in eo solum sacrificia acceptare. Nec erat templum aut sacrificium in
mundo sibi placens, nisi in hac terra factum.
Septimo. Familiarius se Deus habuit ad hujus terrae habitatores, quam
ad quoscumque alios, ibique frequentius angelos apparere permisit.
Octavo. In illa terra miracula, signa, et prodigia fecit, toto orbe
stupenda, magis quam in quacumque parte mundi.
Nono. In hac Deus prophetas, patriarchas, sacerdotes, et reges per se
ipsum posuit et ordinavit.
Decimo. In hac terra voluit incarnari, matrem sibi dignissimam condere,
ex virgine nasci, circumcidi, baptizari, conversari, discipulos
eligere, praedicare, miracula facere, sacramenta institutere, pati,
crucifigi, et mori, sepeliri, resurgere, hinc in coelum ascendere, hic
spiritum Sanctum apostolis mittere, ut ab hinc totus mundus sciret suam
salutem effluxisse.
Undecimo. Curiam et Consistorium suum ac tribunal in hac sibi dilecta
terra collocavit, ibique judicio disceptabit in fine mundi cum omnibus
filiis hominum.
Duodecimo. Deus terram illam singularissime illustravit, ita, quod
omnia, quae in ea sunt, sint alicujus magni mysterii significativa,
quod non est in aliis terris. Tota enim terra illa est doctrinalis. Nam
situs ejus, civitates, villae, castra, domus, montes, colles, campi,
valles, maria, flumina, fontes, cisternae, aquae, siccitates, arida,
petrae, lapides, aspera et plana, deserta et culta, viae et invia,
horti, arbores, nomina locorum, omnia sunt mysteriis plena, et divina
quaedam in se continent sacramenta, quae vel sunt de mysteriis divinis,
vel de moribus humanis.
Ex his duodecim signis patet, quod Deus prae omnibus mundi terris hanc
singulariter dilexit.[TR15] Ex quibus merito perpenditur, quanta loca
illa sanctissima exundant, haud dubio laude et gloria, quanta virtute
et dignitate praestant, quanta proinde devotione,[TR16] si via ad ea
nobis esset aptior, jure meritoque essent tum honoranda, tum visitanda.
Quando colenda affectu, quae et ipsa mater Domini Maria, virgo
perpetua, ejus post ascensionem, dictarum rerum ob memoriam non tam
incoluit multo post tempore, quam ardentissimis desideriorum insigniis
honorabiliora nobis effecit. Ita et reliquae mulieres sanctae loca ipsa
saepenumero devotissime exosculantes, atque hunc in modum plerique alii
utriusque sexus homines fecere. Inter quos beatissimus fulget
Hieronymus, eorundem locorum cultor et inhabitator praecipuus, qui in
diversorio Mariae ad praesepe Domini in bethlehemitico tuguriolo
latitare atque commorari romanis praetulit deliciis. Ita devotissima
Paula et Eustochium cum multis virginibus, et venerabilis Marcella, ex
Roma literis iam dictarum advocata. Sic et Melania, mulier urbica, cum
multa familia Romam deseruit, Jerosolymam petiit, ibique monasterium
construxit, Deo cum quinquaginta virginibus serviens. Haec, ut
Jeronymus in epistola ad Paulam consolatoria super dormitione
Blessillae dicit, quod una hora virum, et duos liberos amisit, mox cum
omni, quam habebat, possessione iam hyeme navigavit, nolens oportunum
navigationis tempus exspectare. [Tom. 1 Fol. 160. D.] Sed et Fabiola,
ingentibus derelictis opibus, narrat Hieronymus in epitaphio Fabiolae
ad Oceanum [Tom. 1. Fol. 197. sqq.] venisse in terram sanctam, ibi
moraturam. Sic et sanctae foeminae ad loca sancta transmigrantes
Rusticum ad se vocavere, ut habet Hieronymus in epistola ad Rusticum
[Tom. 1. Fol. 219.] Sed et Susanna, nobilis virgo, de Roma Bethlehem
adiit. Cujus tamen peregrinatio in malum cessit, ut Hieronymus in
epistola objurgatoria ad eandem asserit [Tom. 4. Fol. 139. sqq.]
