extraordinaire. Ils sont de ceux qui honorent le plus son sexe,
et qui, malgré quelques défauts inhérents à l’époque où elle a
vécu, relèvent le mieux le Xe siècle de l’accusation de barbarie,
qu’on lui a trop légèrement prodiguée. Un des anciens historiens de
Gandersheim, que nous avons plusieurs fois cité, Henri Bodo, termine
le chapitre qu’il consacre à Hrotsvitha, par ce trait: _Rara avis in
Saxonia visa est_[74]. C’est trop peu dire. Cette dixième muse, cette
Sapho chrétienne, comme la proclamaient à l’envi ses enthousiastes
compatriotes du XVIe siècle, ne fut pas seulement une merveille pour la
Saxe; elle est une gloire pour l’Europe entière: dans la nuit du moyen
âge, on signalerait difficilement une étoile poëtique plus pure et plus
éclatante.
[74] Voy. _Syntagm. de eccles. Gandesh._, ap. Leibn., ut supra.
V.
Il ne me reste plus qu’à dire un mot de mon propre travail. En 1835,
j’ignorais si le manuscrit, sur lequel Conrad Celtes a donné l’édition
de 1501, existait encore. Ce savant éditeur avait négligé de faire
connaître le nom du couvent de l’ordre de saint Benoît, où il avait
découvert ce trésor. Jean Aventinus, dans la préface de sa _Vie
d’Henri IV_, signala et répara cet oubli; il apprit au monde savant
que ce précieux recueil était conservé au couvent de Saint-Emmeran
à Ratisbonne. Guidés par cette indication, Mabillon[75] et ensuite
Gottsched, purent voir et toucher ce manuscrit[76], dont ils ne firent
d’ailleurs aucun usage. En 1835, M. Pol Nicard, le traducteur français
du Manuel d’archéologie d’Otfried Müller, ayant fait un voyage en
Allemagne, dans l’intention spéciale de visiter les musées et les
bibliothèques, voulut bien, à ma prière, s’informer à Ratisbonne de ce
qu’étaient devenus les livres et manuscrits de Saint-Emmeran. Il apprit
qu’ils avaient été transportés, vers l’année 1803, dans la bibliothèque
royale de Munich, et il m’envoya sur-le-champ une description exacte
et détaillée du manuscrit de Hrotsvitha: il m’indiqua même un fait
important, qui, si je ne me trompe, a été négligé par tous ceux qui
ont examiné ce manuscrit; je veux parler de deux fragments, l’un de
treize vers élégiaques[77], l’autre de trente-cinq vers hexamètres, qui
sont jetés, je ne sais pourquoi, à la suite des comédies, le premier
au verso du feuillet 129, le second au recto du feuillet 130. Ces vers
sont encore inédits.
[75] Voy. _Ann. ordin. S. Benedicti_, t. III, p. 588.
[76] En 1740. Voy. _Nöthiger Vorrath zur Geschichte der deutschen
dramatischen Dichtkunst_, t. II, p. 10.
[77] Il n’existe des cinq premiers vers que les lettres
initiales.
Grâce aux démarches de M. Nicard, secondées de l’obligeante entremise
de M. de Martius, j’obtins du bibliothécaire, M. Lichtenthaler, de
pouvoir faire prendre une copie exacte, page pour page et ligne pour
ligne, de la seconde partie de ce manuscrit, depuis le feuillet 78
jusqu’au feuillet 129, comprenant toutes les comédies. Cette copie
presque figurative est la base du texte que je donne aujourd’hui.
La comparaison attentive que j’ai été obligé de faire du manuscrit et
de l’édition de Celtes, m’a convaincu que ce savant homme a apporté à
ce travail beaucoup de soins et de lumières. Je n’ai eu à insérer dans
mon texte qu’un petit nombre de lectures préférables à celles de la
première édition. Pour permettre au lecteur d’apprécier la valeur de
ces restitutions, j’ai eu soin de donner toujours au bas des pages la
leçon du premier éditeur.
