1. Exturaculum voco rem quá suber, obturaculum orificii lagenæ
\ vinariæ, sabaiæ, medicinariæ, evellimus.
2. Volgiolum placentarium placet appellare illud instrumentum
\ ligneum teres, quo coci et pistores pastillas in placentas,
\ sive lamnas, explanare et extenuare solent.
3. Lithanthrax, -cis, m., lapis ruber, vel, ardens, illud fossile
\ v. metallum, quod loco carbonis, v. ligni, in focis, clibanis
\ ac fornacibus urimus.
Domus atque Mens.
Amicus quidam meus homo litteratus atque philosophus, quodam die,
velut iocum inter atque serium, sic me affatur: “Finge modo tibi! ex
quo te postremo conveneram, domum reperi medio Londino infestam.”
“Quid ais? Itane revera? — et quanam re — lemuribus?”
“Ehem, idgenus quæstionibus respondere nequeo; dicam quæ scio: senis
ab hinc septimanis ego et uxor contubernium[1] instructum
quæritabamus. Transeuntes vicum quemdam tranquillum, in fenestra
cuiusdam domus notitiam conspicati sumus “Contubernia Instructa.”
Situs nobis conveniebat; ingredimur domum, cubicula placent,
conducimus ea septimanario,[2] triduo deserimus. Ad ulterius morandum
uxor nulla potestate humana permoveri potuisset; nec ego miror.”
“Ecquid vidisti?”
“Ignosce sis; derideri tamquam superstitiosus somniator nolo, nec,
vicissim, abs te postulandum arbitror ut mea fide tamquam verum
accipias quod tibi incredibile videri necessario debeat, nisi
testimonia tuorum sensuum in evidentiam accedant. Sufficiat hoc solum
dicere: non adeo ea fuerunt quæ vidimus vel audivimus in quibus rebus
iure putaveris nos excitata phantasia deceptos, sive vero aliorum
fraude falsos fuisse quæ nos in fugam egerunt, sed potius terror
quidam ineffabilis, qui nos, quoties ianuam cuiusdam cubiculi
supellectilis vacui præteribamus, ubi nec vidimus nec audivimus
quidquam, obsedit; quocirca maxime mirum erat ut uxori meæ, stulta ut
sit, semel in vita mea assensum negare non poteram, nempe, ut
expletis tribus noctibus in eadem domo quartam non exigeremus. Quarto
igitur mane mulierem, quæ domum curabat, nobisque serviebat,
accersivi, certioremque eam feci cubicula nobis minime convenire,
ideoque nec septimanam nos explere velle. Ipsa nihil mota, “Scio
quare,” inquit, “omnibus aliis inquilinis vos diutius
perseveravistis. Pauci hic admodum secundam noctem exegerunt, ante
vos tertiam nemo. Sed existimo eos erga vos humanissimos exstitisse.”
“Quid? eos? — Quosnam?” quæro risu simulato.
“Eos utique intelligo, quicunque ii sint, qui domum infestant;
nullius pensi eos habeo; eorum e multis annis memini, quum in hac
domo non ut famula habitavi, nec ignoro, aliquando futurum esse ut
iidem mortis meæ auctores sint. Iam nihil curo — utique sum iam
senex, serius aut tardius mihi moriendum esse scio; ac tum iterum cum
iis ero, et in hac eadem domo.” Tam mœsta tranquillitate mulier
loquebatur ut, profecto, formido quædam obstabat quominus cum ea
amplius colloqui prosequerer. Soluto itaque locario septimanæ, ego et
uxor fortunatos nos existimavimus quod tam vili nos redimere
poteramus.”
“Quin tu me magis curiosum reddis,” refero illi, equidem ego nihil
mallem quam in domo infesta pernoctare. Velis, rogo, eius domus, quam
tu tam turpiter deseruisti, situm indicare.”
Titulo sitús ab amico impetrato, simul atque invicem valedixeramus
iter meum rectá domum versus indicatam flexi.
Ea in vico septemtrionali Viæ Oxoniensis, loco haud illustri, sed
honesto, sita est. Domum prorsus occlusam, sine notitia in fenestra
reperi, nec pulsanti mihi responsum datum est. Ut me verto, puer
cæliarius,[3] qui culignas stanneas ab emptoribus suis colligebat, me
affatur: “Quemquamne ex ea domo vis, mi Here?”
“Volo, sane, mi ephebe; fando enim audivi eam ad locandum prostare.”
“Ad locandumne? Hem, mulier quæ eam curabat obiit; iam e tribus
septimanis mortua est, nec quisquam ad ibi habitandum reperiri
potest, quamvis herus I — præmium obtulerit munificum. Matri quoque
meæ, quæ illi servitia diurna præstare solet, obtulit libram unam per
septimanam ut modo fenestras aperiret et clauderet, sed ipsa renuit.”
“Renuit? et quamobrem?”
“Domus infestatur; atque curatrix in lecto suo, oculis apertis
reperta est mortua. Eam aiunt a diabolo esse laqueo peremptam.”
“Va! Sed tu herum I — memoravisti; estne ipse eius domús dominus?”
“Ipse est.”
“Ubinam is habitat?”
“Via G —, sub numero —.”
“Quidnam ipse est? — ullumne negotium agitat?”
“Nihil admodum, vir privatus est.”
Puero coronidem[4] præbui suæ liberali indicationi debitam, tum iter
herum I — versus, viá G — converti, quæ via quidem ad illam erat
prope, in qua stabat domus infesta. Pro bona mea fortuna herum I —
domi suæ offendi, virum ætate provectiorem, intelligentiá
commendabilem, moribusque integrum.
Nomen meum negotiumque ei ingenue aperui. Docui eum me domum eius
infestam esse audivisse, mihi in votis esse domum ita infamatam
examini subiicere, et eo proposito domum vel pro una nocte conducere.
“Here mi,” refert ille, eximia civilitate, “domum ad usum tuum
permitto ad tam breve aut tam longum tempus quam tibi libuerit.
Locarium prorsus præter rem est; quin gratum existimabo si causam tam
sinistrorum eventuum, qui eam pro præsenti omni valore privant,
erueris ac declaraveris. Locare eam non possum, quum ne vel famulum
quidem conducere queam qui eam curare, aut ostio attendere velit. Pro
mala fortuna domus infestatur, si ita loqui fas est, non de nocte
tantum, verum et interdiu, licet tumultus nocturni sint infaustiores,
quin et horrifici. Misella anus quæ ibi tribus ante septimanis mortua
est, egena e ptochotrophio erat, quam ego domui præfeci, utpote quæ
in iuventute quibusdam membris familiæ nostræ nota erat et ita
prospera, ut a patruo meo eam domum sibi conduxisset. Mulier ipsa
satis culta, et ingenio firma, solaque fuit quæ permoveri posset ut
in ea domo perseveraret. Revera, ex quo ipsa mortua est, et quod sua
mors subitanea erat, ac propter examen ab inquisitore mortuario
institutum, quod in vicinitate percrebruerat, omnem spem reperiendi
aliquem qui curam domús susciperet, nedum qui conduceret, plane
deposui, et hoc adeo, ut domum pro anno, sine omni locario, libenter
permittam ulli, qui modo vectigalia, cæterosque sumptus suscipere non
recusaverit.”
“E quonam tempore hæc domus ita infamata est?”
“Id vix dicere queo; sed certe e longo tempore. Anus illa quam tibi
memoravi, iam tum retulit mihi quum primum conduxit eam infestam
esse, circiter triginta aut quadraginta ab hinc annis. Ego profecto
vitam meam in India Orientali egi, et quidem in servitio ipsius East
India Company. In Angliam anno superiori redii hæreditatem patrui mei
aditurus, quam quum adivissem, hanc domum reperi partem eius esse.
Eam occlusam ac desertam reperi. Relatum mihi est infestam eam esse,
nec quemquam eam incolere velle. Famam risu excepi, quod ea mihi tam
absurda videbatur. Aliquantum pecuniæ insumpsi novum illi tectum
imponendo, antiquæ supellectili novas quasdam res addendo, tum per
præconia nactus sum inquilinum in unum annum. Chiliarchus is erat
emeritus dimidio stipendio. Is cum sua familia, uno filio unaque
filia et quinis aut senis famulis eo immigravit; postridie ad unum
omnes domum deseruerunt; atque quamvis singuli eorum aliud et aliud
quid se vidisse asseruissent, tamen ea singulis æque erant
terribilia. Salva conscientia chiliarchum non modo tenere
stipulatione, sed ne vituperare quidem poteram. Tum domum memoratæ
vetulæ commisi, facultate concessa partes domús ut contubernia
locandi. Nunquam mihi contigit inquilinum, qui ultra tres dies
commoratus esset, obtinere. Historias eorum tibi non memorabo; nullis
enim duobus unquam eadem eventa aut visa obversata sunt. Satius erit
rem tibi ipsi experiri, quam ut præiudiciis obrutus et obsessus domum
intres; tamen ad videndum audiendumque aliquid esto paratus, dabisque
operam ut securitati tuæ prospicias.”
“Nunquamne tibi tanta curiositate duci contigit ut noctem in ea domo
exigeres?”
“Quin ita contigit; non noctem quidem, sed tres horas plena luce
solus in ea domo permansi. Curiositas quidem mea non expleta, sed
restincta est. Nullo desiderio teneor experientiam renovandi. Ut
vides, iure haud poteris conqueri quasi non aperte tecum egerim;
atque, mi Here, nisi maximo desiderio rem periclitandi ardeas, et
nisi corde sis fortissimo, impensissime tibi suadeo, ne in ea domo
pernoctes.”
“Quin perquam ardeo,” respondi. “Ignavi soli de fortitudine in
discriminibus sibi ignotis gloriabuntur; at mea audendi facultas
tantis ac tam variis vicissitudinibus est probata ut iure confidam
illi me in ipsa adeo domo infesta concredere posse.”
Herus I — amplius parum dixit; promit claves domús e foriculo
scriptoriæ easque mihi tradit; tum gratiis ob suam in me voluntatem
atque civilitatem actis, præmio meo potitus discessi.
Moræ experiendi impatiens, simul ac domum perveni, fidum meum famulum
accerso — iuvenem hilaris ingenii, metús ignarum, superstitionum
terriculamentis tam immunem quam unquam videram.
“Nonne F —” alloquor eum, “meministi quemadmodum in Germania ægre
tulerimus in eo vetusto castello spectrum nos non reperisse, quod
vulgo ferebatur sine capite castellum infestare solitum? Modo autem
de domo audivi Londini, quam iustissimis e causis licet mihi revera
infestam credere. Mihi in animo est hodie illic pernoctare. E relatis
minime dubito ibi aliquid visui aut auditui se oblaturum — aliquid
quod maxime horribile fieri possit. Existimasne, si te accersivero,
tuæ fortitudini animique præsentiæ, quidquid demum eveniat, me
concredere posse?”
“O, mi Here, mihi fidas, obsecro!” albis ridens dentibus respondit.
“Placet; ergo hic sunt claves domús, en titulus. I nunc, selige mihi
arbitratu tuo cubiculum; et quoniam domus per septimanas inquilinis
fuit vacua, suscitabis commodum ignem, ventilabis lectum, videbisque
ut candelæ calæque[5] non desint. Ferto tecum etiam sclopellum[6]
meum atque pugionem — hæc quidem quoad mea arma; tute quoque bene
armabis; et tum si duodenos lemures non æquabimus, nihil nisi mœstum
par Anglorum, et merito, habebimur.”
Per reliquam diei partem negotiis moram non patientibus ita eram
occupatus, ut tempus de futura experientia nocturna cogitandi haud
mihi suppeteret, cui tamen nomen honoremque meum devoveram. Solus eo
vespere, et hoc tarde, cœnavi, ac more meo simul etiam lectitavi.
Libellus quem ad id elegeram erat volumen tractatuum Macaulay. Hunc
libellum mecum ferendum cogitavi, quum et stylus esset sanus, et
materia substrata ex iis rebus quæ in vita usui essent, ideoque eo ut
antidote contra phantasmata utendum iudicavi.