Insuper B. Hieronymus multis scribit epistolas invitatorias ad loca
sancta. Sicut ad Apronium (Tom. 2. Fol. 130.) Et Theodoram sanctam
foeminam; ad Abigaum coecum (Tom. 1. Fol. 203.) Et Desiderium in
epistola vocat (Tom. 3. Fol. 198.) Et Marcellam per epistolam, tamquam
per Paulam et Eustochium missam, a Roma vocat ad loca sancta,
collaudans ultra modum terram sanctam, et civitatem Jerusalem (Tom. 1.
Fol. 123.) Captum Johannem juvenem a Persis, de Perside cum miraculose
Jeronymus in Jerusalem transvexit, ut habet Cyrillus. Et quamvis
tempore B. Hieronymi oriens inquietissimus esset, propter barbarorum
incursus, nullatenus tamen fugit, sed amore locorum sanctorum mansit.
Unde in Epitaphio Fabiolae dicit: Nos in oriente iam tenuit fixa fides,
et inveteratum locorum sanctorum desiderium, non obstantibus
calamitatibus. (Tom. 1. Fol. 200. D.) Et cum vice (#B#) quadam venisset
Romam, celerrime rediit Hierosolymam, vocans Romam Babylonem, et
Asellam precatur, dicens: Ora, ut de Babylone regrediar Jerosolymam, et
veniat Esdras, et reducat me in patriam. Haec in epistola ad Asallam
(Tom. 2. Fol. 364. C.) Sic Ruffinus, etiam italicus vir nobilis,
gloriam et divitias contemsit, et in Jerusalem pauper, pauperem
Christum imitans, ibi vitam in multa virtute finivit. De his habetur in
speculo historiali lib. 18. c. 89. Sed et Origines derelicta patria
loca sancta adiit in Palaestinam, Judaeam, et Syriam, ut Jeronymus
habet de viris illustribus (Tom. 1. Fol. 285.) De hoc possemus aliquid
altius adducere. Nam Helena, sancta Imperatrix, Jerosolymam ob amorem
crucis locorumque sanctorum mare transivit. Sic etiam Eudochia, uxor
Theodosii imperatoris, universis deliciis resignavit, et vitam caelibem
circa loca sancta in hac terra finivit. Similiter fecit Pelagia,
speciosissima femina, et lasciva, et meretrix Antiochena, quae occulte
vanitatibus post se relictis in monte Oliveti concludi se in arctissima
cellula fecit, et ibi in poenitentia devotissima vitam finivit. Legimus
etiam, quod Wilhelmus, ecclesiae persecutor et tyrannus, per sanctum
Bernhardum conversus, missus fuit ab Eugenio papa, et a B. Bernhardo
Jerosolymam, et ad suscipiendam ibi poenitentiam a Patriarcha. Qui
jussa complens tantam gratiam in locis sanctis promeruit, ut maximis
postea clareret miraculis, et vitam arctissimam duceret monachalem. Ita
clarissimi quique alii ex omni christianismo viri, qui pro sua eximia
fide et devotione quantumlibet distarent, minus se habere christianae
religionis ab olim putavere, nisi illa loca sanctissima suis
perspexissent oculis, osculisque attigissent, atque illic Christum
Dominum adorassent, ubi steterunt pedes ejus, et in quibus evangelium
primum de patibulo coruscavit, fidesque nostra sumsit exordium. Devota
ergo visitatio illorum sanctissimorum locorum ad emendatioris vitae
propositum concipiendum, hauriendamque suorum compunctionem criminum
multum confert pio et fideli peregrino; ita, ut meo quidem judicio
atque plurimorum mecum consentientium censura, nullus pene sit vel
perrarus, qui non melior inde regrediatur, quam ante fuerat ingressus.
Neque ob id hoc in loco gentili concesserim poetae, dicenti: Coelum non
animum mutat, qui trans mare currit.
Esto! in curiosis id locum habeat, qui vanitatis ducti spiritu
scrutandorum locorum causa eo pergunt, nullum referentes fructum ex
tanto labore et sumtu, nisi quod veterum more exploratorum, quos Moyses
miserat, terrae sanctae detrahere non cessant. At non sic in his, qui
devotionis venerationisque gratia illo proficiscuntur. Quis enim
christicola has ingressus terras sanctissimas non mox solveretur in
lacrymas? Quis compunctionis non pie ferret indicia, etiamsi adamantino
esset pectore? Quis, inquam, ex his locis, si tamen credat Deo et
evangelio, non magnam sibi hauriat devotionem? Quis ibi melioris vitae
sibi non imbibat voluntatem, vitaeque veteris poeniteat, ubi tot et
tanta ad haec sub oculis habet incitamenta, ubi haud dubium divina
gratia efficacius prae caeteris locis in animas agit devotorum, si obex
non ponatur. Sed his iam satis est.