L’orthographe du manuscrit est tellement inconstante et si
habituellement fautive, qu’il était impossible de la reproduire
sans modification. L’ancien copiste, par exemple, supprime presque
constamment l’_h_ dans les mots où les Latins l’admettent, et il
l’ajoute où elle ne doit pas être; il écrit souvent les adverbes
terminés en _e_ par _æ_ et par un _e_ les génitifs de la première
déclinaison, etc., etc. J’ai rétabli l’orthographe commune,
avertissant, une fois pour toutes, de quelques incorrections constantes
du manuscrit, mais signalant en note, d’une manière spéciale, certaines
anomalies singulières. J’ai, d’ailleurs, accepté l’orthographe
du manuscrit, toutes les fois qu’elle était admissible et surtout
constante. Par exemple, le manuscrit porte, non pas une fois, mais
toujours, _neglegentia_, _neglegere_; j’ai adopté cette forme, quoique
moins bonne que _negligentia_, _negligere_, parce qu’elle est latine,
et que tout porte à croire qu’elle a été celle de Hrotsvitha. Mais,
quand le copiste n’a pas de règles fixes et qu’il écrit le même mot,
tantôt d’une façon et tantôt d’une autre, je me suis cru autorisé
à n’employer que la meilleure. J’ai suivi le même système pour la
ponctuation et les capitales. Le manuscrit m’ayant paru ne présenter
à cet égard aucune règle appréciable, j’ai dû me conformer à l’usage
communément reçu.
Quant à la traduction, je me suis efforcé de la rendre aussi fidèle
et aussi littérale qu’il était possible de le faire, en respectant
le génie de notre langue; je serais heureux qu’elle pût reproduire
quelque chose de la grâce et de la délicatesse de l’original. Elle
aura toujours l’avantage d’être la première traduction complète de
ce recueil théâtral. Gottsched n’a traduit que la première partie de
_Gallicanus_ en allemand. J’ai eu à surmonter dans ce travail, surtout
pour le rétablissement du texte, d’assez graves et assez nombreuses
difficultés. Si les juges compétents en cette matière, soit en France,
soit à l’étranger, croient mes efforts dignes de quelques éloges, je
dois en reporter la meilleure partie aux conseils que je n’ai cessé
de recevoir de mon ami et collègue, M. Louis Dubeux, qui m’a prêté en
cette occasion, comme en toutes, le secours de la sagacité philologique
la plus sûre et du savoir le plus étendu.
4 juillet 1845.
THÉATRE DE HROTSVITHA.
HROTSUITHÆ
VIRGINIS ET MONIALIS GERMANICÆ,
GENTE SAXONICA ORTÆ,
INCIPIT
LIBER DRAMATICA SERIE CONTEXTUS[78].
Hujus omnem materiam, sicut et prioris, opusculi sumsi ab antiquis
libris sub certis auctorum nominibus conscriptis, excepta superius
scripta passione sancti Pelagii, cujus seriem martyrii quidam,
ejusdem qua passus est indigena civitatis, mihi exposuit, qui ipsum
pulcherrimum virorum se vidisse et exitum rei attestatus est veraciter
agnovisse. Unde si quid in illis falsitatis dictando comprehendi, non
ex meo fefelli, sed fallentes incaute imitata fui.
PRÆFATIO IN COMŒDIAS[79].{0000}
Plures inveniuntur catholici, cujus nos penitus expurgare nequimus[80]
facti, qui, pro cultioris facundia sermonis, gentilium vanitatem
librorum utilitati præferunt sacrarum Scripturarum. Sunt etiam
alii sacris inhærentes paginis, qui licet alia gentilium spernant,
Terentii[81] tamen figmenta[82] frequentius lectitant, et, dum
dulcedine sermonis delectantur, nefandarum notitia rerum maculantur.