Proinde circa nonam cum dimidia volumen in sacculum recondidi,
otioseque domum versus infestam spatiari cœpi. Accivi mecum et canem
mihi charum, audacem admodum et vigilem, cui moris erat nocturnis
temporibus in vicis desertis, in angulis et angiportibus formidolosis
mures et glires venari. Cæterum canis erat omnium canum ad venandum
spectra aptissimus.
Nox æstiva erat, sed alsia, cœlo aliquantum nubilo ac tristiori; nec
luna aberat — languida et ægra, tamen luna; et, siquando nubes
siverunt, post mediam noctem, lucidior.
Pervenienti mihi ad domum et pulsanti famulus lætus leni risu ostium
aperuit.
“Prospere cuncta, mi Here, et commode.”
“O!” respondeo ego fere ægre, “nihilne insoliti audivisti aut
vidisti?”
“Hem, necesse est ut fatear me aliquid curiosi audivisse.”
“Ecquid? dic, quidnam?”
“Sonum pedum pone me gradientium, et semel iterumque veluti susurrum
ab auribus haud procul; præterea nihil.”
“Conterritus tamen non es?”
“Minime quidem, mi Here!” Atque audax hominis aspectus de una saltem
re certiorem me reddidit, quidquid nempe eventurum esset, non me
deserturum.
Nunc in ambitu eramus, ostium vero erat clausum. Attentionem meam
canis meus sibi vindicabat. Primum quidem satis alacriter cucurrit
introrsum sed pedes suos mox furtim ad ostium retraxit, atque
scalpendo, voceque flebili sibi aperiri petivit. Postquam palpando ac
mulcendo eum in gratiam reduxi, fato reconciliari videbatur, meque et
F — sequebatur per domum, sed loco prorsum currendi et indagandi, ut
mos ordinarius ei in cunctis locis peregrinis erat, pone calces meos
se continebat. Primum subterna contubernia, culinam, officinas,
præsertim autem cellaria inspectum descendimus. Hic tres lagenas vini
reperimus in cista telis araneæ obtectas, quæ ex aspectu multis annis
ante illic relictæ esse parebant. Lemures a vino abstemios fuisse
satis erat clarum. Cæterum nihil, quod ullius esset momenti ibi
reperimus. In postico erat areola, altis muris septa. Lapides in ea
perquam erant uvidi. Quocunque in his uvidis lapidibus in
pulverulento, muscoso ac fuliginoso pavimento gressi sumus, vestigia
levia reliquimus. Ac nunc hic prima insolita visio apparuit, quam in
hac curiosa domo cernere mihi contigit. Prorsus ante me subito vidi
vestigium per se formari, quasi nullá causá. Subsisto, contrecto
famulum, illique vestigium indico. Ante illud vestigium alterum æque
celeriter imprimebatur. Ambo spectavimus. Cito eo me confero;
vestigia ante me gradiebantur; quodque eorum parvum erat, parvæ
prolis instar, tam indistinctum tamen, ut forma cuiusque accuratius
vix distingui posset, utrique tamen nostrum nudo pede videbantur esse
impressa. Visio hæc cessavit quum ad murum adversum pervenimus, nec
nobis revertentibus repetita erat. Superatis gradibus conclavia in
pedeplano intravimus — triclinium grandius, eius posticum, velut
exedram, atque tertium cubiculum parvum, fortasse pro pedisequo —
cuncta ut mors silentia. Hinc in exedram nos contulimus, quæ nova ac
recens erat. In anteriori conclavi in artisellio consedi. F —
candelabrum cum ardenti candela, quæ nobis lumen suppeditabat, in
mensam collocavit. Dein fores eum claudere iussi. Ut se id facturus
verterat, sella, e regione mihi, celeriter, sed silentio, se a
pariete movebat, vixque ternis pedibus a mea, directeque ex adverso,
sese deposuit.
“Eheu,” inquam, “hoc certe plus valet quam versationes mensarum,”
cachinno eventum prosecutus, dum me ridente canis, sublato capite
ululare cœpit.
F — revertens motum sellæ non animadvertit. Nunc cani pacando operam
dabat. Ego ulterius sellam intuebar, mihique in ea lineamenta
pallidæ, lividæ speciei humanæ videre videbar; at lineamenta tam
erant indistincta, ut propriis oculis diffiderem. Canis nunc quietus
erat.
“Repone, sis, sellam mihi adversam,” rogo F —, “et ad parietem fac
colloces.”
F — fecit quod iussui. “Tune, mi Here, id fecisti?” quærit cito se ad
me vertens.
“Egone? quidnam?”
“Hem, aliquis me percussit. Sat acriter sensi, hic in humero.”
“Non ego,” inquam; “sed præstigiatores hic nobiscum habemus; et licet
technas eorum non perspiciamus, deprehendemus eos antequam nos
perterreant.”
In exedra haud diu morati sumus, quoniam, profecto, aura tam erat
humida et algida, ut satius haberem in diætam ad locum ascendere.
Ianuam exedræ obseravimus, quod quidem iuvat memorare, in singulis
conclavibus quæ in pedeplano perscrutati sumus, perfecimus. Cubiculum
quod famulus mihi elegerat, in ea contignatione optimum fuit; bene
enim spatiosum erat, duasque habebat fenestras in viam patentes.
Lectus fulcris sursum prostantibus satis magnum spatium cubiculi
explebat, obversusque stabat foco, qui clarus lætusque flagrabat. Ad
lævum ianua patebat lectum inter et fenestram, ingressus cubiculi
quod famulus sibi elegerat. Cæterum istud cubiculum angustius erat,
cum grabato pro lecto, alioquin id nulla ianua cum ambitu iunxit, nec
alium habebat ingressum quam qui in meum cubiculum ducebat. Ab
utroque latere foci calicularia[7] stabant sine seris, parieti
applicita, chartaque eiusdem coloris obducata. Calicularia hæc sedulo
inspeximus; nihil in iis erant nisi unci ad pendenda indumenta
muliebria. Pulsavimus parietes; manifeste solida omnia, hi enim
parietes muri erant domús. Indagine hac cubiculorum finita, paulisper
me refocillavi, tum vero convolvulum[8] accendi, et ab F— iterum
comitatus, prodivi ad examen prosequendum. Ad caput graduum erat alia
ianua, quæ firmiter erat obserata. “Mi Here,” affatur me famulus
stupens, “hanc ego ianuam, primum quam intraveram, cum cæteris unà
reseravi; certe ab interiori obserari non poterat, nam —”
Antequam sententiam finivisset, ianua, quam neuter nostrum tunc
attrectabat, sua sponte, silenter aperiebatur. Nos invicem
intuebamur. Idem cogitatum utrumque nostrum incessit, humanum hic
interventum autumari ac reperiri debere. Primus ego irrui, famulo
sequente. Cubiculum erat parvum, inane ac desolatum, sine
supellectili, cum aliquot cistulis et æronibus in angulis, exigua
fenestra contabulata — ne focus quidem — nulla alia ianua nisi qua
ingressi sumus, nullæ tapetæ in constrato, constratum vero erat
vetus, iniquum, cariosum, passim resartum, quod ex albicantibus
frustis tabularum insertis facile constabat; at nihil vivi, nec ullus
loculus ubi quidquam vivi sese facile occulere posset. Ut ibi
circumspectantes stabamus, ianua, qua intraveramus, æque silenter
claudebatur, quam antea aperta erat, nos autem captivi facti sumus.
Nunc primum horror ineffabilis artus meas pervasit. Non sic meo
famulo. “Certe non iis in animo erit sic nos capere, mi Here; ianum
istam cariosam uno ictu calcis perfringam.”
“Tenta sis primum manu, utrum cedat,” suadeo, vaga illa formidine
discussa, quæ paullo ante me occupaverat, “interea dum tabulaturam
fenestræ resero, quidque foris sit videro.”
Apertis tabulis reperi fenestram in aream posticam spectare, quem
antea descripsi; nullum erat pinnaculum, nihil prorsus nisi murus ad
perpendiculum. Nemo qui illic descensum tentasset, antea quam pedes
lapidibus areolæ illisi fuissent ullum reperissent sustentaculum.
F — interim ianuam aperire frustra tentabat. Nunc ad me conversus
facultatem petivit vim tentandi. Commemorare hic iuvat in iustitiam
erga famulum, tantum ab eo omnem pavorem superstitiosum abfuisse, ut
sua intrepiditas, tranquillitas, præsentiaque animi in vicissitudine
tam ardua in sui me admirationem raperent, mihique gratulabar comitem
mihi reperisse qui discrimini omni prorsus par esset. Facultatem
petitam libenter ei concessi. At vero, quamvis ipse viribus multum
posset, suum hoc tentamen æque futile erat quam leniora ante. Ianua
ne tremebat quidem, fortissime ut ipse calcibus tutudisset. Lassus et
anhelus destitit. Tum ego eam impetivi, æque frustra. Ubi a vano
conatu et ego cessavi, ea ipsa formido mihi obrepere cœpit, verum
nunc algidior et contumacior. Sentire opinabar quemdam insolitum
funebremque halitum e rimis tabulati emanare, vique quadam virulenta,
et humanæ vitæ pestifera auram saturare. Nunc ianua veluti sua
sponte, silenter pandi cœpit. Nos ad caput graduum ruimus. Lumen
quoddam languidum ambo conspeximus — ad magnitudinem staturæ humanæ,
sed informe et insolidum — præ nobis moveri, et gradus ascendere, qui
hinc ad subteglinum ducebant. Ego secutus sum lumen, famulo
comitante. Ad rectum a capite graduum visio intrabat pusillum
cubiculum subteglini, ianua cuius patebat. Ictu oculi et ego intravi.
Tum lumen in globulum corruit perquam fulgidum ac vividum; paulisper
super lectum conquievit in uno angulo, tremebat paulisper, tum
evanuit. Accessimus ad lectum, eum perscrutati sumus — erat autem
semivelarius, ut in subteglinis, ubi cubicula famulorum sita esse
solent, plerumque reperitur. Super arculam iuxta positam
animadvertimus obsoletum et discolor sericeum arsineum,[9] acu usque
in fissa parte hærenti, e dimidio reparatum. Arsineum pulvere erat
obsessum; illius fortasse quondam anús, quæ postrema in ea domo
mortua est, et hoc suum esse poterat cubiculum. Satis mihi
curiositatis ad evellendum foriculum suppetebat. In eo variæ næniæ
muliebres latebant, ut particulæ telæ et munditiarum, duæque epistolæ
discolori vittula flavida colligatæ. Audendum censui epistolas in
meam redigere potestatem. Nihil amplius notitia dignum in cubiculo
reperimus, nec lumen iterum comparuit; sed quum discessuri nos
converteramus, in tabulato ante nos sonum pedum gradientium clare ac
distincte audivimus. Dein cætera tria cubicula subteglini
pertransivimus, gressibus continuo nos præcedentibus. Visui nihil,
sed crepitus gressuum auditui se obtulit. Epistolas manu tenebam; et
ubi per gradus descendebam, carpum mihi prehendi, lenique conatu
litteras mihi subduci velle satis clare sensi. Tanto, utique, arctius
eas tenui, quo facto conatus ille cessavit.
Pedetentim pervenimus ad cubiculum pro me selectum, ubi animadverti
canem non nos secutum, sed in loco suo permansisse. Is se ad focum
arcte contraxit, et continuo tremebat. Acris me cupido litterarum
legendarum tenebat; et dum legendo eram intentus, famulus cistellam,
in qua arma nobiscum allata continebantur, mensæ, prope ad caput
lecti mei apposuit, tum ad sedandum canem se convertit, qui tamen eum
parum videbatur curare.