Explicit prologus et commendatio terrae Sanctae, et peregrinationis. F.
F. F. (#9 A#) Sequitur Particula primi Tractatus, qui continet cursum
primae Evagationis F. F. F. in terram sanctam.
Incipit evagatorium. F. F. F. Lectoris in Ulma,
ordinis fratrum Praedicatorum in terrae sanctae
peregrinationem.
Evagari et discurrere per mundum, quamvis sit contra Monachi et
Religiosi rationem, quia Monachus religiosus, quasi manens religatus
dicitur;[TR17] tamen evagari cum licentia et obedientia suorum
superiorum per mundum, per terram et mare, ad loca, ubi intellectus
illuminatur, affectus inflammatur, vita in melius emendatur, meritum
augmentatur, et experientia rerum utilium acquiritur, nemo est, qui
sentiat, talem evagationem religioso non convenire, maxime tamen si
religiosus talis sit in officiis, quae congruenter expedire nequit,
nisi multarum rerum[TR18] experientia sit edoctus: sicut est officium
praedicationis, quod utique virum intelligentem scripturas, expertum et
imperterritum, requirit. Cum ergo ego F. F. F. ordinis praedicatorum,
per superiores meos ad praedicationis officium exercendum sim missus,
et per patres nostrae provinciae, more ordinis, praedicator generalis
constitutus, ex eo tempore, quo praedicare inchoavi Jesum Christum,
natum de virgine, passum et mortuum in cruce, concepi desiderium et
propositum videndi loca illa sanctissima nativitatis, vitae, mortisque
Jesu Domini nostri Salvatoris. Et quamquam ad scientiam praedicatori
necessariam satis conferant documenta evangelica et apostolica, quae
sanctorum studiosa lucubratione exornantur in dies, (#B#) ac per divini
verbi declamationes cottidiana explanatione elucidantur: Non parum
tamen ad eam ipsam conducit dictorum peragratio, et sub oculis
conspectio locorum, in quibus, quamquam per exemplum facta, dicta, aut
passa dietim aut legimus aut audivimus. Quam autem multum conferat
inspectio illorum locorum sanctorum ad sacra scripturae intellectum,
testatur B. Hieronymus in prologo 1. Paralipomenon, ubi sic dicit:
Sicut graecorum historias magis intelligunt, qui Athenas viderint; et
tertium Virgilii librum, qui a Troade per Leuchatem; et Acroceraunia ad
Siciliam, et inde ad ostia Tyberis[TR19] navigaverint: Ita sacram
scripturam lucidius intuebitur, qui Iudaeam oculis contemplatus est, et
antiquarum urbium memorias locorumque cognoverit. Unde et nobis curae
fuit, cum eruditissimis hebraeorum hunc laborem subire, ut
circummiremus provinciam, quam universae ecclesiae Christi sonant. Haec
ille (Tom. 3. praefat. altera ad Domnion, Fol. 20. C.) Si ergo S.
Jeronymus, vir illuminatissimus, ingeniosissimus, voluit sancta loca
circuire, ut sacras scripturas melius posset intelligere, quid mirum,
si ego et mei similes, quibus et ingeniolum rude, intellectus obtusus,
conemur per eundem modum aliquantulum sacrarum scripturarum
intelligentiam acquirere, praesertim cum etiam nunc ad oculum cernamus,
quod puri laici, quibus nulla scripturarum sacrarum consuetudo,
postquam peregrinando ad loca sancta migraverint, indeque redierint,
disputant de evangelio et prophetis, loquuntur de rebus theologicis, et
nonnumquam in quibusdam difficultatibus, sacram scripturam
concernentibus, doctos et litteratos vincunt et instruunt, quia nullus
catholicus ab his locis sanctis redit, nisi melius instructus. Cum ergo
indocti seculares theologi a sanctis locis redeunt, nullum dubium est,
quin clerici et aliquantulum docti, non mediocriter informati redibunt.
