Tels sont les écrits moins connus que vantés de cette femme

extraordinaire. Ils sont de ceux qui honorent le plus son sexe,

et qui, malgré quelques défauts inhérents à l’époque où elle a

vécu, relèvent le mieux le Xe siècle de l’accusation de barbarie,

qu’on lui a trop légèrement prodiguée. Un des anciens historiens de

Gandersheim, que nous avons plusieurs fois cité, Henri Bodo, termine

le chapitre qu’il consacre à Hrotsvitha, par ce trait: _Rara avis in

Saxonia visa est_[74]. C’est trop peu dire. Cette dixième muse, cette

Sapho chrétienne, comme la proclamaient à l’envi ses enthousiastes

compatriotes du XVIe siècle, ne fut pas seulement une merveille pour la

Saxe; elle est une gloire pour l’Europe entière: dans la nuit du moyen

âge, on signalerait difficilement une étoile poëtique plus pure et plus

éclatante.

[74] Voy. _Syntagm. de eccles. Gandesh._, ap. Leibn., ut supra.

V.

Il ne me reste plus qu’à dire un mot de mon propre travail. En 1835,

j’ignorais si le manuscrit, sur lequel Conrad Celtes a donné l’édition

de 1501, existait encore. Ce savant éditeur avait négligé de faire

connaître le nom du couvent de l’ordre de saint Benoît, où il avait

découvert ce trésor. Jean Aventinus, dans la préface de sa _Vie

d’Henri IV_, signala et répara cet oubli; il apprit au monde savant

que ce précieux recueil était conservé au couvent de Saint-Emmeran

à Ratisbonne. Guidés par cette indication, Mabillon[75] et ensuite

Gottsched, purent voir et toucher ce manuscrit[76], dont ils ne firent

d’ailleurs aucun usage. En 1835, M. Pol Nicard, le traducteur français

du Manuel d’archéologie d’Otfried Müller, ayant fait un voyage en

Allemagne, dans l’intention spéciale de visiter les musées et les

bibliothèques, voulut bien, à ma prière, s’informer à Ratisbonne de ce

qu’étaient devenus les livres et manuscrits de Saint-Emmeran. Il apprit

qu’ils avaient été transportés, vers l’année 1803, dans la bibliothèque

royale de Munich, et il m’envoya sur-le-champ une description exacte

et détaillée du manuscrit de Hrotsvitha: il m’indiqua même un fait

important, qui, si je ne me trompe, a été négligé par tous ceux qui

ont examiné ce manuscrit; je veux parler de deux fragments, l’un de

treize vers élégiaques[77], l’autre de trente-cinq vers hexamètres, qui

sont jetés, je ne sais pourquoi, à la suite des comédies, le premier

au verso du feuillet 129, le second au recto du feuillet 130. Ces vers

sont encore inédits.

[75] Voy. _Ann. ordin. S. Benedicti_, t. III, p. 588.

[76] En 1740. Voy. _Nöthiger Vorrath zur Geschichte der deutschen

dramatischen Dichtkunst_, t. II, p. 10.

[77] Il n’existe des cinq premiers vers que les lettres

initiales.

Grâce aux démarches de M. Nicard, secondées de l’obligeante entremise

de M. de Martius, j’obtins du bibliothécaire, M. Lichtenthaler, de

pouvoir faire prendre une copie exacte, page pour page et ligne pour

ligne, de la seconde partie de ce manuscrit, depuis le feuillet 78

jusqu’au feuillet 129, comprenant toutes les comédies. Cette copie

presque figurative est la base du texte que je donne aujourd’hui.

La comparaison attentive que j’ai été obligé de faire du manuscrit et

de l’édition de Celtes, m’a convaincu que ce savant homme a apporté à

ce travail beaucoup de soins et de lumières. Je n’ai eu à insérer dans

mon texte qu’un petit nombre de lectures préférables à celles de la

première édition. Pour permettre au lecteur d’apprécier la valeur de

ces restitutions, j’ai eu soin de donner toujours au bas des pages la

leçon du premier éditeur.