Litteræ breves erant, tempora dati assignata — accurate quinis et
tricenis ex hinc annis. Manifestum erat eas scriptas fuisse ab amasio
ad amicam, aut a marito ad iuvenem uxorem. Non modo genus dicendi,
verum etiam prioris itineris maritimi commemoratio satis clare
prodidit auctorem nauticum fuisse. Ratio verba litteris exprimendi
ostendebat scriptorem non diligenter institutum fuisse; lingua tamen
qua utebatur firma et agens erat. Verba dulciora amasii genus
spirabant agrestis ferique amoris; at hic et illic non amoris sed
fortasse criminis arcanum obscure innuere parebant. “Nos invicem
amare deberemus,” erat sententiarum, quarum usque memor sum, una,
“nam quantopere quisquam nos exsecraretur si cuncta nota essent.”
Porro: “Noli pati ut quisquam tecum unà noctu in eodem cubiculo sit —
loqueris enim in somnio.” Dein: “Factum infectum reddi nequit; ego
autem aio tibi nihil contra nos subesse, nisi mortui in vitam redire
queant.” Hic, manu subtiliori, fœminea, interscriptum erat, “Queunt
autem.” In postrema epistola, quæ secundum tempus erat ultima, eadem
manus fœminea hæc verba adscripsit: “In mari interiit quarto Iunii,
eodem die quo —”
Depositis litteris, de earum tenore mecum meditari cœpi.
Sed quum vererer ne cursus cogitationum in quem lapsus sum
constantiam animi labefactaret, statui mecum claritatem mentis meæ
restaurare, ut quæcunque mira nox imminens latura esset, iis
occurrendo par essem. Postquam ergo animum suscitaveram, litteras in
mensam reposui, ignem, qui in foco usque flagrabat, fovi, volumen
Macaulay evolvi, mihique anteposui. Satis commode lectitavi usque ad
undecimam cum dimidia. Tunc, ut eram vestitus, in lectum me
constravi, famuloque idem faciendi facultatem dedi, monui tamen eum
ut vigilaret, item, ianuam inter cubicula nostra apertam eum habere
iussi. Itaque nunc iam solus duas candelas ardentes iuxta caput lecti
in mensa servavi, horologiolum autem e sacculo iuxta arma in mensam
deposui, ac tum Macaulay placide lectitare prosequebar. E regione
mihi focus læte ardebat, atque in stragulum ante focum canis
prostratus dormire videbatur. Vicena circiter minuta post aeris
meatum perquam algidum genas meas præterlabi sentiebam. Ianuam ad
caput graduum ducentem a dextro, sua sponte apertam esse arbitrabar.
Minime tamen — nam erat obserata. Tum ad lævum conversus animadverto
flammas candelarum quasi a vento violenter agitari. Eodem temporis
puncto horologiolum ab armis lenissimo lapsu abscedere video —
leniter, leniter — nulla visibili manu — evanuit. Prosilio in pedes,
una manu sclopellum, pugionem altera prehendo, ne idem fatum
sortirentur, sustuli; nolebam enim iis, ut horologiolo, spoliari. Sic
ergo armatus in constrato circumspicio: nullum horologioli vestigium.
Nunc tres sonoræ ac distinctæ pulsationes a capite spondæ
exaudiebantur; famulus clamavit: “Tune, here pulsas?”
“Non ego; cave!”
Iam et canis suscitatus coxim sedebat, et auriculæ eius prorsum ac
retrorsum celeriter agitabantur. Oculos suos tam sinistro modo in me
defixos habebat, ut omnem meam attentionem in se traheret. Pedetentim
surrexit, omnibus pilis suis arrectis, omnibusque artubus rigore
correptis, et eodem sævo intuitu stabat. At mihi nulla erat copia
canem examinandi. Subito famulus meus e cubiculo egreditur; atque si
unquam imaginem horroris in vultu humano conspicere mihi contigit, id
tum fuit. Si ipse mihi in via occurrisset, non eum agnovissem, ita
omnia vultus eius lineamenta immutata erant. Me cito præterivit,
mihique in aures susurravit, quod ne de suis quidem labiis venire
videbatur: “Fuge! fuge! me insequitur!” Accessit ad ianuam, eam
reseravit, nactusque gradus, dilabebatur. Præter voluntatem ad caput
graduum eum prosequor, inclamo eum ut maneat; verum ille prehensis
cancellis, ternos quaternosque gradus transiliit. Audivi ubi stabam
ostium aperiri, iterumque claudi. Itaque solus eram in domo infesta.
Pro momento tantum anceps eram, utrum satius ducam famulum sequi, an
perseverare. Pudor perinde atque curiositas vetuerunt quominus tam
ignavum facinus perpetrem. Itaque regressus sum in cubiculum meum,
ianuam pone me obseravi, atque caute intravi cubiculum famuli. Nihil
ibi reperi quod iusta causa fugæ videri posset. Iterum pervestigavi
parietem, utrum ulla ibi ianua occulta esset. Nullum vestigium eius
reperi, ac ne rugam quidem in atrofusca charta quæ parietem tegebat.
Quonam ergo modo RES ea, quidquid id fuerit, quæ eum adeo
perterruerat, eò, nisi per cubiculum meum, penetrare poterat?
Reverti igitur in cubiculum meum, eá ianuá, quæ in illam cameram
ducebat, obseratá, meque exspectabundum ac paratum ante focum stiti.
Nunc observavi canem ut se in angulum ad parietem contulit, sese huic
arcte applicuit, omnique nisu in eum penetrare tentabat. Accessi ad
animalculum idque alloquor; misella bellua præ terrore manifeste
extra se esse videbatur. Cunctos dentes ostentabat, ac saliva ex ore
manabat, et procul dubio me momordisset si eam contrectassem. Non me
novisse videbatur. Quiscunque cuniculum in vivario a colubro
fascinatum viderit in angulo trepidantem, angorem fere sibi
repræsentabit, cuius indicia hic canis exhibebat. Quum omnem conatum
ad canem placandum vanum esse intelligerem, veritus etiam morsum eius
in eo statu tam esse lethalem quam in hydrophobia, reliqui eum, arma
mea in mensam iuxta focum collocavi, consedi, iterumque Macaulay
inchoavi.
Ne eximiorem audaciæ dotem mihi vindicare videar atque constantiæ,
quam lector exaggeratam possit iudicare, ignosci mihi posse arbitror,
si pauca quæ philautiam[10] sapere queant, de me allegare ausus ero.
Quemadmodum, ex mea sententia, animi præsentia, sive quod fortitudo
appellari solet, semper eiusdem mensuræ est cum cognitione earum
rerum quæ ad exercitationem fortitudinis ducunt, sic ratum duco
asserere, mihi satis diu cognita esse experimenta quæ circa mirabilia
versantur. Testem enim me in variis mundi partibus mihi fuisse
contigit eventorum quæ aut fidem non reciperent si narrarem, aut
interventui supernaturali adscriberentur. Theoria itaque mea est
supernaturale non dari, et quod supernaturale dici solet, esse
aliquid in legibus naturæ, quod hactenus perspectum et exploratum
nobis non est. Unde, si visio ante oculos meos compareat, fas mihi
asserere non est “Ergo supernaturale exsistit, vel esse potest,” sed
potius, “Ergo apparitio spectri contra et præter opinionem vulgo
acceptam, est secundum leges naturæ, nec proinde supernaturalis est.”
Itaque cuncta mira quorum ego hactenus testis fueram, ac, profecto,
omnia quæ arcanorum amatores nostri ævi ut facta memoriæ prodiderunt,
alicuius vivi interventum semper postulant. In continenti Europæ
usque exsistunt magi, qui se lemures evocare posse profiteantur. Da
eos id posse, tamen interventus viventis magi adest; atque ipse est
is interventus viventis, a quo causa veluti quædam eventa nostris
sensibus naturalibus repræsentantur.
Da, porro, quæ feruntur in America fabulæ de indiciis lemurum per quæ
se manifestent, veras esse — veluti sonos musicæ, vel alios, uti
scripturam in charta, factam manu invisibili, supellectilem, aut
partes, moveri sine visibili interventu humano, aut verum visum,
tactumque manuum, quæ corporibus plane careant — tamen medium, seu
quidpiam vivi interesse debet, quod indicia hæc manifestare possit.
Denique, etiamsi detur nullam intercedere fraudem, in cunctis
mirabilibus necesse est ut intersit persona humana, nostri similis, a
qua, sive per quam, effectus hi producantur. Idem valet de mesmerismo
atque de electrico-biologia in effectibus tam pervulgata; in quibus
mens personæ, experimentis subiectæ, interventu cuiusdam vivi
afficitur. Si concedimus hominem mesmerismo affectum posse respondere
voluntati aut gestui mesmerizatoris, centena milliaria absentis, id
nihilo secius interventu fit alicuius vivi. Fieri id potest liquido
quodam materiali, sive electricum, sive quid aliud id appellaveris,
quod facultate præditum sit spatia obstaculaque penetrandi, ut
effectus materialis ab uno ad alterum convehatur. Hinc, quæque ego in
hac domo expertus, aut experturus eram, per interventum alicuius æque
mortalis atque ego effecta esse credebam; atque hæc mea persuasio
oberat quominus pavore afficiar velut ii qui res non in ordinario
cursu naturæ visas credunt tamquam supra naturam positas, et qui ad
ita credendum eventa ilius memorabilis noctis facile permoveri
poterant.
Quoniam mea coniectura erat omnia quæ sensibus meis se obtulerunt,
aut se oblatura erant, necessario a quadam persona humana proficisci,
cuius in organis corporis vis sita esset ea efficiendi, et causam ei
subfuisse quare id faceret, satis magni feci theoriam meam, quæ magis
philosophica quam superstitiosa erat. Licebit etiam mihi asserere
omni candore me ita semper animo fuisse compositum ad eventa
observanda, ut quicunque eorum esse possit, qui intenti cuidam raro
experimento chemico, sed pernicioso, eius exitum exspectent. Utique,
quo mentem meam a phantasia magis seiunctam servavi, temperamentum
meum ad observationem faciendam aptius fiebat; quare oculos meos
animumque in paginam Macaulay lucis diei plenam defixos servavi.
Nunc animadverti aliquid inter paginam lumenque intervenisse: pagina
obumbrata fuit. Levo itaque oculos conspicioque aliquid quod vix ac
ne vix quidem describi possit.
Tenebræ quædam erant, quæ se ex aere informes et incertæ evolvere
conabantur. Dicere eas speciem humanam fuisse non ausim, sed potius
umbram eius quam aliud dixerim assimulare. Ut hæc figura stabat,
omnino diversa ac distincta ab aere et a luce circa eam, statura eius
ingens esse, vertexque eius laquear attingere videbatur. Dum eam
contuebar, sævus sensus algoris me occupavit. Mons glacialis ante me
positus tanto algore me haud affecisset; nec frigus glaciale poterat
mihi magis physicum videri. Certo mihi constabat frigus hoc non e
metu ortum esse. Ut spectare pergebam, duos oculos deorsum me
contuentes videre videbar — sed hoc pro certo asseverare non ausim.
Quodam momento me eos clare discernere autumabam, proximo tamen iam
evanuisse videbantur; sed duo radii luminis cærulei languidioris
sæpius persultabant tenebras ex ea altitudine, ex qua partim
credebam, partim dubitabam oculos visui meo occurrisse.
Tentabam eloqui; vox me deficiebat. Nihil nisi mecum cogitare
poteram, “Estne hic pavor? non est pavor!” Enitebar surgere,
incassum; vis quædam invincibilis me oppressum tenebat. Is sensus me
habebat quasi volendi facultati meæ ingens quædam vis obsisteret,
meque penitus obrueret; conscius factus sum deficientiæ virium
humanarum, quemadmodum tempestate in mari, vel coram immani bellua
vires corporis humani quum deficiunt experiri liceat. Voluntati meæ
alia voluntas obsistebat vi tanto superior, quanto tempestas,
incendium atque cete, vi materiali superiora sunt potentiæ humanæ.