Unde ego, _Clamor validus Gandeshemensis_, non recusavi illum imitari
dictando, dum[83] alii colunt legendo; quo, eodem dictationis genere,
quo turpia lascivarum incesta feminarum recitabantur, laudabilis
sacrarum castimonia virginum, juxta mei facultatem ingenioli,
celebraretur. Hoc tamen facit non raro verecundari gravique rubore
perfundi, quod, hujusmodi specie dictationis cogente, detestabilem
inlicite[84] amantium dementiam et male dulcia colloquia eorum, quæ
nec nostro auditui[85] permittuntur, accommodari dictando mente
tractavi et stili officio designavi. Sed, si[86] hæc erubescendo
neglegerem, nec proposito satisfacerem, nec innocentium laudem adeo
plene juxta meum posse exponerem, quia quanto blanditiæ amantium[87] ad
illiciendum promptiores, tanto et superni adjutoris gloria sublimior
et triumphantium victoria probatur gloriosior, præsertim cum feminea
fragilitas vinceret, et virile[88] robur confusioni subjaceret. Non
enim dubito mihi ab aliquibus objici, quod hujus vilitas dictationis
multo inferior, multo contractior, penitusque dissimilis ejus,
quem proponebam imitari; sit, sententiis concedo[89]: ipsis tamen
denuncio me in hoc jure reprehendi non posse, quasi his vellem
abusive assimilari, qui mei inertiam longe præcesserunt in scientia
sublimiori. Nec enim tantæ sum jactantiæ, ut vel extremis me præsumam
conferre auctorum alumnis, sed hoc solum nitor, ut, licet nullatenus
valeam apte, supplici tamen mentis devotione, acceptum in datorem
retorqueam ingenium. Ideoque non sum adeo amatrix mei, ut pro vitanda
reprehensione, Christi, qui in Sanctis operatur, virtutem (quocumque
ipse dabit posse) cessem prædicare. Si enim alicui placet mea devotio,
gaudebo; si autem, vel pro mei abjectione, vel pro vitiosi sermonis
rusticitate nulli placet, memet ipsam tamen juvat quod feci; quia, dum
proprii vilitatem laboris in aliis meæ inscientiæ opusculis heroico
ligatam strophio, in hoc dramatica junctam serie colo[90], perniciosas
gentilium delicias abstinendo devito.
[78] Legitur in codice (folio 77º verso): _Explicit liber primus,
incipit secundus dramatica serie contextus._
[79] Codex habet: _Hrosvithæ illustris mulieris Germanicæ gente
Saxonica ortæ in sex comœdias suas præfatio incipit fæliciter_.
Hic titulus scriptus est recentiore manu, quam Conradi Celtis
esse putant Bibliothecæ Regiæ Monacensis custodes.
[80] Celtes et Schurzfleisch: _nequivimus_.
[81] Codex: _Terrentii_.—Celtes: _Therencii_.
[82] Codex: _Fingmenta_.
[83] Sic codex.—Celtes: _quem_.
[84] Celtes: _illicite_.
[85] Codex: _autitui_.
[86] Conjunctio conditionalis _si_, quæ in codice deest, ex Celte
recepi postulante sensu.
[87] Codex: _amentium_.
[88] Codex et Celtes: _virilis_.—Schurzfleisch: _virile_.
[89] Celtes: _eorum concedo sententiis_.—Schurzfleisch: _concedo
sententiis_. Nihil tamen mutandum.
EPISTOLA EJUSDEM AD QUOSDAM SAPIENTES HUJUS LIBRI FAUTORES[91].
Plene sciis et bene moratis, nec alieno profectui invidentibus, sed,
ut decet vere sapientes, congratulantibus, Hrotsuitha[92] nesciola,
nullaque probitate idonea, præsens valere et perpes gaudere. Vestræ
igitur laudandæ humilitatis magnitudinem satis admirari nequeo,
magnificæque, circa mei utilitatem, benignitatis atque dilectionis
plenitudinem, condignarum recompensatione gratiarum remetiri non
sufficio, quia, cum philosophicis adprime studiis enutriti et scientia
longe excellentius sitis perfecti, mei opusculum vilis mulierculæ,
vestra admiratione dignum duxistis, et largitorem in me operantis
gratiæ fraterno affectu gratulantes laudastis, arbitrantes mihi inesse
aliquantulum scientiam artium, quarum subtilitas longe præterit mei[93]
muliebre ingenium. Denique rusticitatem meæ dictatiunculæ hactenus
vix audebam paucis ac solummodo familiaribus meis ostendere; unde
pene opera cessavit dictandi ultra aliquid hujusmodi, quia, sicut
pauci fuere, qui me prodente perspicerent, ita non multi, qui, vel
quid corrigendum inesset enuclearent, vel ad audendum[94] aliquid huic
simile provocarent. At nunc, quia trium testimonium constat esse verum,
vestris corroborata sententiis, fiducialius[95] præsumo et componendis
operam dare, si quando Deus annuerit posse, et quorumcumque sapientium
examen subire. Inter hæc diversis affectibus, gaudio videlicet et metu,
in diversum trahor. Deum namque, cujus solummodo gratia sum id quod
sum, in me laudari cordetenus gaudeo; sed major quam sim videri timeo,
quia utrumque nefas esse non ambigo, et gratuitum Dei donum negare,
et non acceptum accepisse simulare. Unde non denego præstante gratia
Creatoris per dynamin me artes scire, quia sum animal capax disciplinæ,
sed per energiam[96] fateor omnino nescire. Perspicax quoque ingenium
divinitus mihi collatum esse agnosco, sed magistrorum cessante
diligentia, incultum et propriæ pigritia inertiæ torpet neglectum.
