_Oudtshoorn_, April 1901
I
Oorlog of Vrede?
't Is de maand September van het jaar 1899. De beide Volksraden zitten
te Pretoria. Dikwijls, al te dikwijls is er een geheime zitting, nu eens
in den Eersten, dan weêr in den Tweeden Raad. Soms vindt er ook wel een
vereenigde zitting plaats met gesloten deuren. Wat is er gaande? Wat
wordt er besproken? De oningewijden weten slechts dit: dat de politieke
situatie hoogst ernstig is en dat de oorlogswolken zich boven den
geliefden Staat samenpakken.
Oorlog of vrede?—ziedaar de vraag, die in elk hart onophoudelijk
opdoemt, en op aller lippen zweeft. Gretig wordt elk nieuwsblad
verslonden; angstig wordt het gelaat van den grijzen President, wanneer
hij zijn kantoor verlaat, bestudeerd. Wat zal het zijn? Is er hoop op
een vreedzame schikking? Is er kans op een eervolle oplossing? Wat zal
het nieuwe depêche nu weer bevatten? O! die akelige kabelgrammen! Zij
maken het ons zoo zwaar, om kalm en bedaard te denken en te spreken. Zij
vullen ons gemoed met toorn. Zij verspreiden een onuitblusschelijk vuur
van rassenhaat. Zij willen den oorlog, niets minder dan den oorlog! God
vergeve die draadtrekkers: want zij weten niet wat zij doen. Zij lachen
nu; later zullen zij niet meer lachen, maar wel op de tanden knersen.
Gij ontmoet iemand op de straat. Vroeger wisselde hij geen woord met u.
Thans komt hij u tegen met de ernstige vraag: »weet ge ook wat nieuws
over de situatie? Wat staat ons voor de deur?” Gij spreekt als oude
kennissen met elkander: de groote, brandende, alles verslindende kwestie
doet vreemdelingen zelfs voor het oogenblik ineensmelten.
Een vriend uit Johannesburg, die _uw_ oordeel nooit over eenig onderwerp
inriep, komt u tegen met de vraag: »Zal ik mijn goudaandeelen van de
hand zetten, of nog meer geld in aandeelen beleggen?”
»Man! wat weet _ik_ van zulke zaken af? Ik ben geen makelaar. Waarom
vraagt u _mijne_ opinie over zulke dingen?”
Hij fluistert u in 't oor: »Jij kent meneer Reitz, niet waar? Of Jan
Smuts, den Staats-Procureur? Of een van de Leden van den Uitvoerenden
Raad of den Volksraad. Hebben _zij_ u niets verteld? Hoe lijkt het,
vriend? Zeg mij in 's hemels naam, wat ik doen moet om.... geen geld te
verliezen.”
In vroegere eeuwen klonk het: »wat moet ik doen om zalig te worden?”
Thans hoort men gewoonlijk: »wat moet ik doen, om geld te maken?” Geld
kan immers zoo vele dingen koopen, die (op 'n manier!) ook zalig maken!
Groot is de man, in de maand September 1899 te Pretoria woonachtig,
die in een tram gezien wordt met den heer Reitz sprekend—mogelijk over
het weêr, of over een gedicht! Nog grooter de man, die zich een vriend
van een Lid van den Uitvoerenden Raad durft noemen. Grootste van al,
die zijne pijp met presidentieel tabak op den welbekenden stoep in de
Kerkstraat gestopt heeft! Elk een, die hem tegen komt, verlangt van hem
het jongste nieuwtje te vernemen. Elk een hoopt door zijne bemiddeling
een kijkje achter de gordijnen te krijgen.
Oorlog of Vrede? Wat zal het zijn? Waar gaan wij henen? Wat staat
ons voor de deur? Elk huis, elk hart, elk uur, elke plaats wordt
overschaduwd door een donkere, angstige onzekerheid, over het gansche
Zuid-Afrika hangt er een huivering-wekkend?
Johannesburg loopt langzamerhand leêg, zeggen de couranten. De
»Uitlanders”, die hun uiterste krachten hadden ingespannen om de
Transvaal in een oorlog met Engeland te wikkelen, zijn nu zeker dat hun
doel zal bereikt worden. Zij gaan derhalve bijtijds naar Durban, Port
Elizabeth of de Kaapstad—»voor eenige weken, of maanden,” zeggen zij,
»wanneer de Britsche legers wel zegevierend Pretoria zullen instappen.”
Twee, later drie treinen per dag dragen de loyale Britten en anderen,
die zich in den naderenden strijd niet mengen willen, naar de kust.