Ob hanc ergo causam, et plures alias, quae factae sunt in praefata
terrae sanctae commendatione, et quasdam alias, quas enumerare necesse
non est, firmavi faciem meam, ut irem in Jerusalem, sicut de Domino
Jesu dicitur Luc. 9. v. 51. et quantum Religioso licet, voto me ad hoc
constrinxi. Deum autem testor, quod pro illa peregrinatione multis
annis tanto desiderio aestuavi, ut pene nihil aliud vigilanti aut
dormienti occurreret cogitandum. Et pro certo possum dicere, quod ultra
mille noctis et quietis horas insomnes duxi, his cogitationibus
insistens.
Porro, grave mihi erat petere licentiam ad tam inconsuetam et longam
evagationem, et videbatur mihi quasi impossibile impetrare. Sed et ubi
tantas expensas acciperem nec quidquam suspicari poteram. Inquietus
tamen eram, et multorum quaesivi consilia, sed remanendi non inveni
remedia. Tandem autem contuli me ad Illustrem Principem, comitem
Eberhardum de Wurtenberg, seniorem, qui pridem in his sanctis locis
fuerat; et in dominico sepulchro, quod est in Ierusalem, sacramentis
militaribus constrictus militae insignia ibi accepit, petens (#10 A#)
suae Magnificentiae consilia, de concepta peregrinatione
perficienda;[TR20] pavidus enim fui, et vitae meae timebam, mare etiam,
quod numquam prius videram, et multa audieram de eo, aliaque illius
peregrinationis pericula, de quibus multa ante legeram, horrebam. Ideo
pro consiliis, plus quam necesse fuit, huc illucque discurrebam.
Generosus autem Comes, me audito, familiari affatu respondit: Tres,
inquit, sunt humani actus, quos nullus debet suadere, aut dissuadere
unico. Unus est contrahere matrimonium. Alter est inire bellum. Tertius
est visitare sanctum sepulchrum. Hi, inquam tres actus sunt quidem
boni, sed faciliter possunt malum finem sortiri. Quod dum fit,
consulens tamquam reus mali eventus venit inculpandus. Addit tamen
prudens Comes, illam, de qua quaerebam, peregrinationem[TR21] fore
virtuosam, sanctam, laudabilem ac praeutilem illis duntaxat, qui
divinae intuitu laudis eam assumerent, sed nimis fore periculosam
illis, qui levitate ducti, aut curiositate, aut seculi pompam, aut
quandam vilem ac transitoriam vanitatem finem ejus praestituerint. Haec
ergo generosi principis verba non modicum desiderium meum augmentabant.
Alium quendam nobilem senem militem, qui etiam in sancto sepulchro
militiam ante plures annos acceperat, adii, inquirens, quid mihi
consuleret in hac re? Qui ex magno cordis affectu in haec verba
prorupit: Ecce, frater, scias pro certo, si tanto non essem gravatus
senio, nemo posset me ab iterata[TR22] peregrinatione agenda retrahere.
Nusquam enim tantam Dei gratiam expertus sum, sicut circa loca
redemtionis nostrae. Videbatur enim mihi quotiens me ad orationem
contuli, coelum aperiri, et quasdam divinas mihi aliâs insuetas
dulcedines et consolationes infundi.
Post haec abii ad quoddam monasterium monialium, et postulavi a
Priorissa habere colloquium cum una sorore virgine, vulgatae devotionis
et singularis, ut plures opinantur, sanctitatis, cum qua antea saepe
pro mea aedificatione colloquium habui, vultum tamen ipsius numquam
vidi. Huic virgini propositum meum exposui. Quae quadam insolita
hilaritate perfusa respondit: Cito, cito, iter conceptum perficite, et
nequaquam ultra manete, et Dominus sit comes itineris vestri. Haec
virginis verba ita accepi, ac si de caelo sonuissent, et mox inchoavi
me ad evagandum disponere. Morabatur autem tunc temporis Romae, in
conventu nostro super Minervam, quidam frater provinciae nostrae, mihi
notus et familiaris, cui scripsi intentum meum, petens, ut mihi
Licentiam a Sanctissimo Domino Papa, Sixto IV. impetraret. Et a
reverendissimo nostri ordinis Generali, Magistro Patre Leonhardo de
Mansuetis de Perusio, sine quorum primordiali licentia nemo de
provincia licentiasset me. Frater autem ille, ut bonus amicus, non
segniter egit, sed quantocius quae petieram impetravit, et litteram
testimonialem magistri generalis ordinis mihi misit, in qua omnibus
praecepit, ne quis eo inferior me praesumeret impedire in hac
peregrinatione.
