozanensi fuit cursor et praedicans, sed per successum temporis,
crescentibus Theutonicis, facta est civitas illa alemanica, et
conventus ille Provinciae nostrae additus est, qui prius erat sub
provincia S. Dominici. In hanc civitate mansimus per noctem, et
miseriam magnam vidimus, quia multi in ruinis domorum suarum
demorabantur, non habentes aedes, nec manendi locum, et multi
emigrabant pauperes, qui fuerant ante ignem divites. Sed hodie
reaedificatur civitas, et pretiosiores structuras faciunt, quam ante,
contra ignem.