't Is een slecht teeken voor degenen, die den vrede begeeren en om den
vrede bidden. De schaduw des oorlogs schijnt bij voorbaat reeds op het
land te vallen. De Engelsche nieuwsbladen worden al onstuimiger. Zij
blazen het oorlogsvuur al meer en meer aan. Zij ontvlammen de kalmste
en bezadigste gemoederen. Weten zij wel wat zij doen? Willen zij de
zaden van een eeuwigen rassenhaat in Zuid-Afrika planten? Willen zij
het Britsche volk bedwelmen door hun buitensporige artikels, hun lage
leugentaal, hun hartstochtelijke uitbarstingen? Willen zij de Regeering,
de Raadsleden, ja elken man en elke vrouw, die zich »Transvaler” of
»Afrikaner” noemt, met woede vervullen, en alzoo een vreedzame schikking
onmogelijk maken? Helaas! het schijnt maar al te waar: de _Star_, de
_Transvaal Leader_, de _Cape Times_, om andere organen niet te noemen,
werken met macht en kracht voor den oorlog en tegen alle toenadering
tusschen de twee Regeeringen en volkeren, die elkander reeds niet te
veel liefde toedragen.
Groot is de macht der pers; grooter is de macht van het goud der
kapitalisten; vereenigd in een onheilig verbond kunnen die twee machten
werelddeelen tegen elkaar in 't harnas jagen.
Menig gesprek mocht ik in die dagen van spanning met mijn twee naaste
buren, de heeren Piet Cronjé en Koos de la Rey, voeren. Eerstgemelde
hield met de hem eigene hardnekkigheid vol, dat het tot geen oorlog
komen zou. »God zou het niet zoo ver laten komen”—was zijn vast
geloof. Tot op het laatst nog, toen hij mij groette bij zijn vertrek
als Hoofd-Generaal der westelijke commando's—toen nog beweerde hij
heel kalm, dat er een vreedzame oplossing zou gevonden worden.
Kenmerkend van den man is het volgende, dat ik bijna woordelijk, zoo als
door hemzelven gesproken, teruggeef. Het was op een namiddag, kort na
hij van eene vergadering van den Uitvoerenden Raad, (waarvan hij lid
was) naar zijn woonhuis was teruggekeerd, dat ik hem ging bezoeken. Voor
zoo ver ik mij herinner, gebeurde het tegen het midden van de maand
September.
»Er zal geen oorlog zijn,” zei de grijze held, op zijn zachte doch zeer
besliste wijze. »God heeft het mij in een droom of gezicht geopenbaard.
Ik zag een groot beest op mij afkomen. Het was een vreeselijk
monster—een soort beer, of zoo iets. Het kwam al nader en nader. Ik was
in den grootsten nood, want ik had slechts mijn knipmes als wapen tegen
het beest. Het ding scheen op het punt om op mij te springen. Wanhopig
opende ik mijn mes om mij te verdedigen. Doch ziet! wat gebeurde? Het
ondier viel vlak voor mij neêr, zoo effens links van mij, en lag
doodstil op zijn rechter zij. Verbaasd liep ik toe, om het van nabij
te bekijken—en toen zag ik, wat er meê gebeurd was: er waren groote,
sterke touwen of draden om zijn lijf gewikkeld, zoodat het monster zich
niet kon verroeren!”
Op mijne vraag: wat dat al mocht beduiden, antwoordde mijn
eerbiedwaardige oude vriend met den grootsten eenvoud. »Kijk, het beest
moet natuurlijk Engeland, het machtige Engeland voorstellen. Ik ben de
Transvaal. De touwen of draden zijn Europeesche verwikkelingen, die
Engeland beletten zullen om ons te verbrijzelen.”
Toen ik later eenige maanden te Magersfontein bij Generaal Cronjé's
commando's vertoefde, vond ik in hem nog dezelfde kinderlijke,
eenvoudige zekerheid, dat God hem zijn wil bekend maakte, ook in
verband met oorlogszaken!
De man, die later als Generaal de la Rey wereldberoemd zou worden, was
van een gansch anderen stempel. Hij had ook een ander oordeel over de
brandende kwestie van den dag. Innig vroom, zooals bijna alle mannen
van karakter en gewicht onder het oudere geslacht der Boeren, was
hij daarbij volkomen nuchter en helder van geest. Hij was een Lid van
den Eersten Raad, die steeds als »progressief” gekenmerkt stond. In
menig opzicht veroordeelde hij de politiek van President Kruger. Zijn
patriotisme was boven allen twijfel verheven, maar hij gaf zich nooit
over aan blinde partijzucht en uiterste maatregelen. »De teekenen der
tijden” bestudeerde hij met zijn helder en gezond verstand en zij
leerden hem het volgende: »Er is een oorlog op handen”—zei hij, kalm,
ernstig, bedroefd, vooral bedroefd. »Wij kunnen er niets aan doen.