Hac litera habita accessi (#B#) cum ea ad nostrae provinciae reverendum
Patrem Provincialem, et ad venerabilem Sacrae theologiae magistrum,
Ludwicum Fuchs, Priorem Ulmensum, eisque licentiam Domini papae et
magistri Ordinis ostendi, petens, ut et ipsi benevolum consensum
praeberent. Qui mea intensa voluntate considerata non tantum consensum
praebuerunt, sed et adjutoria et promotiones addiderunt; et ita factum
est, quod in paucis diebus in omnibus, quae mihi erant necessaria pro
tanto itinere fui optime provisus, et iam ad discessum paratus.
Quod ut audivit vir nobilis, et miles strenuus, Dominus Hypolithus vel
Apollinaris, vel Pupillus de Lapide, pro tunc Praefectus superioris
Bavariae, in Gundelfingen oppido residens, accersiri me fecit, et
filium suum, Domicellum Georium de Lapide, quem Hierosolymam pro
adipiscenda militia mittere decreverat, mihi commendavit, promittens
refusionem et contributionem in expensis, et recognitionem in futuris
beneficiis, si in comitem itineris mei filium ejus recipere non
recusarem.
Libens autem consensi viro illi et Domicello Georio diem statui certum,
quo ipse me in oppido Memmingen inveniret, et in loco illo et die
statuto vellemus profectionem inchoare. Istis sic compositis Ulmam
redii.
COMPENDIOSA DESCRIPTIO
primae evagationis in terram sanctam.
F. F. F.
Solemnitate Paschali anno domini MCCCCLXXX, die IX. mensis aprilis,
quae fuit dominica in octavis Paschae, qua cantatur: Quasi modo etc.,
in qua etiam celebratur ecclesiae fratrum praedicatorum in Ulma annua
dedicatio, die eodem post prandium ex more ambonem ascendi, et populo,
qui tam propter sermonem, quam propter indulgentias, in magna
multitudine aderat, praedicavi. Finito sermone ante generalem
confessionem solitam fieri a populo peregrinationem meam iam jam
inchoandum esse cunctis indicavi, hortans, et obsecrans eos, Deum
precibus pulsare pro salubri mea reductione, et nunc in praesentiarum
cantum dominicae resurrectionis, quem vulgus cantare solet, cum carmine
marinae peregrinationis mecum in jubilo decantare. Quo dicto alta voce
incepi: _Christ ist erstanden &c._ Finito illo versu rursum intonavi;
_In Gottes Namen fahren wir seiner Gnaden &c._ Omnis autem populus
cantans prosequebatur a me inchoata magnis et jucundis vocibus, et
repetitis vicibus. Nec defuerunt ibi lacrymae (#11 A#) et singultus pro
cantu eructantes. Multi enim utriusque sexus sollicitabantur et
turbabantur timentes, sicut et ego ipse timui, meam in tantis periculis
exstinctionem. Finito cantu, et impenso eis beneficio absolutionis
generalis Deo eos commendavi, et signo crucis muniens valefeci et
descendi.
Die autem decima quarta aprilis, mane, benedictione itinerantium
accepta, deosculatis et complexis fratribus ascendimus equos,
reverendus Magister Ludwicus et ego, cum famulo civitatis Ulmensis, et
venimus in Memmingen, ibique juxta condictum inveni Dominum Pupillum
(Apollinarem) de Lapide cum Georio filio suo, et cum multis armigeris.