L’orthographe du manuscrit est tellement inconstante et si

habituellement fautive, qu’il était impossible de la reproduire

sans modification. L’ancien copiste, par exemple, supprime presque

constamment l’_h_ dans les mots où les Latins l’admettent, et il

l’ajoute où elle ne doit pas être; il écrit souvent les adverbes

terminés en _e_ par _æ_ et par un _e_ les génitifs de la première

déclinaison, etc., etc. J’ai rétabli l’orthographe commune,

avertissant, une fois pour toutes, de quelques incorrections constantes

du manuscrit, mais signalant en note, d’une manière spéciale, certaines

anomalies singulières. J’ai, d’ailleurs, accepté l’orthographe

du manuscrit, toutes les fois qu’elle était admissible et surtout

constante. Par exemple, le manuscrit porte, non pas une fois, mais

toujours, _neglegentia_, _neglegere_; j’ai adopté cette forme, quoique

moins bonne que _negligentia_, _negligere_, parce qu’elle est latine,

et que tout porte à croire qu’elle a été celle de Hrotsvitha. Mais,

quand le copiste n’a pas de règles fixes et qu’il écrit le même mot,

tantôt d’une façon et tantôt d’une autre, je me suis cru autorisé

à n’employer que la meilleure. J’ai suivi le même système pour la

ponctuation et les capitales. Le manuscrit m’ayant paru ne présenter

à cet égard aucune règle appréciable, j’ai dû me conformer à l’usage

communément reçu.

Quant à la traduction, je me suis efforcé de la rendre aussi fidèle

et aussi littérale qu’il était possible de le faire, en respectant

le génie de notre langue; je serais heureux qu’elle pût reproduire

quelque chose de la grâce et de la délicatesse de l’original. Elle

aura toujours l’avantage d’être la première traduction complète de

ce recueil théâtral. Gottsched n’a traduit que la première partie de

_Gallicanus_ en allemand. J’ai eu à surmonter dans ce travail, surtout

pour le rétablissement du texte, d’assez graves et assez nombreuses

difficultés. Si les juges compétents en cette matière, soit en France,

soit à l’étranger, croient mes efforts dignes de quelques éloges, je

dois en reporter la meilleure partie aux conseils que je n’ai cessé

de recevoir de mon ami et collègue, M. Louis Dubeux, qui m’a prêté en

cette occasion, comme en toutes, le secours de la sagacité philologique

la plus sûre et du savoir le plus étendu.

4 juillet 1845.

THÉATRE DE HROTSVITHA.

HROTSUITHÆ

VIRGINIS ET MONIALIS GERMANICÆ,

GENTE SAXONICA ORTÆ,

INCIPIT

LIBER DRAMATICA SERIE CONTEXTUS[78].

Hujus omnem materiam, sicut et prioris, opusculi sumsi ab antiquis

libris sub certis auctorum nominibus conscriptis, excepta superius

scripta passione sancti Pelagii, cujus seriem martyrii quidam,

ejusdem qua passus est indigena civitatis, mihi exposuit, qui ipsum

pulcherrimum virorum se vidisse et exitum rei attestatus est veraciter

agnovisse. Unde si quid in illis falsitatis dictando comprehendi, non

ex meo fefelli, sed fallentes incaute imitata fui.

PRÆFATIO IN COMŒDIAS[79].{0000}

Plures inveniuntur catholici, cujus nos penitus expurgare nequimus[80]

facti, qui, pro cultioris facundia sermonis, gentilium vanitatem

librorum utilitati præferunt sacrarum Scripturarum. Sunt etiam

alii sacris inhærentes paginis, qui licet alia gentilium spernant,

Terentii[81] tamen figmenta[82] frequentius lectitant, et, dum

dulcedine sermonis delectantur, nefandarum notitia rerum maculantur.