Quapropter, ne in me donum Dei annullaretur ob neglegentiam mei, si
qua forte fila vel etiam floccos de panniculis a veste philosophiæ
abruptis evellere quivi, præfato opusculo inserere curavi, quo vilitas
meæ inscientiæ intermixtione nobilioris materiæ illustraretur, et
largitor ingenii tanto amplius in me jure laudaretur[97], quanto
muliebris sensus tardior esse creditur. Hæc mea in dictando intentio,
hæc sola mei sudoris est causa, neque simulando me nescita scire jacto,
sed quantum ad me tantum scio quod nescio. Quia enim attactu vestri
favoris atque petitionis arundineo more inclinata libellum, quem tali
intentione disposui, sed usque huc pro sui vilitate occultare quam
in palam proferre malui, vobis perscrutandum tradidi, decet ut non
minoris diligentia sollicitudinis eum emendando investigetis, quam
proprii seriem laboris; et sic tandem ad normam rectitudinis reformatum
mihi remittite, quo, vestri magisterio præmonstrante in quibus maxime
peccassem possim agnoscere.
[90] Celtes: _in hac dragmatica junctura serie colo_.
[91] Celtes addit: _et emendatores priusquam libros suos ederet_,
quod nescio unde invexit.
[92] Scripturam hujus nominis nostræ ex pluribus poetriæ
locis dedimus. Ita enim in præfatione _Sanctæ Mariæ_, in fine
_Ascentionis Domini_, in præfatione _Gangolphi_, in præfatione
_Pelagii_ et in præfatione _Proterii_, teste G. H. Pertzio
(_Monumenta Germaniæ_; Scriptorum tom. IV, p. 302, n. 1). Hic
tantum, ni fallor, HROTSVIT codex exhibet.
[93] Schurzfleisch: _meum_, nulla necessitate.
[94] Celtes: _audiendum_, male.
[95] Celtes: _fiducialibus_, absque sensu.
[96] Codex: _energian_, pro _energeian_, semigræce.
[97] Sic Celtes.—Codex habet _lauderetur_.
[Illustration]
I.
GALLICANUS[98].
ARGUMENTUM IN GALLICANUM[99].{0001}
Conversio Gallicani principis militiæ, qui iturus ad bellum contra
Scythas, sacratissimam virginem Constantiam Constantini imperatoris
filiam desponsavit, sed in conflictu prælii nimium coartatus, per
Joannem et Paulum primicerios Constantiæ conversus, ad baptisma
convolavit, cælibemque vitam elegit. Postea autem jubente Juliano
apostata in exilium missus martyrio est coronatus. Sed et Joannes
et Paulus eodem jubente clam occisi et in domo occulte sunt sepulti.
Nec mora: percussoris filius a dæmonio arreptus, patris commissum et
martyrum confitendo meritum juxta eorum sepulchra salvatus, una cum
patre est baptizatus.
GALLICANUS.{0002}
DRAMATIS PERSONÆ[100].
CONSTANTINUS imperator.
GALLICANUS.
CONSTANTIA.
ARTEMIA.
ATTICA.
JOANNES.
PAULUS.
Principes.