Et statim altera die, mane, aptavimus nos ad recessum, et nobilis
juvenis valefecit patri et omnibus famulis suis, equumque ascendit, non
absque moerore et metu. Sed et ego in amplexus observantissimi et
dilectissimi patris mei rui, licentiam ab eo petens et paternam
benedictionem, non sine gravi tristitia et dolore. Testes erant
exuberantes lacrymae et singultus utriusque. Nec mirum. Divisio enim
violenta filii a patre, amici veri ab amico sincero, naturae molesta
est. Ultima autem dulcissimi patris mei monita inter amplexus et
singultus sonabant, ut sui memor in locis sanctis essem, et statum meum
de mari, si nuncius occurreret, scriptis renunciarem, et citius redire
satagerem. Et ita moerens a me recessit, Ulmam cum famulo revertens ad
filios suos, confratres meos. Post recessum patris gravis et quasi
intolerabilis tentatio me apprehendit, nam delectabilis fervor, quo
hactenus[TR23] aestuaveram, videndi Jerusalem et loca sancta, penitus
in me exstinctus est, et taeduit me itineris, et ipsa peregrinatio,
quae dulcis mihi et virtuosa visa fuerat, nunc gravis, amara, otiosa,
inanis, et vitiosa videbatur. Et fremui in me ipso, quod ipsam
aggressus fui, et omnes, qui mihi eam dissuaserant, iam optimos
fautores et veros amicos judicavi; qui vero me induxerant, inimicos
vitae meae censui esse. Et plusquam placuit mihi videre Sueviam, quam
terram Chanaan; et Ulma melius sapuit mihi, quam Jerosolyma, et timor
maris augmentatus est in me, et tantas displicentias accepi contra
istam peregrinationem, quod si non verecundatus fuissem, post Magistrum
Ludwicum festinassem, et cum eo Ulmam reingressus fuissem, et hoc pro
tunc summum gaudium mihi fuisset. Ista autem maledicta tentatio per
totam viam in me mansit, eratque mihi (#B#) molestissima, quia omnem
delectationem, et gaudium, et affectum, quibus laborans perseverat et
conservatur in opere, mihi abstulit, meque taediosum et pigrum reddidit
ad considerandum loca terrarum et marium, et conscribendum, et si quid
scripsi, vim mihi intuli, quâ taedium interdum vici, improbo labore.
Igitur Dominus Georius, una cum famulo quem sibi de patris familia
elegerat, et ego simul profecti sumus de Memmingen, et infra paucas
horas incepit ipse me et ego eum agnoscere, et fuit bona proportio
inter nos et conditiones nostras, quod est valde solatiosum
peregrinantibus per illam viam. Nam si quis habet socium suae
conditionis non proportionatum, vae, vae sibi in ista peregrinatione.
Sic ergo cum gaudio alpes penetravimus, usque ad Insprugg, et
consequenter cum festinatione equitavimus, ut Venetias citius
veniremus. Porro, unum contigit nobis in montanis, quod volo recitare.
Cum venissemus usque ad villam, quae dicitur ad Scalam, et ibi a vera
et regia via erravimus. Debuissemus enim montem ascendisse, et per
ipsum castrum, quod in alto est situm, equitasse. Quod non fecimus, sed
montem cum castro a sinistram dimisimus, et per aulonem descendimus,
via satis trita et longa. Et cum iam extra montana de alto
prospiceremus in planum, vidimus ante nos oppidum satis magnum, de quo
mirati sumus, quia audivimus de aliquo oppido, ad quod venturi essemus
illo die. Cum autem ad oppidum venissemus, deprehendimus, esse
Bassunam, et intelleximus nos a via declinasse, in ipso autem per
noctem mansimus, et de vino rubeo, quod ibi praecipuum crescit, ad
nutum bibimus. Taedio tamen multo affecti fuimus, quia nemo erat in
hospitio, qui theutonicum nobiscum sciret loqui, et nos italicum
ignoravimus, et per signa omnia postulavimus.
Altera die equitavimus in Castel Franck, et inde per Tarvisium, ibique
venditis equis nostris in mulis Masters venimus, et inde in Margerum.
In Margero vero terrae valefecimus, et descendimus ad mare in barcam,
in qua usque Venetias ad fonticum Almannorum navigavimus.
In ipso autem Fontico interrogavimus de hospitio militum et
peregrinorum. Et ducti sumus per quendam theutonicum ad S. Georium, et
est hospitium magnum et honestum. Et invenimus ibi multos nobiles de
diversis mundi regionibus, qui eodem voto, quo et nos adstricti
intendebant mare transire, et sanctissimum domini Jesu sepulchrum
visitare. Erant etiam in aliis hospitiis multi peregrini sacerdotes et
religiosi, et seculares, nobiles et ignobiles, de Germania, de Gallia
etiam et Francia quam plures erant, praecipue tamen duo episcopi,
Dominus Gebennensis, et Dominus Senomanensis, cum copiosa comitativa et
familia ibi exspectabant navis recessum, et quaedam etiam (#12 A#)
mulieres, vetulae, devotae matronae divites, numero VI. ibi erant
nobiscum, transfretare ad loca sancta cupientes. Miratus fui audaciam
illarum vetularum, quae se ipsas prae senio ferre vix poterant, et
tamen fragilitatis propriae oblitae, amore illius sanctae terrae in
consortium militum juvenum se ingerebant, et laborem fortium virorum
subibant.