Unde ego, _Clamor validus Gandeshemensis_, non recusavi illum imitari

dictando, dum[83] alii colunt legendo; quo, eodem dictationis genere,

quo turpia lascivarum incesta feminarum recitabantur, laudabilis

sacrarum castimonia virginum, juxta mei facultatem ingenioli,

celebraretur. Hoc tamen facit non raro verecundari gravique rubore

perfundi, quod, hujusmodi specie dictationis cogente, detestabilem

inlicite[84] amantium dementiam et male dulcia colloquia eorum, quæ

nec nostro auditui[85] permittuntur, accommodari dictando mente

tractavi et stili officio designavi. Sed, si[86] hæc erubescendo

neglegerem, nec proposito satisfacerem, nec innocentium laudem adeo

plene juxta meum posse exponerem, quia quanto blanditiæ amantium[87] ad

illiciendum promptiores, tanto et superni adjutoris gloria sublimior

et triumphantium victoria probatur gloriosior, præsertim cum feminea

fragilitas vinceret, et virile[88] robur confusioni subjaceret. Non

enim dubito mihi ab aliquibus objici, quod hujus vilitas dictationis

multo inferior, multo contractior, penitusque dissimilis ejus,

quem proponebam imitari; sit, sententiis concedo[89]: ipsis tamen

denuncio me in hoc jure reprehendi non posse, quasi his vellem

abusive assimilari, qui mei inertiam longe præcesserunt in scientia

sublimiori. Nec enim tantæ sum jactantiæ, ut vel extremis me præsumam

conferre auctorum alumnis, sed hoc solum nitor, ut, licet nullatenus

valeam apte, supplici tamen mentis devotione, acceptum in datorem

retorqueam ingenium. Ideoque non sum adeo amatrix mei, ut pro vitanda

reprehensione, Christi, qui in Sanctis operatur, virtutem (quocumque

ipse dabit posse) cessem prædicare. Si enim alicui placet mea devotio,

gaudebo; si autem, vel pro mei abjectione, vel pro vitiosi sermonis

rusticitate nulli placet, memet ipsam tamen juvat quod feci; quia, dum

proprii vilitatem laboris in aliis meæ inscientiæ opusculis heroico

ligatam strophio, in hoc dramatica junctam serie colo[90], perniciosas

gentilium delicias abstinendo devito.

[78] Legitur in codice (folio 77º verso): _Explicit liber primus,

incipit secundus dramatica serie contextus._

[79] Codex habet: _Hrosvithæ illustris mulieris Germanicæ gente

Saxonica ortæ in sex comœdias suas præfatio incipit fæliciter_.

Hic titulus scriptus est recentiore manu, quam Conradi Celtis

esse putant Bibliothecæ Regiæ Monacensis custodes.

[80] Celtes et Schurzfleisch: _nequivimus_.

[81] Codex: _Terrentii_.—Celtes: _Therencii_.

[82] Codex: _Fingmenta_.

[83] Sic codex.—Celtes: _quem_.

[84] Celtes: _illicite_.

[85] Codex: _autitui_.

[86] Conjunctio conditionalis _si_, quæ in codice deest, ex Celte

recepi postulante sensu.

[87] Codex: _amentium_.

[88] Codex et Celtes: _virilis_.—Schurzfleisch: _virile_.

[89] Celtes: _eorum concedo sententiis_.—Schurzfleisch: _concedo

sententiis_. Nihil tamen mutandum.

EPISTOLA EJUSDEM AD QUOSDAM SAPIENTES HUJUS LIBRI FAUTORES[91].

Plene sciis et bene moratis, nec alieno profectui invidentibus, sed,

ut decet vere sapientes, congratulantibus, Hrotsuitha[92] nesciola,

nullaque probitate idonea, præsens valere et perpes gaudere. Vestræ

igitur laudandæ humilitatis magnitudinem satis admirari nequeo,

magnificæque, circa mei utilitatem, benignitatis atque dilectionis

plenitudinem, condignarum recompensatione gratiarum remetiri non

sufficio, quia, cum philosophicis adprime studiis enutriti et scientia

longe excellentius sitis perfecti, mei opusculum vilis mulierculæ,

vestra admiratione dignum duxistis, et largitorem in me operantis

gratiæ fraterno affectu gratulantes laudastis, arbitrantes mihi inesse

aliquantulum scientiam artium, quarum subtilitas longe præterit mei[93]