SCENA PRIMA[101].{0003}
CONSTANTINUS[102].{0004}
Tædet me, Gallicane, morarum, quia gentem, quam scis Scytharum Romanæ
solam resistere paci nostrisque temere præceptis reluctari, bello
protrahis lacessere, cum pro tui strenuitate id tibimet exercitii ad
defensionem non ignores patriæ servari[103].
GALLICANUS[104].{0005}
Tuis enim, o Auguste Constantine, obnixe manibus pedibusque semper
insistens obsequiis, tuæ Augustalis excellentiæ votis effectu conabar
respondere operis, nec umquam me subtraxi faciendis.
CONSTANTINUS.{0006}
Si opus est monitu[105]? nam memoriæ fixum teneo. Unde monui hortando
potius quam arguendo, morem ut geras.
GALLICANUS.{0007}
Id ipsum etiam studebo nunc.
CONSTANTINUS.{0008}
Gaudeo.
GALLICANUS.{0009}
Nec amore vitæ abduci potero, quin peragam quæ jubes.
CONSTANTINUS.{0010}
Placet, tuique in me benivolentiam laudo.
GALLICANUS.{0011}
Sed summa implendæ intentio servitutis summam expetit recompensationem
mercedis.
CONSTANTINUS.{0012}
Nec injuria.
GALLICANUS.{0013}
Difficultas enim cujuscumque laboris tolerabilius fertur, si haud[106]
incerta accipiendæ spe mercedis relevatur.
CONSTANTINUS.{0014}
Patet.
GALLICANUS.{0015}
Unde ineundi præmium periculi mihi, quæso, proponas in præsenti,
quo inpigre dimicans sudore non frangar certaminis, animatus spe
retributionis.
CONSTANTINUS.{0016}
Quod dignissimum omnique videbatur senatui gratissimum[107]
numquam tibi negabam aut negabo præmium, scilicet nostræ adeptionem
familiaritatis, præcipuæque inter palatinos dignitatis.
GALLICANUS.{0017}
Fateor, sed id nunc haud molior.
CONSTANTINUS.{0018}
Si aliud expetas, oportet proferas.
GALLICANUS.{0019}
Immo aliud.
CONSTANTINUS.{0020}
Quid?
GALLICANUS.{0021}
Si præsumo dicere....
CONSTANTINUS.{0022}
Et bene.
GALLICANUS.{0023}
Irasceris.
CONSTANTINUS.{0024}
Nullo modo.
GALLICANUS.{0025}
Certe.
CONSTANTINUS.{0026}
Non.
GALLICANUS.{0027}
Moveberis indignatione.
CONSTANTINUS.{0028}
Ne id vereare.
GALLICANUS.{0029}
Dicam, jussisti; Constantiam tui natam amo.
CONSTANTINUS.{0030}
Et merito. Decet enim[108] ut herilem filiam honorabiliter ames et
amabiliter honores.
GALLICANUS.{0031}
Interrumpis dicenda.
CONSTANTINUS.{0032}
Non interrumpo.
GALLICANUS.{0033}
Ipsamque, si tua annuerit pietas, desponsare gestio.
CONSTANTINUS.{0034}
Non leve appetit præmium, sed summum vobisque, o principes, ante
insolitum.
GALLICANUS.{0035}
Eh[109] heu! dedignatur; præscivi. Instate, quæso, mecum precibus.
PRINCIPES.{0036}
Decet tuam, imperator egregie, dignitatem, ut pro sui reverentia hoc
illi non abnuas.
CONSTANTINUS.{0037}
Si[110] abnuo quantum ad me; sed subtili primum inquisitione reor
investigandum, an filia præbeat assensum.
PRINCIPES.{0038}
Consequens est.
CONSTANTINUS.{0039}
Ibo, ipsamque, si velis, Gallicane, pro hac re appellabo.
GALLICANUS.{0040}
Ac libens.
SCENA SECUNDA.{0041}
CONSTANTIA[111].{0042}
Dominus imperator adit nos solito tristior. Quid velit vehementer
admiror.
CONSTANTINUS.{0043}
Huc ades, o filia Constantia, paucis te volo.
CONSTANTIA.{0044}
Assum, domine mi; jube, quid velis.
CONSTANTINUS.{0045}
Anxietate cordis fatigor, gravique tristitia afficior.
