kanyang irog: si Eduardo at sinabing:
--Binabati kita sa iyong tagumpay na kinamtan.
--Salamat ng marami Leoning.
Na, ang pagkamay na iyan ni Leoning ay anong kahulugan na naman? Ang
puso ni Eduardo ay waring nasa tunay na tampok ng kanyang kadakilaan.
Nalulugod siya ng gayon na lamang. Lalo at lalong nagkakaroon ng
kahulugan sa puso ni Eduardo ang gayon. Tagumpay ... Tagumpay nga ang
lahat sa kanya! Halos lihim na napalundag ang kanyang puso sa galak.
Kay buting palad nga naman!
May maningning na pagasa at ginintuang pangarap ang ating binata!
Sa harap ni Leoning ay isang kinatawan ang pumuri, isang mataas na
tao.
Datapuwa't pagkalipas ng ilang saglit ay dinukot ng kinatawan sa
kanyang bulsa ang taglay na orasan at nang makitang ikaanim na pala at
kalahati ng hapon ay nagtindig siya at sinabing:
--Magpapaalam na po ako sa inyo. Saka na muli akong dadalaw rito
pagka't hindi ko na mahihintay ngayon si G. Alejandro, may mga
pagkakataon akong dadaluhan.
--At hindi na po kayo maghihintay?
--Hindi na, paalam sa inyo G. De la Rosa--at ito ay kinamayan.
--Adios po.
At kinamayan din ang binibini at pagkakuwa'y nagpaalam din kay aling
Rita, na, noon ay nasa labas.
At, tuloy tuloy nang nagpaalam ang ating kinatawan.
VIII
Sa piling ng isang Leoning ay lalong dumakila ang isang Eduardo.
Lalong naging maningning ang kanyang pagasa. Kay buti nga namang
idinulot ng pagkakataong yaon! Sa harap ni Leoning ay naging isa
siyang dakila, isang bayani na pinuputungan sa ulo ng masaganang
laurel. Purihin siya sa harap ng kanyang paraluman, ay anong tamis sa
isang kalooban ng binata! Sa pakiwari niya ay walang kasing halaga,
walang kasing uri,--nasa tampok siya ng gintong tagumpay at
pagkadakila,--dangal ng kanyang sarili at kapurihan sa harap ng sino
mang tao.
At, ngayon sa harap ni Leoning ay siya'y isang bayani. Isang bayani
siya na sa pakikidigma ay nagwagi na taglay ang laurel ng tagumpay....
Sa harap ni Leoning ay naging mahalaga siya; lalong naging dakila sa
puso ng kanyang paraluman. Si Eduardo, ngayon, ay siyang pagasa at
dangal ng kanyang irog: ni Leoning. Siya ang pagasa, ang pagibig, ang
buhay....
Samantalang sa kabilang dako naman, si Leoning ay siyang sulo sa
piling ni Eduardo, siyang liwanag at tanging aliw ng puso. Para kay
Eduardo ay isang maulap na langit ang titiisin niya kung wala si
Leoning. Kung maglalaho si Leoning ay isang libingan, isang yungib na
di man lamang inaabot ng sikat ng liwanag, isang langit na wala kahit
isang bituin.
Kaya mauulit ngang magbalik ang lahat! Sila ay magkakangitian,
magkakatitigan ng mga mata, magkakabatiran ng mga lihim ng puso!
At, makalipas ang ilang sandaling makapagpaalam ang panauhin ay
napagisa na lamang silang dalawa. Nang mga sandaling yaong kanilang
sinasarili na ang pagsasalitaan ay waring ang naguumapaw sa kanilang
puso ay ang pagkalugod ng isa't isa. Nagkakahiyaan noong una
datapuwa't ilang saglit lamang ay nagiba na ang kanilang damdamin:
waring naguusap ng kusa ng tapatan. Nawala ang mga sandaling kanilang
kanina ay pinapaghaharing katahimikan. Waring nangapipi ng hindi
naman. Ang naghahari sa kanilang puso ay ang pagirog, ang pagibig na
malinis. Magkapiling ngayon ang kanilang mga damdamin na waring mga
dati'y nabilanggo. Ang kanilang mga pusong malaong nagkasabikan,
nagkalayong ngayon ay mapalad na pamuling nagkatagpo.
--Leoning--ang panibukas ng binata--anong hiwaga at ang magusot na
siudad ay kinawilihan mong tunguhin?