muliebre ingenium. Denique rusticitatem meæ dictatiunculæ hactenus

vix audebam paucis ac solummodo familiaribus meis ostendere; unde

pene opera cessavit dictandi ultra aliquid hujusmodi, quia, sicut

pauci fuere, qui me prodente perspicerent, ita non multi, qui, vel

quid corrigendum inesset enuclearent, vel ad audendum[94] aliquid huic

simile provocarent. At nunc, quia trium testimonium constat esse verum,

vestris corroborata sententiis, fiducialius[95] præsumo et componendis

operam dare, si quando Deus annuerit posse, et quorumcumque sapientium

examen subire. Inter hæc diversis affectibus, gaudio videlicet et metu,

in diversum trahor. Deum namque, cujus solummodo gratia sum id quod

sum, in me laudari cordetenus gaudeo; sed major quam sim videri timeo,

quia utrumque nefas esse non ambigo, et gratuitum Dei donum negare,

et non acceptum accepisse simulare. Unde non denego præstante gratia

Creatoris per dynamin me artes scire, quia sum animal capax disciplinæ,

sed per energiam[96] fateor omnino nescire. Perspicax quoque ingenium

divinitus mihi collatum esse agnosco, sed magistrorum cessante

diligentia, incultum et propriæ pigritia inertiæ torpet neglectum.

Quapropter, ne in me donum Dei annullaretur ob neglegentiam mei, si

qua forte fila vel etiam floccos de panniculis a veste philosophiæ

abruptis evellere quivi, præfato opusculo inserere curavi, quo vilitas

meæ inscientiæ intermixtione nobilioris materiæ illustraretur, et

largitor ingenii tanto amplius in me jure laudaretur[97], quanto

muliebris sensus tardior esse creditur. Hæc mea in dictando intentio,

hæc sola mei sudoris est causa, neque simulando me nescita scire jacto,

sed quantum ad me tantum scio quod nescio. Quia enim attactu vestri

favoris atque petitionis arundineo more inclinata libellum, quem tali

intentione disposui, sed usque huc pro sui vilitate occultare quam

in palam proferre malui, vobis perscrutandum tradidi, decet ut non

minoris diligentia sollicitudinis eum emendando investigetis, quam

proprii seriem laboris; et sic tandem ad normam rectitudinis reformatum

mihi remittite, quo, vestri magisterio præmonstrante in quibus maxime

peccassem possim agnoscere.

[90] Celtes: _in hac dragmatica junctura serie colo_.

[91] Celtes addit: _et emendatores priusquam libros suos ederet_,

quod nescio unde invexit.

[92] Scripturam hujus nominis nostræ ex pluribus poetriæ

locis dedimus. Ita enim in præfatione _Sanctæ Mariæ_, in fine

_Ascentionis Domini_, in præfatione _Gangolphi_, in præfatione

_Pelagii_ et in præfatione _Proterii_, teste G. H. Pertzio

(_Monumenta Germaniæ_; Scriptorum tom. IV, p. 302, n. 1). Hic

tantum, ni fallor, HROTSVIT codex exhibet.

[93] Schurzfleisch: _meum_, nulla necessitate.

[94] Celtes: _audiendum_, male.

[95] Celtes: _fiducialibus_, absque sensu.

[96] Codex: _energian_, pro _energeian_, semigræce.

[97] Sic Celtes.—Codex habet _lauderetur_.

[Illustration]

I.

GALLICANUS[98].

ARGUMENTUM IN GALLICANUM[99].{0001}

Conversio Gallicani principis militiæ, qui iturus ad bellum contra

Scythas, sacratissimam virginem Constantiam Constantini imperatoris

filiam desponsavit, sed in conflictu prælii nimium coartatus, per

Joannem et Paulum primicerios Constantiæ conversus, ad baptisma

convolavit, cælibemque vitam elegit. Postea autem jubente Juliano

apostata in exilium missus martyrio est coronatus. Sed et Joannes

et Paulus eodem jubente clam occisi et in domo occulte sunt sepulti.

Nec mora: percussoris filius a dæmonio arreptus, patris commissum et

martyrum confitendo meritum juxta eorum sepulchra salvatus, una cum

patre est baptizatus.

GALLICANUS.{0002}

DRAMATIS PERSONÆ[100].

CONSTANTINUS imperator.

GALLICANUS.

CONSTANTIA.

ARTEMIA.

ATTICA.

JOANNES.

PAULUS.

Principes.