Nunc vero, quum ista conscientia in me invalescere inciperet horror —
horror, quem nulla verba explicare valent, me supervenit. Satis tamen
superbiæ mihi relicta est, si non audacia, qua mihi dictitabam:
“Horror tamen hic est non pavor.” Nisu denique supremo contigit mihi
manum arma versus in mensa porrigere; hoc me agentem stringor
perculit, atque manus mea imbecillis ad latus meum concidit. Tum ad
horrorem accessit quod lux e candelis sensim recedere incipiebat; non
quasi eæ extinctæ sint, sed flammae earum pedetentim minui cœperunt
quod idem et foco evenit, lux e flammis evanuit, et paucis in
momentis cubiculum densissima caligo obruit. Terror, qui me in
caligine sic relictum supervenerat cum ea re opaca, cuius potestatis
tantopere eram conscius, novam suam vim mihi impertivit. Eo iam
profecto ventum erat, ut aut sensus ac rationem me deficere
oporteret, aut vero vincula fascini ipse rumperem. Rupi autem ego. Et
vocem reperi, licet vox ea vagitus fuerit. Memini huiuscemodi verbis
me prorupisse, “Non timeo! animus meus non timet:” simul etiam vires
ad surgendum suppetebant. Ibi, in ea cœca caligine ad unam
fenestrarum rui: siparia revello, tabularium violenter pando; prima
mihi cogitatio fuit LUMEN. Atque quum primum lunam celsam, claram ac
serenam conspexi, tantum gaudii percepi quantum me pro superiori
terrore pæne compensaret. Illic erat luna, illic quoque erant
lucernarum lumina in via sopita ac deserta. Converti me et in
cubiculum respexi; splendor lunæ caliginem huius languide, et ex
parte, penetravit, sed tamen erat lumen. Obscura et opaca ea res,
quidquid id fuerit, evanuit; nisi quod usque percipere poteram exilem
umbram, quæ eius nigroris umbra in adversum parietem iacta fuisse
videbatur.
Oculis meis nunc mensam prosequebar. Hæc autem erat e ligno
mahagonico, nullo linteo aut tegete. Subito manum animadverto e
subterno eius levari, quæ ad carpum usque discerni poterat. Manus
autem ea perspicue tam vere caro sanguisque erat quam mea, sed manus
senis cuiusdam, macra rugosa et parva quoque, muliebris. Caute
leniterque manus ea appropinquabat duas illas epistolas quæ in mensa
iacebant, et mox tam litteræ quam manus evanuerunt. Tum ii tres
pulsus ad caput spondæ per numeros sequebantur, quos antequam drama
hoc insolentissimum agi cœperat, audivi.
Postquam hic crepitus cessaverat totum cubiculum sensim vibrari
animadverti. In adversa parte cubiculi, quasi e constrato, scintillæ,
sive globuli et bullæ luminis omnium colorum — virides, flammeæ,
glaucæ — ebullire, sursum deorsum, huc et illuc, prorsum, retrorsum,
more ignis fatui moveri, gyrari, modo celeriter, modo lente, quæque
scintillæ et bullæ suo modo arbitratuque agitari et cursare cœperunt.
Dein sella (ut antea in exedra, infra) sine ullius visibili
interventu, a pariete ad partem mensæ adversam moveri. Extemplo,
tamquam ex ipsa sella, species humana, mulieris forma accrescere. Ut
species vivi, forma ea distincta erat, ut species mortis, omnino
cadaverosa. Vultus erat iuventæ cum insolita venustate lugubri;
humeri collumque erant nuda; cæterum corpus stolá sinuosá nubilo albá
erat amictum. Modo spectrum suos longos, flavos crines mulcendo
lævigare cœpit, ut iidem per humeros et tergum defluebant; oculi eius
non ad me, sed ad ianuam erant versi; auscultare, præstolari,
exspectare videbatur. Umbra nigroris in postico obscurior fieri
cœpit, ego autem iterum videre autumabam oculos e vertice umbræ in
illud spectrum enitere.
Ceu e ianua, quamquam non aperta, altera figura videbatur enasci æque
distincta, æque cadaverosa, species viri, viri iuvenis. Induta hæc
erat indumentis sæculi superioris, vel potius in similitudinem
eiusmodi indumenti; nam utraque species, figura fœminæ, figuraque
maris, quamquam definitæ substantiæ erant vacuæ et impalpabiles —
simulacra, phantasmata. Tamen aliquid incongrui suberat, nihilominus
formidolosi ea indumenta gerentibus. Eodem temporis puncto quo
species mascula fœminam attigerat, umbra atra e pariete proruit,
omnesque tres pro momento temporis caligine erant obvolutæ.
Revertente lumine pallido illa phantasmata duo ab umbra illa
opprimebantur, atque in pectore fœminæ macula cruoris videbatur;
phantasma autem masculum gladio suo innitebatur, atque e limbis
reticulatis cruor uberius stillabat; denique caligo ea hausit
cunctaque evanuerunt. Porro bullulæ lucis iterum prosilierunt, et
quaquaversum diffundebantur, atque densiores fieri ac magis magisque
confundi in suis motibus parebant.
Mox ianua armarii ad rectum foci aperiebatur, et species vetulæ inde
egrediebatur. Manu sua epistolas tenebat — ipsas eas, in quas manum
porrigi claudique videram, pone vero eam strepitum gressuum audivi.
Ipsa conversa auscultare videbatur, tum litteras aperire ac legere;
supra humeros autem eius vultum vidi lividum, vultum nempe quasi
cuiusdam iam pridem aquis mersi — tumidum, exsanguem, capillis aqua
manantibus algisque intermixtis; ad pedes autem anús figura iacebat
quasi cadaveris, iuxta cadaver autem puellus genibus insistebat,
puellus miserabilis et squalidus, genis macilentis, metuque in
oculis. Ut vultum anús adspectabam rugæ sulcique evanuerunt, et in
iuvenem mutata est aspectu duro, lapideo, tamen erat iuvenis. Umbra
vero iterum prosiliit, et hæc quoque phantasmata, ut paulo ante
priora, caligine obruit.
Nihil amplius nunc supererat nisi umbra; itaque super eam oculos meos
enixe defixi, usque dum oculi ex umbra iterum emicuerunt — maligni,
anguinei. Interim bullæ luminis iterum exsurgere et recidere
cœperunt, et in suo incerto, vago, turbulentoque motu in ambages
confusæ cum languido lumine lunæ se miscuerunt. Tandem ex istis ipsis
bullis luminis, ceu e putaminibus ovorum, res miræ ac monstrosæ
proruerunt, quibus aer mox erat referctus. Larvæ hæ tam erant
exsangues, tam fœdæ, ut eas describere nullo pacto possim, nisi
lectoris in mentem examen revocem rerum vivarum, quas microscopium
sub oculis evocat in gutta aquæ — omnes hæ flexiles, pellucidæ,
agiles, aliæ alias insectantes ac devorantes — formæ figuræque nudis
oculis a nemine unquam visæ. Ut formæ ipsæ nullá erant symmetriá, sic
et motus nullo certo ordine. In ipsa earum concursatione nullum erat
colludium. Pedetentim me circumfluere cœperunt magis magisque
turmatim et catervatim, persultantes caput, obrepentes brachio
dextro, quod me invito erat porrectum velut in tutelam atque mandatum
adversum entia nequam. Quandoque me contrectari sensi non quidem ab
his; manus invisibiles me palpaverunt. Semel etiam percepi captum
algidæ mollisque manús ac digitorum in gula mea. Usque mihi plane
conscius eram, timori si cessero, futurum ut perniciem corpoream
incursurus sim; proinde omnes intendi nervos ad obsistendum voluntati
pervicaci. Itaque oculos meos ab umbra, præsertim ab oculis illis
anguineis averti — qui oculi iam in pleno conspectu erant. Nam in
illis — nec in ullis aliis rebus circa me — exploratum habebam
volendi vim inesse, vim agentissimam, productivam et creatricem mali,
quæ meam conterere posset.
Aura cubiculi opaca modo rutilare cœpit, velut reverberato lumine
incendii vicini. Larvæ nunc rubebant tamquam res quæ vitam in flammis
agere soleant. Dein cubiculum iterum vibrabat, atque tres numerati
pulsus iterum resonabant; iterum omnia caligine atræ umbræ
absorbebantur, quasi omnia hæc ex ea atra umbra profecta essent,
omniaque in eandem umbram reverterentur.
Mœsta caligine pedetentim soluta, umbra prorsus evanuit. Eá sensim
dissipitá lumen in flammas candelarum in mensa, pariter cum igne in
camino exoriri cœpit, atque cubiculum pedetentim placide in statum
salubrem et in conspectum provenit.
Duæ ianuæ usque erant clausæ, ea quæ in cameram servi ducebat erat
obserata. In angulo parietis, quo trepidus et convolutus se
recondiderat, iacebat canis. Affatus eum sum — nullum edidit motum;
adívi eum — erat extinctus; oculi extuberabant, lingua ex ore
pendebat, spumaque circa os eius coaluerat. Complexus eum ad focum
admovi; canem meum prædilectum amisisse admodum graviter tuli, quod
meá culpá id factum existimavi, neque ipsum ob suum interitum
reprehendi, existimabam enim, eum terrore interivisse. At quantum
stupui quum animadverti cervicem eius prorsus fractam esse — revera
vertebras prorsus eversas. Num hoc in tenebris contigit? Nonne
oportet id humana manu, meæ simili, perpetratum esse? Nonne necesse
est hisce humanam personam intervenisse? Ut id suspicarer certe satis
causæ aderat. Rem plane explicare nequeo. Plus facere quam eventa
æque referre non valeo; cætera lector pro se iudicet.
Altera mira circumstantia — horologiolum meum, quod tam arcano modo
mihi subductum erat, mensæ restitutum est; at vero id eodem momento
quo subducebatur constitit, nec postea, quamvis scitissimus
tentavisset horopégus omnem suam artem, incederet: hoc est, incedit
quidem et nunc paucas horas erratico quodam modo, tandem tamen
penitus constitit; valet amplius nihil.
Per reliquam noctem nihil ulterius evenit; nec profecto diu mihi
exspectandum erat usque ad diluculum. Domum tamen infestam sero
tantum mane reliqui. Antequam tamen id fecissem cœcum illud cubiculum
revisi, in quo ego et famulus meus inclusi eramus. Admodum
suspicabar, nec scio quare, inde profectum esse omne horum eventum
molimentum, si ita fas sit appellare ea quæ in cubiculo meo expertus
eram; atque licet nun plena diei luce eo ingrediebar, tamen, ut in
constrato eius substiti, quominus mihi obreperet horror, quem ibi
præterita nocte senseram, quique tantopere adauctus est per ea quæ in
meo proprio cubiculo evenerant, avertere nequivi. Revera inter eos
parietes diutius quam dimidium minutum morari haud poteram. Gradus
descendens crepitum vestigiorum iterum audivi, quum vero aperiebam
ostium, audire mihi videbar admodum submissum risum. Domum quum
perveneram existimavi meum famulum fugitivum ibi me offensurum. At
ipse illic minime comparuit, nec de eo per triduum quidquam audivi,
donec litteras ab eo Liverpool datas huius tenoris accepi: —
“Here mi Honorande, — Humillime flagito ut mihi ignoscas, quamvis
mihi sperare vix liceat ut tu id me mereri arbitreris, nisi — quod
Dii avertant! — tu videris quod ego viderim. Opus annorum erit donec
persuadear valetudinem me penitus recuperavisse; quod autem ad meam
attinet ad servitium aptitudinem, præter quæstionem positum est.
Quamobrem statui mecum Melbourne, ad sororem eiusque maritum
proficisci. Navis cras solvet. Longa fortasse navigatio me mihi
restaurabit. Nihil in præsenti nisi terreor atque contremisco,
mihique fingo a tergo aliquid imminere. Humillime te obtestor, Here
mi honorande, ut manipulum vestium atque quidquid mercedis mihi
obveniat, ad titulum matris, in Walworth, expedire iubeas: Ioannes
insignaculum eius novit.”
Litteris porro aliæ excusationes quodammodo inconstantes erant
subnexæ, item minutiores explicationes circa res quæ eius curæ erant
commissæ.