--Nang una nga ay ni sa pangarap ay di man lamang sumagi sa aking
gunita na ito ay aking maabot, datapuwa't sadyang ganito lamang ang
panahon.
--Ni hindi ko rin nga akalain.
--Ang sarili ko man, nguni't....
--Leoning, ano ang paraan at naparito ka--ang agaw agad ni Eduardo.
--Upang ipagtapat ko agad sa iyo ang lahat at lahat ay ito: Isang
umaga, ang kapatid ni aling Rita, na, si mang Alejandro ay nagpunta sa
ating bayan at di ko nga akalain ay inanyayahan kami na sumama sa
kanya. At, matapos mapagusapan nilang dalawa ang lahat at lahat, lalo
na sa kabutihan ng paninirahan sa siudad ay siyang nagbigay daan kung
kaya't sa madali ring panahon ay iniwan namin ang sarili.
--Kaya kita tinanong ng ganito ay lubos at gayon na lamang ang
pagtataka ko sa inyong pagkaparito.
--Magtataka ka nga marahil nguni't maliwanag na ngayon sa iyo ang
lahat.
--Oo, nga Leoning, maliwanag na ngayon ang lahat, hind ko na dapat
ipagtaka.
--At, saka hindi mo na naman dapat pang pagtakhan ang ganitong
pagkaparito ko sa siudad.
--Nguni't masasabi kong lalong napabuti naman.
--At bakit, nang sa anong dahilan?
--Sapagka't si Leoning ko ay hindi na malalayong paris ng dati sa
aking paningin.
--Ah, Eduardo, at hanggang sa ngayon pa ba'y sariwa pa sa puso mo ang
lahat ng iyan?
--Bakit iyong hihinalaing malanta ang lalong sumasariwang pagibig ko
sa iyo?
--Hindi ba siyang katotohanan na limot mo na ang lahat?
--Leoning, bakit mangyayari naman ang gayon?
--At hindi ka ba nagsisinungaling sa iyong mga pangungusap?
--Kausap mo yaring puso.
--Na, sinungaling!
--Nagtatapat ng boong puso Leoning.
--Kasinungalingan!
--Kasinungalingan daw.
--Eduardo, diyata kaya't hindi?
--Nang sa anong paraan Leoning? Huwag mong pahirapan ang puso kong
malaong nangulila sa iyong harapan.
--Pahirapan Eduardo, pahirapan pa ang iyong sasabihin matapos mong
paglaruan ang aking palad na....
At di naituloy ni Leoning ang sasabihin.
--Paglalarong ano Leoning?
--Oh! di nakita mo na at ikaw pa'y magkukungwari.
--Leoning, nagtatapat ako sa iyo, ngayon ay tapatin mo naman ako.
--Eduardo, tinatapat kita.
--Na, ano?
--Dito nga naman sa siudad...!--na, waring di madugtungan ni Leoning
ang sasabihin.
--Na, ano Leoning? Huwag mong pahirapan ang aking pusong matapat sa
iyo.
--Eduardo, na di nga nagkamali ang pangarap ko noong una, ang hinagap
ko sa iyo nang ako ay nasa lalawigan pa.
--Ipagtapat mo Leoning ang lahat ng iyon.
--Na, nagkatotoo nga ang lahat na, ako'y iyong lilimutin.
--Diyata Leoning at ako pa ang pararatangan mong lumimot.
--Katotohanan Eduardo ang lahat kong sinabi.
--Leoning, pinahihirapan mo ang aking damdamin.
--Eduardo, ang sinasabi mong hirap na iyan ay wala pang ika isang
libo, paris ng ginawi mo sa aba kong palad.
--Leoning, liwanagin mo ang lahat.
--Oo, maliwanag Eduardo, ang lahat: hindi ba maliwanag pa sa sikat ng
araw ang iyong paglimot?
--Leoning, walang sangdaling nawaglit man lamang sa alaala ko, ikaw.
--At di nakita mo na nga ang iyong kasinungalingan?
--Hindi ako nagsisinungaling; huwag mong paratangan ang sarili ng
ganyan, malinis ang tibukin ng aking puso.
--Na, hindi ka nagsisinungalin?
--Leoning, isinusumpa ko!
--Isinusumpa raw!
--Tunay.
--Na, apat kong liham sa iyong ni isang kasagutan ay di man lamang ako
nagtamong tugunin kahit minsan. Hindi ba maliwanag pang higit sa sikat
ng araw? Talagang hindi nga naman nagkabula ang pangarap ko Eduardo,
na, pagdating mo na ng Maynila ay limot mo ang isang sumisinta ng
tapat.