SCENA PRIMA[101].{0003}

CONSTANTINUS[102].{0004}

Tædet me, Gallicane, morarum, quia gentem, quam scis Scytharum Romanæ

solam resistere paci nostrisque temere præceptis reluctari, bello

protrahis lacessere, cum pro tui strenuitate id tibimet exercitii ad

defensionem non ignores patriæ servari[103].

GALLICANUS[104].{0005}

Tuis enim, o Auguste Constantine, obnixe manibus pedibusque semper

insistens obsequiis, tuæ Augustalis excellentiæ votis effectu conabar

respondere operis, nec umquam me subtraxi faciendis.

CONSTANTINUS.{0006}

Si opus est monitu[105]? nam memoriæ fixum teneo. Unde monui hortando

potius quam arguendo, morem ut geras.

GALLICANUS.{0007}

Id ipsum etiam studebo nunc.

CONSTANTINUS.{0008}

Gaudeo.

GALLICANUS.{0009}

Nec amore vitæ abduci potero, quin peragam quæ jubes.

CONSTANTINUS.{0010}

Placet, tuique in me benivolentiam laudo.

GALLICANUS.{0011}

Sed summa implendæ intentio servitutis summam expetit recompensationem

mercedis.

CONSTANTINUS.{0012}

Nec injuria.

GALLICANUS.{0013}

Difficultas enim cujuscumque laboris tolerabilius fertur, si haud[106]

incerta accipiendæ spe mercedis relevatur.

CONSTANTINUS.{0014}

Patet.

GALLICANUS.{0015}

Unde ineundi præmium periculi mihi, quæso, proponas in præsenti,

quo inpigre dimicans sudore non frangar certaminis, animatus spe

retributionis.

CONSTANTINUS.{0016}

Quod dignissimum omnique videbatur senatui gratissimum[107]

numquam tibi negabam aut negabo præmium, scilicet nostræ adeptionem

familiaritatis, præcipuæque inter palatinos dignitatis.

GALLICANUS.{0017}

Fateor, sed id nunc haud molior.

CONSTANTINUS.{0018}

Si aliud expetas, oportet proferas.

GALLICANUS.{0019}

Immo aliud.

CONSTANTINUS.{0020}

Quid?

GALLICANUS.{0021}

Si præsumo dicere....

CONSTANTINUS.{0022}

Et bene.

GALLICANUS.{0023}

Irasceris.

CONSTANTINUS.{0024}

Nullo modo.

GALLICANUS.{0025}

Certe.

CONSTANTINUS.{0026}

Non.

GALLICANUS.{0027}

Moveberis indignatione.

CONSTANTINUS.{0028}

Ne id vereare.

GALLICANUS.{0029}

Dicam, jussisti; Constantiam tui natam amo.

CONSTANTINUS.{0030}

Et merito. Decet enim[108] ut herilem filiam honorabiliter ames et

amabiliter honores.

GALLICANUS.{0031}

Interrumpis dicenda.

CONSTANTINUS.{0032}

Non interrumpo.

GALLICANUS.{0033}

Ipsamque, si tua annuerit pietas, desponsare gestio.

CONSTANTINUS.{0034}

Non leve appetit præmium, sed summum vobisque, o principes, ante

insolitum.

GALLICANUS.{0035}

Eh[109] heu! dedignatur; præscivi. Instate, quæso, mecum precibus.

PRINCIPES.{0036}

Decet tuam, imperator egregie, dignitatem, ut pro sui reverentia hoc

illi non abnuas.

CONSTANTINUS.{0037}

Si[110] abnuo quantum ad me; sed subtili primum inquisitione reor

investigandum, an filia præbeat assensum.

PRINCIPES.{0038}

Consequens est.

CONSTANTINUS.{0039}

Ibo, ipsamque, si velis, Gallicane, pro hac re appellabo.

GALLICANUS.{0040}

Ac libens.

SCENA SECUNDA.{0041}

CONSTANTIA[111].{0042}

Dominus imperator adit nos solito tristior. Quid velit vehementer

admiror.

CONSTANTINUS.{0043}

Huc ades, o filia Constantia, paucis te volo.

CONSTANTIA.{0044}

Assum, domine mi; jube, quid velis.

CONSTANTINUS.{0045}

Anxietate cordis fatigor, gravique tristitia afficior.

CONSTANTIA.{0046}

Ut te venientem aspexi, tristitiam deprehendi, et licet causam

ignorarem, conturbata pertimui.