Ex effugio isthoc suspicari licet eum in Australiam migrare voluisse,
et eventibus eius noctis fraudulento quodammodo implicitum fuisse. Ad
refellendam hanc suspitionem nihil dico, potius ceu solutionem, quæ
aliis verosimilis videri possit eam propono ad explicandos eventus
haud verosimiles. Mea ipsius theoria nihil mutata est. Vesperi in
eandem domum rhedá meritoriá ad meas res ibi relictas, cum cadavere
miselli caniculi mei asportandas redivi. Hoc in negotio nullas tuli
molestias, nec quidquam memoratu dignum incidit, nisi quod ascendendo
descendendoque gradus crepantium me antecedentium gressuum sonitum
iterum audivi. Postquam domum reliqueram, ædes heri I — adii, quem
domi offendi. Claves ei reddidi, dixique ei curiositatem meam satis
expletam fuisse, ac breviter narrare paravi quæ ibi gesta essent,
quum ille admodum civiliter me docuit se minimum curare mysteria
audire, quæ hactenus nemo par solvendo esset.
Tamen statui illi de duabus duntaxat litteris quas legeram referre,
perinde ac de insolito modo quo ædem mihi subductæ erant; tum quæsivi
ab eo utrum eæ ad illam mulierem scriptæ fuissent quæ in ea domo
mortua esset, item, utrum ilii quidquam notum esset quod anteactæ
eius vitæ lumen affunderet, quo suspitio illa atra, quæ ex iis
litteris est oriunda, confirmaretur. Herus I — obstupescere
videbatur, ac post brevem moram respondit:
“Ex anteacta mulieris vita parum mihi constat præter id quod tibi iam
aperui, familiam eius meæ cognitam fuisse. Tu tamen mihi quædam in
mentem revocas, quæ eam fortasse minus commendare possint. Inquiram
tamen in rem et quidquid reperiatur, te docebo. Attamen, etiamsi
superstitioni vulgari adstipulemur, quemcunque puto posse qui scelus
sive in vita perpetraverit, sive criminis alicuius victima fuerit,
tamquam lemurem irrequietum loca, ubi hæc crimina patrata fuissent,
revisere; tamen asserere debeo eam domum a curiosis visionibus
infestam fuisse priusquam anus illa mortua esset. Tu rides; quid tibi
videtur?”
“Mea quidem hæc est sententia: mihi persuasum est, si ad ima istorum
mysteriorum ruspari possemus, reperiremus vivum humanum interventum
in causa esse.”
“Quid? tune autumas cuncta hæc imposturam sapere? Quonam proposito?”
“Non imposturam sensu ordinario intelligo. Si forte in somnum
profundum inciderem, e quo me evocare non posses, sed in eo somno
omnibus quæsitis tuis ea certitudine respondere scirem qua vigil
nunquam pollerem — edicendo quantum pecuniæ in sacculo celes, næ ipsa
tua cogitata panderem — non necessario impostura esset magis quam res
supra naturam. Tum enim, me inscio, mesmerismo parerem, mihi e
longinquo, a viva persona humana illato, quæ persona potestatem ex
antecedenti quodam contactu nactam, super me exerceret.”
“Si dederimus mesmerismum sic extensum verum esse, nihil repugnabo.
Atque hinc tu inferres auctorem mesmerismi edere posse effectus a te
aliisque perceptos, et in res inanimes agentes, uti — auram
visionibus vocibusque complere?”
“Aut vero mentes nostras ita afficiat ut fidem his rebus præstemus,
quamquam nobiscum in contactu nunquam fuerit is qui in nos egerit?
Non sic. Quod vulgo mesmerismus vocatur, id faciendo impos est; at
esse potest quædam potentia mesmerismo similis aut superior —
potentia quæ antiquitus magia appellabatur. Eiusmodi potentiam ad
omne genus res inanimes protendi posse non assevero; sed si ita
esset, naturæ non adversaretur; sed esse posset rara quædam in
natura, quæ organismo corporali, cum certis quibusdam facultatibus
concessa potentia, quæ cultu atque exercitatione ad extremos limites
prolatari posset. Hanc potentiam valere vim suam super mortuos
exserere — hoc est, super cogitationes aliquas memoriasque quas
mortui usque possint tenere — atque adigere, non animas eorum, quæ
longe extra humanam potestatem sitæ sunt, sed potius spectra quædam
eorum, quæ in terris rebus terrestribus maxime inquinata fuerunt, ita
adigere, ut spectra ea sese nostris sensibus ostendant — hoc dogma
est antiquissimum, licet obsoletum, de quo nullam periclitabor
opinionem. Potentiam tamen eiusmodi supra naturam esse haud dixerim.
Sine ut quid intelligi velim, explicem, experimentum quoddam quod
Paracelsus velut haud arduum allegat, et quod auctor ‘Curiosa
Litterarum’ ut credibile citat. Flos interit; eum comburis. Quæque
eius floris elementa fuerint dum vigebat, interiverunt, dissipata
sunt, nescis quo; nunquam ea reperies, nec colliges. Ope tamen chemiæ
e cineribus eius floris ut quondam virebat spectrum eius effingere
poteris. Idem homini evenire poterit. Anima æque ac floris essentia,
vel elementa, evasit. Tamen spectrum eius effingere poteris. Visio
autem ista, quamquam in superstitione vulgi ea creditur esse anima
vitá functi, cum vera anima confundi non debet; ista nihil est nisi
eidolon, simulacrum formæ mortuæ. Proinde, in probatissimis de larvis
ac visionibus fabulis, præsertim anima — id est, libera ac soluta
intelligentia — abest. Siquando comparent, id aut pro re exigua, aut
nulla fit; raro loquuntur etiamsi compareant; nullos conceptus qui
supra ordinarios sint vivorum, proferunt. Hi Americani manium
spectatores et in prosa et in poesi multa iam ediderunt volumina de
nuntiis a manibus communicatis, quæ ut ii asserunt, ab illustrissimis
mortuis data sunt, veluti Shakespeare, Bacon, Diis solis notum,
quibus. Ea nuntia, si vel optima ex iis seligas, ne vel hilum quidem
altioris iudicabis ordinis quam essent nuntia vivorum mediocris
facultatis atque cultús; quin oppido inferioris quam quæ Bacon,
Shakespeare atque Plato vivi dixerint vel scripserint. Nec, quod et
magis notari meretur, unquam vel unicam complectuntur ideam, quæ non
antea hicce terrarum nota fuerit. Mira licet hæc phœnomena (si modo
vera) sint, multa in iis deprehendo de quibus philosophia dubitare
possit, nihil quod philosophia negare debeat, hoc est, nihil quod
supra naturam sit. Hæc phœnomena meræ ideæ sunt quas una mens
mortalis cum altera (quonam modo, hactenus nihil certi constat)
communicat. At vero, quum hæc fiunt, utrum mensæ sua sponte
moveantur, aut vero diabolicæ maniæ in circulo magico compareant, aut
manus incorporeæ exsurgant, resque materiales e medio subducant, aut,
denique, umbra atra, talis qualis sese mihi obversabat, sanguinem
nostrum gelet — tamen mihi persuasum est hæc omnia vicaria nonnisi
esse ad meam mentem ab alia quadam mente, veluti per fila electrica
transfusa ac permissa esse. Organis nonnullorum corporis inest quædam
chemia naturalis, et hi valent mira quædam chemica edere; aliis
aliquid liquidi, voces licet vim electricam, hi mira electrica edent.
Hæc tamen a scientia vera differunt, quod omnia sunt puerilia,
frivola, expertia propositi ac finis. Hæc nuntia et effata ad nullam
grandiorem utilitatem viam parant, prohinc mundus ea negligit,
verique sapientes ea non coluerunt. At persuasum mihi est cunctorum
quæ videram vel audiveram, auctorem remotiorem hominem, æque atque
ego sum, humanum ac mortalem exstitisse; etiam credo, quod ad
effectus accurate attinet, inconscium: et hoc ideo quia nulli unquam
duo, ut ipse tu mones, eandem fabulam retulerunt; perinde memineris
velim, nullos unquam per quietem prorsus eadem somnia expertos esse.
Quodsi hæc vulgaris et communis esset impostura, tota machinatio ad
vulgares effectus parum variabiles esset instructa; si vero originis
esset supra naturam positæ, superis annuentibus, certo ac definito
proposito non careret. Nunc hæc eventa ad neutram spectant classem.
Ex sententia itaque mea hæc a longinqua quadam mente originem ducunt;
opinor etiam eam mentem in istis eventis voluntatem distinctam non
exseruisse; et quæ evenerant, haud aliud quam devia, confusa, fluxa
ac mutabilia semiformata cogitata eius reverberare; credo hæc eventa
esse somnia eiusmodi mentis in operationem acta, ac semisubstantiá
subornata ac vestita. At mentem hanc vi ingenti pollere, posse
materiam in motum agere, esseque eam malignam, et posse eversionem
operari, minime negaverim. Vim, quæ canem meum enecuit, materialem
esse oportet; poterat eadem, quantum ego sciam, si terrore ita
subactus ac domitus fuissem ut fuit canis meus, me quoque interimere
— nisi intellectus meus, aut animus, satis virium habuisset, quibus
vim casu æquipollere potuissem.”
“Quid ais? canemne tuum peremit? auditu horribile! Curiosum profecto
est, nullum animal in ea domo perseverare posse, ne felem quidem.
Mures ibi reperiuntur nulli.”
“Bruta animalia, quid suæ vitæ lethale sit, instinctu dignoscunt.
Sensus humanus parum minus subtilis est, quoniam potestate ac
facultate efficacius resistendi præditus est. At hæc hactenus;
tenesne theorema meum?”
“Teneo, quamvis non penitus; tamen quamlibet theoriam (pace tua
dixerim) curiosam potiorem habeo quam nænias de manibus ac lemuribus,
quibus per nutrices nostras imbui solemus. Tamen domui meæ
infortunatæ malum perinde est. Quidnam gentium de domo statuam?”
“Indulge ut te doceam quid ego statuerem. Ex intima mea cognitione ac
sensu persuasum habeo cubiculum parvum, vacuum, quod ad rectangulum
illi est quod ego occupabam, esse receptaculum ac fontem omnium
eventorum qui domum infestant; atque enixe tibi suadeo ut muros
refringi, constratum revelli, næ totum cubiculum demoliri cures.
Etenim utique animadverti id ab ipsa domo seiunctum esse, et in area
postica exstructum, posse itaque sine detrimento cæteræ domús omnino
everti ac dirui.”
“Et tu revera existimas, si id facerem —”
“Fila telegraphica rumpes. Me non errare sic persuasum habeo ut, si
operi demoliendi præesse me siveris, dimidium sumptuum ferre velim.”
“Quin ego sumptibus ferendis prorsus par sum; indulge cæterum ut
paullo post de ea re tibi scribam.”
Post denos circiter dies litteras ab hero I — accepi, in quibus me
docuit se inde ex quo conveneramus domum visum ivisse; litteras duas
de quibus ego retuleram, in forulo unde ego eas sustuleram, repositas
reperisse; se eas eadem quam ego diffidentia legisse; de muliere, ad
quam coniectabat eas scriptas fuisse, se caute disquisivisse. Ipsam,
ut videbatur, sex et triginta annis antea (uno anno ante datas
litteras) cognatis invitis, cuidam Americano, moribus admodum
suspecto, qui profecto universim piratarum numero habebatur,
nupsisse. Eam ipsam loco satis honesto, ex parentibus mercatoriis
natam, ante connubium nutritiæ functam esse munere. Fratrem viduum
opulentum creditum eam habuisse, huic autem prolem fuisse circiter
sex annorum natam. Uno mense post nuptias fratrem hunc in Thamesi,
prope ad Pontem Londinensem, mortuum fuisse inventum, circa gulam
cuius notas violentiæ fuisse repertas, non tamen sufficere creditas
quare inquisitio aliter pronuntiasset quam ‘inventum mortuum’ aqua
mersum.”