Al geven wij ook toe op het punt van 't stemrecht, het zal toch niet
helpen. Onze vijanden willen ons land, ons goud hebben. Als wij op één
punt toegeven, komt er weer een tweede eisch voor den dag. Als het
tweede uit den weg geruimd wordt, komt er een derde op het tooneel.
En zoo zal het voortgaan, totdat de vijand zijn zin krijgt. 't Is een
uitgemaakte zaak—welke concessies wij ook geven—hoe wij ons ook
vernederen—de oorlog komt gewis.”
Heel toevallig kwam ik in die onvergetelijke dagen ook met mijn ouden
vriend uit den Vrijstaat, den heer Christiaan de Wet in aanraking. Het
was op het perron van het prachtige Park-Station te Johannesburg dat wij
elkander eenige minuten mochten zien. Het gesprek liep over de bekende
»Gezamenlijke Commissie” door den heer Chamberlain in een zijner laatste
depêches voorgesteld. Ik trachtte een woordje ten gunste der aanname van
dat voorstel intebrengen, maar de toekomstige held van Sanna's Post was
er beslist tegen. Hij zag er geen heil in, daar hij den heer Chamberlain
met een volkomen wantrouwen wantrouwde? Ook hij was van oordeel, dat »de
Engelschen ons land en onze mijnen wilden hebben.” Ook hij meende, dat
de oorlog geheel en al onvermijdelijk was. Ook hij protesteerde, dat er
geene schikking zou of kon plaats vinden. Met innige droefheid zag de la
Rey den naderenden storm tegemoet, met uitdagende fierheid riep de Wet
uit: »Laat hem komen.” Kalm als een Stoicijn redeneerde de schrandere
Transvaler over den onvermijdelijken strijd; de onverschrokkene
Vrijstater deed denken aan het ongeduldige oorlogsros van 't Boek Job,
»dat den Krijg van verre riekt.” Beiden zijn zij later gewogen, keer op
keer gewogen in de hitte zoowel als de koude des strijds, in maanden van
voorspoed en in weken van moedeloosheid,—en geen van beide werd te
licht bevonden.
Voor eenige dagen flikkerde de hoop op een vreedzame oplossing der
situatie weêr op in menig vredelievend gemoed, maar ook dat laatste
vonkje werd spoedig uit gebluscht. Wij zinspelen op de delikate,
semi-officieele onderhandeling tusschen den Heer Jan Smuts, den
Staatsprocureur, en den Heer Conyngham Greene, den Britschen Agent te
Pretoria. Onze lezers weten, hoe de ongelukkige schaduw der zoogenaamde
»Suzereiniteit”—dat onheilspellend spook uit de Middeleeuwen—ook die
poging verijdelde. _Bijna_ kwam het tot eene overeenkomst, maar helaas!
de teleurstelling was des te pijnlijker, omdat de verzoening zoo nabij
scheen:—
_»The pity of it, Iago, the pity of it.”_
De stroom was te machtig geworden. De oorlogskoorts was te hoog
gestegen. Het bloed van Majuba scheen om wraak te roepen, en 't
Engelsche volk riep luide om oorlog. »Majuba moet gewroken! Majuba
moet gewroken!”—zoo klonk het uit veler mond en in veel meer harten.
De couranten en tijdschriften—ja, zelfs de kansels—hadden gezaaid;
het zaad had diepe wortels geschoten; de oogsttijd was gekomen.
De oorlogskoorts ging van den Brit op den Boer over.
»Niet meer toegeven! Geen duim meer!”—klonk het door de lengte en
breedte van den Transvaal. »Genoeg, genoeg!”—riepen de Vrijstaters. En
de Koloniale Afrikaanders, en ook velen, die zich niet Afrikaanders maar
Britten noemen, zeiden »Amen” erop. De Republikeinen van Zuid-Afrika
waren immers ook menschen van vleesch en bloed, en van gelijke beweging
als andere natiën. Zij werden boos; zij werden woedend. De maat hunner
vernedering was vol geworden. Hunne schande werd ondragelijk. Hun toorn
liep over. Hun nationaal zelfrespect was op 't spel. Hun nationaal
bestaan scheen bedreigd. Welaan dan, liever als helden sterven, dan als
verachte lafaards blijven leven.