CONSTANTINUS.{0047}

Tui causa contristor.

CONSTANTIA.{0048}

Mei?

CONSTANTINUS.{0049}

Tui.

CONSTANTIA.{0050}

Expaveo; quid est, domine mi?

CONSTANTINUS.{0051}

Piget dicere, ne contristeris.

CONSTANTIA.{0052}

Multo magis contristor, si non dixeris.

CONSTANTINUS.{0053}

Gallicanus dux, cui frequens successus triumphorum primum inter

principes dignitatis adquisivit gradum, cujusque ope sæpissime

indigemus ad defensionem patriæ....

CONSTANTIA.{0054}

Quid ille?

CONSTANTINUS.{0055}

Desiderat te sponsam habitum ire.

CONSTANTIA.{0056}

Me?

CONSTANTINUS.{0057}

Te.

CONSTANTIA.{0058}

Mallem[112] mori.

CONSTANTINUS.{0059}

Præscivi.

CONSTANTIA.{0060}

Nec mirum, quia tuo consensu, tuo permissu, servandam Deo virginitatem

devovi.

CONSTANTINUS.{0061}

Memini.

CONSTANTIA.{0062}

Nullis enim suppliciis umquam potero compelli, quin inviolatum

custodiam sacramentum propositi.

CONSTANTINUS.{0063}

Convenit. Sed hinc coartor nimium, quia si, quod debet fieri paterno

more, te in proposito permansum ire consensero, haud leve damnum patiar

in publica re. Si autem, quod absit, renitor, æternis cruciandus pœnis

subjacebo.

CONSTANTIA.{0064}

Si enim divinum desperarem adesse auxilium, mihi quam maxime, mihi

potissimum esset dolendum.

CONSTANTINUS.{0065}

Verum.

CONSTANTIA.{0066}

Nunc autem nullus relinquitur locus mœstitiæ, præsumenti de Domini

pietate.

CONSTANTINUS.{0067}

Quam bene dicis, mea Constantia!

CONSTANTIA.{0068}

Si meum digneris captare consilium, præmonstrabo qualiter utrumque

evadere possis damnum.

CONSTANTINUS.{0069}

O utinam!

CONSTANTIA.{0070}

Simula, prudenter peracta expeditione, ipsius votis te satisfacturum

esse: et ut meum concordari credat velle, suade, quo suas interim

filias Atticam ac Artemiam, velut pro solidandi pignore amoris, mecum

mansum ire, meosque primicerios Joannem et Paulum secum faciat iter

arreptum ire.

CONSTANTINUS.{0071}

Et quid, si victor revertetur[113], mihi erit agendum?

CONSTANTIA.{0072}

Reor Omnipatrem prius esse invocandum, quo ab hujusmodi intentione

Gallicani revocet[114] animum.

CONSTANTINUS.{0073}

O filia, filia, quantum dulcedine tuæ alloquutionis amaritudinem

dulcorasti mœsti patris, adeo ut pro hac re nulla post hæc movear

sollicitudine.

CONSTANTIA.{0074}

Non est necesse.

CONSTANTINUS.{0075}

Eam, et Gallicanum læta promissione circumveniam.

CONSTANTIA.{0076}

Vade in pace, mi domine.

SCENA TERTIA.{0077}

GALLICANUS.{0078}

Curiositate frangar, o principes, antequam, quid mis[115] senior

Augustus tamdiu cum herili filia agat, experiar.

PRINCIPES.{0079}

Suadet illi velle quæ desideras.

GALLICANUS.{0080}

O utinam prævaleret suasio!

PRINCIPES[116].{0081}

Forsitan prævalebit.

GALLICANUS.{0082}

Silete, quiescite, Augustus revertitur, non ut abiit obscuro, sed vultu

admodum sereno.

PRINCIPES.{0083}

Bona fortuna.

GALLICANUS.{0084}

Si enim, ut dicitur, speculum mentis est facies, serenitas faciei,

mansuetudinem forte designat ejus animi.

PRINCIPES.{0085}

Ita.

SCENA QUARTA.{0086}

CONSTANTINUS.{0087}

Gallicane!

GALLICANUS.{0088}

Quid dixit?