Americanum uxoremque curam prolis suscepisse, fratrem mortuum per
testamentum sororem unici filii tutricem statuisse, si autem filius
decessisset, sororem hæredem futuram. Filiolum, circiter sex menses
post mortuum esse; ut fama percrebruit, ex neglectu et crudelitate.
Vicinorum nonnullos puerulum noctibus eiulare se audivisse.
Chirurgum, qui post mortem in causam inquisivisset asseruisse
puerulum veluti fame confectum exinanitum et emaciatum fuisse, nec
lividas plagas et vibices in cadavere abfuisse. Quadam nocte hiberna
puellum effugere tentare allegatum esse; furtim eum in areolem
posticam evasisse, murum ascendere tentasse, sed ex defectu virium
recidisse, postridie autem mane moribundum repertum esse. Tamen,
etiamsi indicia crudelitatis haud deessent, necis defuisse; amitam
vero eiusque maritum crudelitatem pervicaciá, nimiaque pueri
perversitate extenuare conatos esse, et eum mentis minus compotem
allegare. Quidquid tamen fuerit, amitam, morte orphani hæredem
bonorum fratris esse factam. Antequam annum coniugii primum
explevissent, Americanum subito Angliam reliquisse, nec eo unquam
amplius revertisse. Nactum eum esse navim, quæ binis annis post in
oceano Atlantico deperisset. Viduam affluentem fuisse relictam, quam
tamen varia infortunia supervenissent, argentariam cum sua pecunia ad
incitas redactam, locatam pecuniam amissam, negotiolum eam inivisse,
non solvendo factam, dein in famulatum abivisse, inde sensim
profundius mersam, e curatrice domús mediastinam factam, uno loco
nunquam diu perseverasse, quamvis nihil adversi contra mores eius
allegari potuisset. Omnes eam sobriam, fidam, indole et habitu
admodum quietam habuisse, tamen nihil prospere gerere valere. Itaque
postremo in refugium egentium eam relatam, herum I — eam inde
evocasse, domuique præstituisse, quam antea, primo anno sui connubii,
rebus suis tum integris, conduxisset.
Ad hæc herus I — in litteris addidit se solum in eo cubiculo quod
illi demoliendum suaseram, unam horam exegisse, suamque formidinem
dum ibi morabatur tantam fuisse, quamvis nec audisset nec vidisset
quidquam, ut desiderio cubiculi parietes subruendi, constratumque
evellendi, ut ego suaseram, maximo captus esset. Ad opus perficiendum
iam etiam operas conduxisse, seque, quocunque ego vellem die, opus
incipere paratum esse.
Dies itaque est statutus. Ad domum infestam igitur me contuli;
intravimus inane illud ac formidolosum cubiculum. Tabulas ad pedes
parietum sustulimus, tum axedones constrati singillatim avulsimus.
Sub canteriis, mole scrutorum referctis, ianua reperta erat cadiva,
magnitudine homini accommodata, erat tamen clavis ac fibulis
destinata. His avulsis, cubiculum subternum penetravimus, quod
exstitisse nemini unquam notum erat, nec id quisquam suspicatus est.
Hoc in cubiculo erat fenestra atque ductus in caminum, qui tamen, ut
satis constabat, lateribus per multos annos obstructi erant. Lumine
candelarum inspeximus locum, in quo aliqua muscosa supellex — ternæ
sellæ, scamnum quernum, una mensa — cuncta ad normam et consuetudinem
octuagenûm annorum ante, superstitabat. Erat et armarium illic cum
forulis parieti applicitum, in quo synthesin indumentorum virilium,
cuiusmodi sæculo, vel octuaginta annis ante, viri alicuius numeri
gerere poterant, sed nunc iam carie ac putore semesa. Item inventi
erant chalybeii noduli et fibulæ, magni quondam pretii, cuiusmodi in
vestitu aulico usque geruntur; deinde nitidus ensis ornamentalis. In
colobio, quod olim aureis patagiis clarebat, modo tamen nigrore
mucoreque erat tætrum, quinos aureos Anglicos, paucos nummos
argenteos, atque tessellam invenimus eburneam, haud dubie pro sociali
quadam diversatione, iam dudum præterita. At inventio nostra princeps
erat arca quædam fortis muro instructa, cuius seram maximo nonnisi
artificio poteramus enucleare.
Hac in arca tria erant pegmata, duoque foruli parvi. Supra pegmata in
ordine stabant lagenulæ crystallinæ hermetice obturatæ, plus haud
dicam, quam quod venenosæ non erant, et quod partes mixturæ quarumdam
phosphorus erat atque ammonia. Accesserunt etiam quidam admodum
curiosi tubuli vitrei, item taleola ferrea cuspidata cum frusto
grandiori crystalli, frustum alterum succini, denique magnes lapis
magnæ potentiæ.
In forulorum uno imagunculam in quadratura auream invenimus, cuius
colores usque vividi erant. Imaguncula simulacrum erat viri, qui tum
superiores annos mediæ ætatis agere videbatur, eratque fortasse
annorum septem vel octo supra quadraginta.
Vultus eius præter morem peculiaris erat, nec memoriá facile
delendus. Si tibi grandem colubrum in speciem humanam conversum,
servatis lineamentis colubri veteris in vultu tibi fingere posses,
accuratiorem tibi concipere imaginem eius vultús, quam descriptio
quælibet impertiri posset. Frons eius erat lata ac pressa, lineamenta
elegantia, terribilibus oculis viridibus, smaragdi instar, tamen non
sine truci tranquillitate, veluti ex conscientia ingentis potentiæ.
Quocirca unum mihi perquam mirum videbatur, nempe primo ictu oculi
agnovi stupendam similitudinem huius cum effigie in orbe terrarum
pæne rarissima; effigie nempe viri ex optimatibus, secundi tantum a
regia dignitate, qui sua ætate famá multum percrebruerat. Historia de
eo nihil, aut parum, prodidit; verum si epistolas æqualium volvites,
reperies haud pauca de eius temeraria audacia, de morum perversitate,
de animo vago et inconstanti, et, denique, de studiis eius rerum
occultarum. Dum usque in fastigio ætatis mediæ mortuus sepultusque
est, chronicis testantibus, peregri. Decessit autem in tempore ad
effugiendas legum manus; nam criminum accusatus est, quæ supplicio
capitali luenda erant. Post mortem eius effigies, quarum nullus erat
numerus, quod liberalis erat artium patronus, coemptæ, et flammis
abolitæ sunt, ut creditur ab hæredibus, quibus, si nomen huius ex
illustri suo stemmate oblitterare potuissent, nihil futurum erat
gratius. Ipse opibus affluebat, quarum magnam partem astrologus
quidam aut vates creditur diripuisse; utut sit, post mortem eius opes
hæ, quonam modo, ignoratur, e medio evanuerunt. Una sola eius
effigies putabatur universam stragem evitavisse, quam ego aliquot
ante menses in domo cuiusdam emptoris rerum curiosarum videram.
Aspectus effigiei mihi, ut plerumque omnibus qui eam intuiti sunt,
fere indelebilia animo vestigia impressit, vultus enim erat talis,
qui oblivione nunquam deleri possit. Atque en faciem in minutulo,
quam manu tenebam. Verum quidem est in minutula effigie ipse paucis
annis ætate provectior videbatur quam in ea quam alias videram, aut
ille ipse tempore mortis fuit; at quid pauci anni? Etenim ab ea ætate
qua hic terribilis magnas floruerat, atque tempus quum hæc imago
picta esse videbatur, temporis intervallum plus quam duo sæcula
intercesserunt. Dum ego sic spectabundus mirabar tacitus, herus I —
sic fatur:
“At fierine potest? Hunc ego hominem novi.”
“Quomodo? ubi? stupens quæro ego.”
“Ex India. Iste ipse in intima fiducia erat principis —, eumque fere
in seditionem seduxit, quæ seditio certe finem eius attulisset
principatús. Homo autem ille Francus fuit, nomine De V—; versutus,
audax, legirupa. Nos eum civitate pelli et in exsilium agi curavimus;
hunc eum ipsum esse necesse est; nulli enim duo vultus iidem; atque
minutulum hoc pæne centum annorum esse videtur.”
Vix mei conscius verti imagunculum obversum eius inspecturus, ubi
incisam reperi stellam sexangulam, cuius in medio scala, huius autem
gradus tertius numeros efficiebat mille septingentorum sexaginta
quinque (1765). Penitiore instituto examine, choragiolum reperi, quod
quum digito pressissem, operculum obversi recellit. In interiori
huius operculi incisum erat, “Marianæ, tibi. Fida esto in vita et in
morte erga tuum — —.” Nomen hic sequitur, quod memorare non libet,
sed mihi haud ignotum. Puer a senibus memoratum audivi tamquam nomen
cuiusdam splendidi nebulonis, qui Londini per annum et ultra ingentem
sui famam civerit, ac postmodum, post geminam in propria domo cædem,
pellicis nempe suique rivalis, peregre profugerit. De his rebus hero
I — nihil memoravi, sed imagunculam invitus ei concessi.
Primum forulum arcæ sine labore aperuimus, opus tamen arduum erat
alterum aperire; obseratus quidem forulus non erat, nihilo tamen
secius resistebat, nec quidquam usque eo profecimus donec cuspidem
cæli rimæ impulerimus. In forulo itaque vi evulso reperimus in
concinno ordine apparatum quemdam perquam singularem. Super libellum,
sive tabellam, stabat patella crystallina; ista plena erat liquidi
cuiusdam clari; supra liquidum illud flutabat genus acús magneticæ,
quæ celeriter in gyrum versabatur; sed loco indicum plagarum cœli
nautis usitatorum, potius siderum, ut astrologis est solemne, signa
erant in margine descripta. E foriculo isto quidam odor manabat
admodum singularis, licet non inamœnus. Parietes huius foruli, ut
postea reperimus, ligno avellano erant obducti. Quæquæ odoris istius
causa fuerit, singulari quodam modo nervos afficiebat. Singuli
nostrum, etiam operæ, eundem effectum experti sunt, quicunque in
cubiculo intererant. Sensus autem erat titillatio quædam obrepens ab
extremis unguibus usque ad radices crinium. Avidus quum essem
tabellam inspiciendi, sustuli patellam. Dum hoc faciebam, acus
celerrime circumversari cœpit, ego autem stringore sum perculsus, qui
omnes meos artus percurrit, ita ut patellam in terram abiecissem.
Liquidum utique diffusum, patella autem fracta est, pyxis vero cum
acu magnetica ad parietem devoluta est, atque eodem puncto temporis
muri nutare cœperunt, acsi manus gigantum eos quassaret.
Duæ operæ ita exterriti sunt ut per scalas, quarum ope huc per ianuam
cadivam descenderamus, sursum currerent, sed quum nihil amplius
evenire sentirent, ad redeundum facile permoveri poterant.
Interea tabellam, sive codicillum, qui communi corio rubro et fibulá
argenteá pactus erat, evolvi. Nihil nisi unam philyram crassioris
chartæ continebat, in qua, inter duas stellas sexangulares, antiqua
Latinitate monastica hi versiculi erant inscripti: “In omnes, quos
intra hos muros attigerit, sentientes aut inanimes, vivos aut
mortuos, ut ista movetur acus, mea voluntas operabitur! Maledicta sit
ista domus, incolæ autem eius irrequieti.”
Plus reperimus nihil. Herus I — codicillum cum eius anathemate unà
flammis abolevit. Eam autem partem ædificii, in qua secretum hoc
cubiculum cum camera supra idem, funditus evertendum curavit. Hoc
perfecto ausus est eam domum ipse per mensem incolere, nec ulla domus
tota in urbe placidior et accommodatior eá reperiri poterat. Paullo
post, æquis legibus, eandem inquilino locavit, nec hic unquam
conquestus est.