CONSTANTIA.{0046}
Ut te venientem aspexi, tristitiam deprehendi, et licet causam
ignorarem, conturbata pertimui.
CONSTANTINUS.{0047}
Tui causa contristor.
CONSTANTIA.{0048}
Mei?
CONSTANTINUS.{0049}
Tui.
CONSTANTIA.{0050}
Expaveo; quid est, domine mi?
CONSTANTINUS.{0051}
Piget dicere, ne contristeris.
CONSTANTIA.{0052}
Multo magis contristor, si non dixeris.
CONSTANTINUS.{0053}
Gallicanus dux, cui frequens successus triumphorum primum inter
principes dignitatis adquisivit gradum, cujusque ope sæpissime
indigemus ad defensionem patriæ....
CONSTANTIA.{0054}
Quid ille?
CONSTANTINUS.{0055}
Desiderat te sponsam habitum ire.
CONSTANTIA.{0056}
Me?
CONSTANTINUS.{0057}
Te.
CONSTANTIA.{0058}
Mallem[112] mori.
CONSTANTINUS.{0059}
Præscivi.
CONSTANTIA.{0060}
Nec mirum, quia tuo consensu, tuo permissu, servandam Deo virginitatem
devovi.
CONSTANTINUS.{0061}
Memini.
CONSTANTIA.{0062}
Nullis enim suppliciis umquam potero compelli, quin inviolatum
custodiam sacramentum propositi.
CONSTANTINUS.{0063}
Convenit. Sed hinc coartor nimium, quia si, quod debet fieri paterno
more, te in proposito permansum ire consensero, haud leve damnum patiar
in publica re. Si autem, quod absit, renitor, æternis cruciandus pœnis
subjacebo.
CONSTANTIA.{0064}
Si enim divinum desperarem adesse auxilium, mihi quam maxime, mihi
potissimum esset dolendum.
CONSTANTINUS.{0065}
Verum.
CONSTANTIA.{0066}
Nunc autem nullus relinquitur locus mœstitiæ, præsumenti de Domini
pietate.
CONSTANTINUS.{0067}
Quam bene dicis, mea Constantia!
CONSTANTIA.{0068}
Si meum digneris captare consilium, præmonstrabo qualiter utrumque
evadere possis damnum.
CONSTANTINUS.{0069}
O utinam!
CONSTANTIA.{0070}
Simula, prudenter peracta expeditione, ipsius votis te satisfacturum
esse: et ut meum concordari credat velle, suade, quo suas interim
filias Atticam ac Artemiam, velut pro solidandi pignore amoris, mecum
mansum ire, meosque primicerios Joannem et Paulum secum faciat iter
arreptum ire.
CONSTANTINUS.{0071}
Et quid, si victor revertetur[113], mihi erit agendum?
CONSTANTIA.{0072}
Reor Omnipatrem prius esse invocandum, quo ab hujusmodi intentione
Gallicani revocet[114] animum.
CONSTANTINUS.{0073}
O filia, filia, quantum dulcedine tuæ alloquutionis amaritudinem
dulcorasti mœsti patris, adeo ut pro hac re nulla post hæc movear
sollicitudine.
CONSTANTIA.{0074}
Non est necesse.
CONSTANTINUS.{0075}
Eam, et Gallicanum læta promissione circumveniam.
CONSTANTIA.{0076}
Vade in pace, mi domine.
SCENA TERTIA.{0077}
GALLICANUS.{0078}
Curiositate frangar, o principes, antequam, quid mis[115] senior
Augustus tamdiu cum herili filia agat, experiar.
PRINCIPES.{0079}
Suadet illi velle quæ desideras.
GALLICANUS.{0080}
O utinam prævaleret suasio!
PRINCIPES[116].{0081}
Forsitan prævalebit.
GALLICANUS.{0082}
Silete, quiescite, Augustus revertitur, non ut abiit obscuro, sed vultu
admodum sereno.
PRINCIPES.{0083}
Bona fortuna.
GALLICANUS.{0084}
Si enim, ut dicitur, speculum mentis est facies, serenitas faciei,
mansuetudinem forte designat ejus animi.