PRINCIPES.{0089}

Procede, procede, vocat te.

GALLICANUS.{0090}

Dii propitii, favete!

CONSTANTINUS.{0091}

Perge securus, Gallicane, ad bellum. Reversurus enim accipies, quod

desideras, præmium.

GALLICANUS.{0092}

Illudisne me?

CONSTANTINUS.{0093}

Si illudo?

GALLICANUS.{0094}

Me felicem, si unum scirem.

CONSTANTINUS.{0095}

Quid unum?

GALLICANUS.{0096}

Ejus responsum.

CONSTANTINUS.{0097}

Filiæ?

GALLICANUS.{0098}

Ipsius.

CONSTANTINUS.{0099}

Injusta satis ratio in hac re verecundæ virginis responsum quærere.

Consequentia autem rerum monstrabit ejus assensum.

GALLICANUS.{0100}

Si hunc scirem, responsum flocci facerem.

CONSTANTINUS.{0101}

Licet, experiare.

GALLICANUS.{0102}

Exopto.

CONSTANTINUS.{0103}

Sui primicerios Joannem et Paulum tecum commoratum iri decrevit, usque

in diem nuptiarum.

GALLICANUS.{0104}

Quam ob causam?

CONSTANTINUS.{0105}

Quo illorum ex confabulatione ipsius vitam, mores, consuetudinem,

possis prænoscere.

GALLICANUS.{0106}

Bonum consilium, mihique quam maxime placitum.

CONSTANTINUS.{0107}

Scilicet tui filias secum versa vice desiderat interim mansum ire,

quatinus illarum per sodalitatem tibi fiat morigera.

GALLICANUS.{0108}

Euax, Euax! Omnia meis respondent votis.

CONSTANTINUS.{0109}

Fac ut adducantur citius.

GALLICANUS[117].{0110}

Statis, milites? Currite, abite, adducite filias ad obsequium sui

dominæ.

SCENA QUINTA.{0111}

MILITES.{0112}

Assunt illustres Gallicani natæ, tuæ familiaritati, hera Constantia,

pro sui pulchritudinis, sapientiæ, et probitatis perspicuitate satis

aptæ.

CONSTANTIA.{0113}

Placet. (Introducuntur[118] honorifice.)—Amator virginitatis et

inspirator castitatis, Christe, qui me precibus martyris tuæ Agnetis a

lepra pariter corporis et ab errore eripiens gentilitatis, invitasti

ad virgineum tui Genitricis thalamum, in quo tu manifestus es verus

Deus, retro exordium natus a Deo Patre, idemque[119] verus homo ex

Matre natus in tempore, te veram et coæternam Patri sapientiam, per

quam facta sunt omnia et cujus dispositione consistunt et moderantur

universa, suppliciter exoro, ut Gallicanum, qui tui in me amorem

surripiendo conatur extinguere, post te trahendo ab injusta intentione

revocare, suique filias digneris tibi assignare sponsas, et instilla

cogitationibus earum tui amoris dulcedinem, quatinus execrantes carnale

consortium pervenire mereantur ad sacrarum societatem virginum.

ARTEMIA.{0114}

Ave, Constantia, imperialis hera.

CONSTANTIA.{0115}

Salvete, sorores, Attica et Artemia; state, state, ne procidatis, sed

libate mihi osculum amoris.

ARTEMIA.{0116}

Tuum ad obsequium, domina, alacri mente venimus, tuæ ditioni summa

devotione nos subjecimus, tantum, ut tua nobis abundet gratia.

CONSTANTIA.{0117}

Unum Dominum habemus in cœlis, cui debetur devotio nostræ servitutis,

in cujus fide et dilectione condecet nos servata corporis integritate

unanimiter perseverare, ut mereamur aulam cœlestis patriæ cum palma

virginitatis introire.

ARTEMIA.{0118}

In nullo reluctamur, sed testes in omnibus præceptis parere nitimur,

præcipue in agnitione veritatis et servandæ proposito virginitatis.

CONSTANTIA.{0119}

Théâtre de Hrotsvitha religieuse allemande du dixième siècle, traduit pour la première fois en français avec le texte latin revu sur le manuscrit de Munich · 第 3 / 20 段