At historia mea finem necdum attigit. Paucos dies postea quam herus
I— in hanc domum migraverat, eum visum ivi. Fenestris ante nos
patentibus colloquentes stabamus. Tensa[11] ante ostium stabat rebus
quibusdam onerata, quas ex instructione prioris sui domicilii huc
transvehi curabat. Usque conabar theoriam meam inculcare, qua
asserebam omnia eventa, quæ vulgo supramundana existimantur, e mente
humana emanare, fascini exemplum allegans, sive maledicti potius,
quod hic repereramus ac delevimus, quo meam theoriam suffulcirem.
Herus I— in responsum evolvere conabatur “mesmerismum,” sive quidquid
eiusmodi vis ac potentia appelletur, utrum posset, absente auctore,
ita operari, atque effectus ita stupendos producere veros et
genuinos, et, si hoc detur, possetne hos effectus, etiam auctore
mortuo, facere ut perdurent? si vero fascinatio effecta sit, tum,
profecto, si cubiculum muro septuaginta et ultra clausum fuerit
annos, ex quo tempore certe verosimile est auctorem vitá functum
esse, tamen effectus usque perseverent? arguebat herus I —, quum ego
subito brachium eius attrecto, eumque oculos deorsum in viam flectere
iubeo.
Vir quidam probe vestitus ex adverso vico viá horsum[12] traiectá,
aurigam tensæ alloquebatur. Vultus eius nostræ fenestræ rectá
obversus erat. Facies eadem ipsa erat quam in minutula effigie a
nobis inventa spectabamus; facies nempe simulacri optimatis trium
sæculorum ante vitá functi.
“Dii immortales!” clamat herus I —, vultus hic illius De V — est,
vixque die adultior eo quem in aula principis vidi iuvenis.”
Eadem capti cogitatione gradus descendimus. Ego prior in viam
perveni, homo tamen iam discesserat. Attamen oculis eum mox
consecutus, nec valde procul, paullo post ad latus eius adstiti.
Constitui mecum eum alloqui; verum conspecto eius vultu, id fieri
haud posse censui. Oculi illi — oculi colubri — fascino me defixum
tenebant. Nihilominus homini non deerat quædam dignitas conscientia
superioritatis habitusque statús sublimioris, quemlibet moribus
urbanis et civilibus assuetum deterruissent quominus tantam sibi
licentiam sese obtrudendi sumere auderet. Præterea, quid poteram ei
dicere? Quidnam ab eo quærere poteram? Sic itaque pudore repulsus ob
meos conatus, eundo lentescebam, tamen peregrinum hunc sequi perrexi
pendens animi quid potissimum facto opus esset. Interea ipse
circuivit cornu vici, prope ubi rheda satis plana cum pedisequo ut
cacula induto præ ianua rhedæ eum præstolabatur. Paullo post ipse
ingressus rhedam, visui mox subductus est. Ego ad domum redii. Herus
I — usque in ostio stabat. Interim ipse quæsivit ab auriga quid
peregrinus ille percontatus esset.
“Nihil nisi sciscitabatur cuius nunc hæc domus esset.”
Eadem vespera casu contigit ut cum quodam amico quendam locum in urbe
visum irem, qui Circulus Cosmopolitanus appellabatur, qui omnibus
omnium gentium, opinionum, omnisque statús patebat. More suo quisque
caffam, convolvulosque pro suo gustu et consuetudine sibi mandare
solet. Ibi nunquam non convenies affabiles, aut etiam claros viros.
Vix bina minuta in conclavi eram, quum ad mensam cum viro quodam mihi
noto, quem littera G — lubebit designare, animadverto virum in illa
effigie depictum. Caput nunc nullo pileo tegebatur, unde et
similitudo etiam magis erat stupenda, quum etiam animadverti vultum
minus severitatis prodere, quin nec lenis risus aberat, licet
tranquillior, ac fere nimis gelidus. Dignitas quoque habitús quam iam
foris agnoveram, hic enixior erat, similisque dignitati principis
orientalis extorris.
G — paullo post a peregrino recessit, qui tum periodicum doctificum
lectitare cœpit, quo omnis mersus esse videbatur.
Interim ego G — sevocavi. “Quisnam et quidnam ille vir est?” quæro ab
eo.
“Illene? O, is homo est admodum notabilis et singularis! Anno
superiori inter antra Petræ, qui locus in Scripturis Edom appellatur,
eum conveni. Omnium quos novi rerum Orientis eruditorum ipse
doctissimus est. Societatem iunximus, cum latronibus discrimina
subivimus, quocirca constantia animi eius nos ab interitu servavit;
dein me invitavit ut vel unum diem domi suæ, quam Damasci emerat,
agerem, quæ domus prope obruta est amygdalorum floribus ac rosis; res
pulcherrima! Illic iam plures annos vixit more veri orientalis, et
grandi quidem apparatu. Ego tamen quodammodo suspicor eum extorrem
esse opibus perquam affluentem, moribusque insolitis, cæterum et
mesmerismo deditum. Ipse eum vidi potestatem in res inanimes
exserere. Si epistolam e sacculo tuo expromptam in adversam cubiculi
partem proieceris, videbis hanc eius iussu ad pedes eius moveri,
cernesque epistolam agitari prorsum in tabulato donec iussa faciat.
Sic, Medius Fidius, ut hoc verum est. Vidi etiam eum ipsam afficere
tempestatem ope tubuli vitrei scipionis nubes cogere ac dissipare.
Verum de his rebus cum peregrinis loqui ei non lubet. Modo tantum in
Angliam pervenit, dicitque se hic multos annos non fuisse; indulge ut
eum tibi sistam.”
“Perlibenter! Estne igitur ipse Anglus? Quid ei nomen est?”
“O, quodammodo plebeium — Richards.”
“Quanam e prosapia, — cuiusmodi gentis?”
“Quínam possum scire? Ecquid cæterum hoc refert? Sine dubio quidam
novus homo, sed dives, improbe dives!”
Proinde G — me ad peregrinum adduxit, eique me rite stitit. Mores
heri Richards non erant iidem qui temerariorum peregrinantium esse
solent. Peregrinatores plerumque vivaces, loquaces se præbent atque
avidos imperandique cupidissimos. Herus Richards tranquillus, sermone
submisso erat atque moribus politis, prorsusque moribus superioris
ævi. Etiam animadverti Anglicitatem non prorsus eandem esse qua nos
utimur, sermonemque eius peregrini quid sonare. At herus Richards nos
monebat se multos annos sua lingua nativa usum non esse. Sermo nunc
de multimodis mutationibus quas Londinum forma sua exteriori
subiverat ex eo tempore quo ipse metropolin nostram viserat. Tum G —
mutationes memorabat in moribus — litterariis, socialibus, politicis
— de viris qui novissimis vicenis annis e publica vita excesserint,
ac de novis et illustribus qui nunc in publicum emerserint. Ipse haud
dubie nullos legit auctores nostri ævi vivos, nostros autem qui in
republica versantur viros ne fando quidem audivit, nec cunctas has
res admodum curare videbatur. Semel, et semel tantum, etiam risit,
hoc autem tunc evenit quum G — quærebat ab eo utrum non in
Legislaturam eligi in votis haberet. Risus autem hic fuit intimus,
per sarcasmum, ac sinister; derisio potius quam risus. Post pauca
momenta G — ad conveniendum quemdam notum, qui modo intrabat,
discessit; tum ego submissius hæc memoravi, —
“Vidi effigiem tuam minutulam, Here Richards, in domo, quam tu olim
incolueras, si non tu ædificaveris — si non ex integro, saltem ex
parte — Via Oxoniana. Eam hoc mane tu præterivisti.”
Oculos meos usque eo ad suos non sublevavi donec sententiam
finiveram; sed ipse suis meum intuitum tantá constantiá defixum
tenebat, ut oculos avertere nullo pacto possem; talis erat fascinatio
oculorum anguinorum. Tamen præter voluntatem, et, acsi verba
cogitationem meam interpretantia vi mihi extorta essent, susurro
subiunxi: “Mysteriis vitæ naturæque indagandis operam dedi; occultos
magistros horum mysteriorum cognovi. Iure itaque mihi sic loqui fas
est.” Et tunc certum verbum, tesseram, enuntiavi.
“Esto; ius tuum non nego. Quid velles interrogare?”
“Quem ad finem extremum potest voluntas humana sese exserere?”
“Quam late possit voluntas se exserere? Cogita modo, ac priusquam
spiritum ducas, eris in Seribus!”
“Ita quidem, at voluntas mea in Seribus inefficax est!”
“Fac exprimas, et tum efficax esse poterit. Licebit tibi cogitatum
quoddam litteris mandare, quod serius aut tardius possit totum rerum
statum in Seribus commutare. Quid enim lex est nisi cogitatio?
Cogitatio igitur infinita est. Ergo cogitatio potentia pollet, non
quidem ad eam proportionem quantam valeat — nam cogitatio mala
efficere potest ut mala lex potentiá tantum valeat quantum bona
cogitatio bonam legem efficere possit.”
“Prorsus ita; quod tu doces, meum theorema confirmat. Cogitatio unius
mentis ad mentem alterius æqua celeritate permitti potest per
invisibilem fluxum elementorum, quam per adminicula visibilia. Atque,
quandoquidem cogitata interire nequeunt, suaque in rerum natura
vestigia relinquunt, etiamsi auctor vitá excesserit, sic cogitata
vivorum ad cogitata mortuorum suscitanda, in vitamque revocanda
potestate pollere æquum est concedi, ea nimirum cogitata quæ
habuerint quum vixissent. Nonne sic res se habent?”
“Si cogitata, meo iudicio, iis quos memoras limitibus circumscripta
sint, respondere nolo. At perge; tu enim quæstionem habes quamdam
specialem quam proponere velis.”
“Impensa malignitas in voluntate acerrima, adiumentisque cunctis
quorum scientia capax est effectibus edendis quales antiquæ nequam
magiæ adscribi solent. Hoc itaque modo posset habitacula humana
voluntas infestare spectris tamquam visibilibus simulacris
cogitationum ac factorum flagitiosorum, quæ quondam intra illos muros
perpetrata fuerint. Cogitationes sic altera alteram casu fortuito,
sine certo ordine ac tumultuatim percurrentes, tamquam in phantasiis
somniorum, in cadaverosas visiones sonitusque accrescunt; et horrorem
in contuenti gignunt; utique non quod hæc spectra sonitusque e mundo
quodam exteriori proveniant, sed quod sunt cadaverosæ ac monstrosæ
repetitiones eorum quæ iam in hoc mundo ipso exstiterunt, nunc vero a
nequam mortali quodam in flagitiosum lusum incitatæ sunt. Hæc
phantasmata etiam agendi potestatem humanam obtinent, interventu
voluntatis eius sive mentis humanæ. Nam hæc etiam feriunt, tamquam vi
electrica; possunt et occidere, nisi vis voluntatis eius quem
impetunt ita assurgere valeat ut auctorem impetentis voluntatis vi
superet; posset etiam valentissimum animal interimere si id metu
nervis relaxaretur; at ne debilissimo homini nocere queunt si is,
etiamsi illi capilli steterint, mente perseveret firma et inconcussa.
Sic itaque quum in veteribus historiis relata legimus magos a
dæmonibus, quos ipsi elicuerant, dilaniatos esse; vel etiam multo
magis in legendis Orientalium quum allegatum invenimus unum magum
artificiis suis alterum peremisse, in tantum videntur veritate niti,
in quantum ens materiale, ex propria propensione nequam poterat
quædam fluida cæteroquin quieta et innoxia, vel et alia elementa,
terrificis formis atque vi investire, perinde ac fulmen, quod in
nubibus innoxium latitabat, legibus naturæ subito visibile fit,
formam sibi induit propriam, oculis obviam, mortem atque interitum
spargit ubicunque illi ferire contingat.”
“Levi quodam aspectu grandis arcani non cares,” respondit herus
Richards placide. “Siquis mortalium ex tuo obtutu, eam quam tu
memoras potentiam adipisci posset, maleficum ens esset et malignum.”