PRINCIPES.{0085}
Ita.
SCENA QUARTA.{0086}
CONSTANTINUS.{0087}
Gallicane!
GALLICANUS.{0088}
Quid dixit?
PRINCIPES.{0089}
Procede, procede, vocat te.
GALLICANUS.{0090}
Dii propitii, favete!
CONSTANTINUS.{0091}
Perge securus, Gallicane, ad bellum. Reversurus enim accipies, quod
desideras, præmium.
GALLICANUS.{0092}
Illudisne me?
CONSTANTINUS.{0093}
Si illudo?
GALLICANUS.{0094}
Me felicem, si unum scirem.
CONSTANTINUS.{0095}
Quid unum?
GALLICANUS.{0096}
Ejus responsum.
CONSTANTINUS.{0097}
Filiæ?
GALLICANUS.{0098}
Ipsius.
CONSTANTINUS.{0099}
Injusta satis ratio in hac re verecundæ virginis responsum quærere.
Consequentia autem rerum monstrabit ejus assensum.
GALLICANUS.{0100}
Si hunc scirem, responsum flocci facerem.
CONSTANTINUS.{0101}
Licet, experiare.
GALLICANUS.{0102}
Exopto.
CONSTANTINUS.{0103}
Sui primicerios Joannem et Paulum tecum commoratum iri decrevit, usque
in diem nuptiarum.
GALLICANUS.{0104}
Quam ob causam?
CONSTANTINUS.{0105}
Quo illorum ex confabulatione ipsius vitam, mores, consuetudinem,
possis prænoscere.
GALLICANUS.{0106}
Bonum consilium, mihique quam maxime placitum.
CONSTANTINUS.{0107}
Scilicet tui filias secum versa vice desiderat interim mansum ire,
quatinus illarum per sodalitatem tibi fiat morigera.
GALLICANUS.{0108}
Euax, Euax! Omnia meis respondent votis.
CONSTANTINUS.{0109}
Fac ut adducantur citius.
GALLICANUS[117].{0110}
Statis, milites? Currite, abite, adducite filias ad obsequium sui
dominæ.
SCENA QUINTA.{0111}
MILITES.{0112}
Assunt illustres Gallicani natæ, tuæ familiaritati, hera Constantia,
pro sui pulchritudinis, sapientiæ, et probitatis perspicuitate satis
aptæ.
CONSTANTIA.{0113}
Placet. (Introducuntur[118] honorifice.)—Amator virginitatis et
inspirator castitatis, Christe, qui me precibus martyris tuæ Agnetis a
lepra pariter corporis et ab errore eripiens gentilitatis, invitasti
ad virgineum tui Genitricis thalamum, in quo tu manifestus es verus
Deus, retro exordium natus a Deo Patre, idemque[119] verus homo ex
Matre natus in tempore, te veram et coæternam Patri sapientiam, per
quam facta sunt omnia et cujus dispositione consistunt et moderantur
universa, suppliciter exoro, ut Gallicanum, qui tui in me amorem
surripiendo conatur extinguere, post te trahendo ab injusta intentione
revocare, suique filias digneris tibi assignare sponsas, et instilla
cogitationibus earum tui amoris dulcedinem, quatinus execrantes carnale
consortium pervenire mereantur ad sacrarum societatem virginum.
ARTEMIA.{0114}
Ave, Constantia, imperialis hera.
CONSTANTIA.{0115}
Salvete, sorores, Attica et Artemia; state, state, ne procidatis, sed
libate mihi osculum amoris.
ARTEMIA.{0116}
Tuum ad obsequium, domina, alacri mente venimus, tuæ ditioni summa
devotione nos subjecimus, tantum, ut tua nobis abundet gratia.
CONSTANTIA.{0117}
Unum Dominum habemus in cœlis, cui debetur devotio nostræ servitutis,
in cujus fide et dilectione condecet nos servata corporis integritate
unanimiter perseverare, ut mereamur aulam cœlestis patriæ cum palma
virginitatis introire.
ARTEMIA.{0118}
In nullo reluctamur, sed testes in omnibus præceptis parere nitimur,
præcipue in agnitione veritatis et servandæ proposito virginitatis.
CONSTANTIA.{0119}