“Si illud ens potestatem, quo memoravi modo exerceret, esset maxime
maleficum ac malignum; credo tamen quod a priscis traditum est, bonis
nocere non posse. Voluntas eius tantum iis nocere valeret quibus
affinitate quadam iunctus esset, aut vero quos suæ voluntati penitus
subiecisset. Lubebit modo exemplum fictum quoddam allegare, quod
omnino intra leges naturæ esse possit, tam absonum tamen videbitur
quam fabula monachi delirantis.”
“Meministi fortasse quid Albertus Magnus postquam fuse monuerat
quemadmodum manes citari, mandatisque obtemperare iuberi possent,
disertis verbis docuisset eum obeundi modum paucis tantum adhiberi
posse; atque magum ad hoc natum esse oportere; hoc est, natum certis
humoribus et attributis physicis, prorsus ut nascuntur poetæ. Rari
sunt homines intellectús supremi gradús, quorum in organis hæc
facultas lateat, quod intellectus plerumque aut torvus est, aut e
perversitate vel morbo laborat. Vicissim oportet ut hi præditi sint
facultate cogitationes suas in aliquod unum punctum dirigendi et
cumulandi, — et hæc efficax facultas est quam voluntatem appellamus.
Hinc, tametsi intellectus istorum possit esse haud sanus et sincerus,
est tamen agens et efficax ad vota assequenda. Ponam nunc eiusmodi
personam præditam esse eiusmodi organis et quæ comitentur,
facultatibus. Eum in supremum societatis fastigium collocabo. Faciam
eum propensum esse atque abiectum ad libidinem, et ideo tenacissimum
desiderii vivendi. Is amoris proprii est plenissimus; voluntas sua
circum se solum versatur. Rerum status, ad quos animus et corporis
conditiones eum ducunt, accuratiori cognitione arcanorum naturæ eum
imbuunt, quibus propria proposita facilius assequi possit. Ubi mores
sui lascivi id expetunt, arcanorum legumque naturæ diligentissimus
est observator; rationes minutissimas ponit non ex amore veri, sed
ubi amor sui facultates suas exacuit, unde fit ut cultor scientiarum
esse possit. Faciamus eiusmodi hominem, postquam experientia edoctus
sciret quantopere suis artibus aliis prævaleret, tentare quid viribus
suæ voluntatis in proprium corpus posset, scrutando simul ea omnia in
philosophia naturali quæ hanc potentiam adaugere possint. Is enim
vitam amat, mortem abhorret, et ut ulterius vivat voluntatem suam
adstringit. Iuventuti sese restaurare, mortem omnino refrænare ac
sistere utique nequit — immortalem se in carnali ac sanguineo corpore
reddere nequit, impedire tamen quominus artus obdurescant, unde
senectus, in tam diuturnum potest tempus ut fidem excedat si memorem.
Annus huic haud plus senectæ addit quam hora alteri. Voluntas sua
scientiá exercitata in methodum, ut paucis absolvam, consumendis
proprii corporis viribus moderatur. Ipse pergit vivere. Ne tamen
portentum atque miraculum civibus suis videatur, semel iterumque
moritur, simulate dumtaxat; atque quibusdam tantum. Prospicit quadam
arte ut opum, quantum suis indigentiis sufficiat, transferatur, ipse
ex una orbis parte evanescit, datque operam ut exsequiæ suæ rite
celebrentur. In alteram orbis partem se recipit ubi non agnitus vitam
ducit, nec priscas sedes suas revisit donec omnes quibus vultus suus
cognitus erat dies deleverit. Is se miserrimum arbitratur si aliorum
teneatur desiderio; at non tenetur nisi ipsius sui. Longævitatem suam
nemo acceperit bonus, nec ulli, bono aut malo, vult aut potest
secretum eius rei impertire. Homo istiusmodi exsistere posset; talem
qualem descripsi habeo ante me nomine Ducis — in regia Regis —,
ætatem inter luxuriam et tumultum, alchemicos sagasque agentem; dein
iterum, sæculo superiori, fraus et malefactor, sub nomine minus
nobili, incolendo domum quam hodie intuitus es, profugus a legibus
quas violaveras, in loca nulli nota; viator Londinum iterum
reviseras, iisdem terrenis cupiditatibus quibus cor tibi imbutum
fuit, quum generatio hasce vias plateasque frequentabat, quæ hanc
vitam iam pridem obiit; exlex et extorris omnium scholarum, quæ
mysteria sublimiora ac diviniora prosequi consueverunt, is tu ipse
es. Te, exsecrabile simulacrum vitæ in morte; mortisque in vita, ex
urbibus, aris focisque sanorum ac valentium hominum retrorsum te
mando! retrorsum in rudera regnorum dilapsorum! retro in deserta
civilitati humanæ necdum reddita!”
Susurrus mihi respondere videbatur numeris musicæ tam mire canorus ut
omnia mea præcordia penetraret, meque invitum opprimere ac subigere
cœpit. Hunc in modum fatus est:—
“Iam per sæculum tui similem quæsivi. Igitur te reperi, nec ab
invicem divellemur donec quod cupiam sciam. Hac hora visione teneris
quæ præterita intuetur, et quæ velamina futurorum penetrat, quæ te
nunquam antea incessit, nec ad te unquam revertetur. Nec visio hæc
est flebilis ac delirantis puellæ, nec ægri somnambuli, sed viri
fortis, mentis acerrimæ. Evola sursum spectaque prorsum!”
Dum ipse loquebatur, mihi ceu alis aquilæ ex me exsurgere ipso
videbar. Totum aeris onus dissipari, laquear conclavis, tectum tholi
aerei evanescere sensi. Iam non in corpore latebam — sed ubi,
ignorabam, supra tamen tempus, supra terram.
Susurrum sonorum iterum audire cœpi: “Recte memoras; vi voluntatis
summis potitus sum secretis. Recte mones, voluntate ac scientia
cursum annorum retardare didici; at mors non ætate sola venit.
Possumne casus, qui mortem inferunt, coercere?”
“Minime! Quisque casus fortuitus Deorum providentia est. Coram Deorum
providentia omnis voluntas humana concidit.”
“Moriarne denique post longinquam ab hinc ætatem temporum lenta sed
ineluctabili maturitate, an causa quadam, quam casum appellas
fortuitum?”
“Causá, quam casum vocas fortuitum.”
“Nonne finis usque longe abest?” quærit susurrus leni tremore.
“Secundum tempus, ut mea id metitur vita, usque longe abest.”
“Futurumne est ut ante id tempus in hominum mundo verser ut antea
quam hæc arcana didici; ut acri desiderio eorum discriminum ferar ac
vicissitatibus; ut cum ambitione collucter, et ad potestatem
assequendam quæ regum est, potestate sapientum utar?”
“Futurum est ut hac in terra usque potestate fruaris, quæ hac in
terra causa sit ingentis tumultús atque stuporis. Mira enim volvitas
proposita, ipse quoque mirus impetrasti ut sæcula perviveres. Cuncta
quæ recondidisti arcana tunc usui erunt; cuncta quæ te modo his in
generationibus te peregrinum reddunt simul efficient ut eorum
dominator evadas. Quemadmodum arbores iuxta cum paleis una in
gurgitem rapiuntur, perinde ut ista in gyrum versantur, ac denique in
ima absorbentur, et e voragine iterum in sublime iactantur, perinde
sæcla hominum soliaque in tuum impellentur voraginem. Demolitor
horrende! at ex demolitore te invito factus structor es.”
“Illane etiam ætas procul est?”
“Est procul; quum appropinquaverit, tuum quoque interitum adesse
scito!”
“Quonam modo, et qui is finis est? Circumspice ortum, occasum,
meridiem atque septemtriones.”
“In aquilone, quo pedem nunquam posuisti, regionem versus unde
proprio impulsu te abstinuisti, spectrum te apprehendet. Id mors est.
Navim cerno! Infestatur! pellitur! velis ferri pergit. Classes
stupefactæ eam insectantur. Regionem illa glacialem intrat.
Præternavigat cœlum meteoribus rutilum. Cautibus glacialibus duæ
illucescunt lunæ. Cerno navim inter candidos anfractus; rupes eæ e
glacie sunt. Cerno constratum cadaveribus sparsum.”
“Tace,” inquit susurrus. “Dies tamen is, ut me certiorem fecisti,
procul est, valde procul! Nunc redibo ad amygdalos rosasque Damasci!
Dormi!”
Conclave ante oculos meos fluctuare videbatur. Impos mei factus sum.
Quum ad me redivi reperi G — manum meam tenentem ac subridentem. Sic
is me allocutus est: “Tu, qui te mesmerismo impervium gloriari
solebas, auctore amico meo Richards eidem denique succubuisti.”
“Ubinam est herus Richards?”
“Discessit quum tu in extasin raptus es his verbis: ‘Amicus tuus
intra horam non evigilabit.’ ”
Facultate denique ratiocinandi mihi restituta quæsivi ubi Richards
habitaret.
“In Diversorio Trafalgar.”
“Præbe mihi brachium, sis,” rogo amicum G —. “Eamus eum visum; habeo
aliquid ei dicere.”
Eo nobis advenientibus nuntiatum est herum Richards viginti ante
minutis reversum credita solvisse, iussisseque caculam Græcum res
suas convasare, parataque omnia ad navim, quæ ex Southampton Melitam
postridie solutura erat, devehi. Præterea herum Richards de suis
nonnisi peregrinationibus locutum fuisse, debere se in vicinitate
Londini varios visum ire, nec certo constare utrum postridie par
esset Southampton, ad assequendam vaporariam in tempore adesse; quod
si id minus posset, futurum esse ut per proximam iter carperet.
Pincerna nomen meum quæsivit. Eo reddito, notulam mihi tradidit ab
hero Richards, casu quo venirem, mihi relictam.
In ea scriptum reperi in hunc modum:
“Volebam, ut quid tibi in animo esset, edissereres. Tu morem
gessisti. Itaque potestatem in te adeptus sum. Per tres menses ab
hodierno die, quid inter nos gestum sit, cum nullo mortalium
communicare poteris. Hanc notulam ne amico quidem ad latus tuum
monstrare valebis. Dubitas me hoc mandatum tibi iniungere posse?
tenta obediantiam negare. Fine mensis tertii fascinum hoc solvetur.
Cæteroquin tibi parcam. Post annum, diemque unum, sepulcrum, quod te
receperit, visum ibo.”
Sic ergo fabula hæc admodum insuete finem capit, quam ut credat,
requiro neminem. Describo eam accurate post tres menses a notula
accepta. Fabulam ante hanc scribere omnino nequivi, nec amico meo G
—, maxime etiam sollicitanti, poteram hanc notulam ostendere.
Finis.
1. Quæcunque domus, in qua plures inquilini habitant; unum
\ quodque horum habitaculorum.
2. Per septem dies, adverbium.
3. Cælia est potus Anglis gratus, qui ex hordeo atque humulo
\ elixatur, vel braxatur. Puer dein ad emptores circuit,
\ vasaque, in quibus cælia vendita erat, colligit.
4. Est pecunia quam alicui non debitam, sed ex grato animo damus.
5. Ligna, ad suscitandum ignem.
6. Arma iaculatoria, minora, quæ plerumque in sacculis, aut in
\ vaginis coriaceis geruntur; est Latinitas moderna. Derivatur
\ autem vocabulum e Romano scloppo, -are, sonus displosionis,
\ unde Latini Medii Ævi, post inventos pulveres pyrios, arma
\ iaculatoria militum sclopetum nominaverunt.
7. Est supellex calicum, h. e., ubi pocula, lagenas, omnem
\ apparatum vitreum pro mensa recondi et contineri solet. Hic de
\ armario, sive vestiario accipitur.
8. Moderni Latini sic vocant nicotianam, vulgo tabaccam, in
\ speciem digiti convolutam.
9. Est tegumentum capitis mulierum, quod domi gerere solent.
10. Amor sui; vulgo, egoismus.
11. Est genus vehiculi maioris, præsertim ad vectandam
\ supellectilem domesticam.
12. Hoc versum, in citeriorem partem ex adverso latere viæ i. e.
\ in eam partem in qua nos stabamus.