--Leoning may katuwiran ka, nguni't hindi mo naliliwanagan ang lahat.
--Na ako pa ang malalabuan sa iyong pagsisinungaling.
--Hindi Leoning.
--Hindi, ang ako ay pahirapan?
--Leoning, oo, hindi mo nga lamang nababatid ang lahat. Kung nang mga
sandaling tinatanggap ko ang iyong liham ay makikita mo lamang ang aba
kong kalagayan, ay mapatak din marahil ang luha mo kung may habag ka
sa abang Eduardong ngayon ay kausap mo. Leoning, salamat at ako ay
hindi sadyang kulang palad pa at kung nagkataon sana ay hindi na ako
si Eduardo ngayon.
--At ano ang nangyari sa iyo Eduardo?
--Leoning, napapasalamat ako sapagka't ako ay naaalaala mo marahil
nang panahong yaon. At kung nasaksihan mo lamang nang mga sandaling
mangyari sa katawan ko ang sakuna at kung hindi ko nga nailagan
marahil ay ni isang "ay" o isang "Diyos Ko" ay hindi man ako
nakapangusap.
--At napaano ka Eduardo?
--"Nang isang hapon ay ako ay inanyayahan ng mga kakilala ko't
kaibigan sa isang sayawan sa masayang Malate. Ang sayawang yaon ay
parangal sa pagsapit ng ikalabing siyam ni Bbg. Anita Fernandez,
datapuwa't ang naging wakas nga ng kasayahan ay ang kasakunaang
nangyari naman sa akin. Hindi ko na kailangang sabihin pa sa iyo ang
mahahabang salaysaying ukol dito. At, nang kasalukuyang naghahari ang
kaligayahan ay biglangbiglang nagkagulo ang marami sa paguunahang
manaog dahilan sa isang sunog ang naging simula.
Maraming mga binibini ang nasaktan at ako nga ay inabot ng isang
malubhang sakuna. Hindi sa isang pagmamalaking loob ay tinangka ko ang
makatulong sa pagliligtas ng ilang mga mahahalagang kasangkapan ng mga
nasunugan, datapuwa't sa isang masamang pagkakataon ay isang sing
bilis ng kidlat na biglang pumatak mula sa itaas na tumama sa kamay ko
ang mabigat na pirasong kahoy, saka isang kahon, na di ko nailagan na
siya ko ring ikinalugmok agad noon din.
Napasigaw na lamang ako at sa pagsaklolo sa akin ng ilan, ay
tinulungan ako sa paguwi ng tahanan, na, ang kamay ko ay gayong
nagsisidhi ang sakit na di ko maikilos at namaga na tuloy.
Mahigit na isang buwang ang kamay ko ay may putpot at nakasabit sa
leeg ko sa pamamagitan ng damit na nakapulupot. At, sa awa ng mga
manggagamot ay mabuti na lamang at ang butong nabali ay napasauli sa
dati at lumakas.
Makalilibo kong ninais na ang ganito ay ibalita sa iyo datapuwa't ang
kamay ko'y ni hindi makahawak ng panulat. Ninais kong magpasulat sa
iba, nguni't ang budhi ko na rin ang nagpakatanggitanggi sa dahilang
hindi ko nais mabatid ng iba ang lihim ng ating puso. At, hindi ba
ikaw rin Leoning ang may sabing hangga't maililihim natin sa madla
ang malinis na pagiibigan ay di natin ipamamalay?"
--Oo, Eduardo.
--Kaya't wala akong maging paraang gawin upang ibalita sa iyo ang
gayong nangyari sa akin at saka mababatid mo na, naito ang kadahilanan
kung bakit ang mga liham mo ay di ko nasagot. At, salamat at hindi sa
ibang panig ng katawang maselan ako inabot ng gayong sakuna at kung
nagkataon sana ay hindi na ako Eduardo ngayon. Wala na ngayong Eduardo
at mababalita mong namayapa na.
At napairap at ngumiti si Leoning sa pagkasabing gayon ang kanya
sanang naging palad.
At nagpatuloy si Eduardo nang makitang ang binibini ay umirap ng
bahagya sa kanya at ngumiti.
--Maluha ka rin kaya Leoning, maluha ka rin kaya kung ako'y tinanghal
na bangkay?
--¡............!
--Leoning, maluha ka rin kaya?
--Eduardo, hindi ako ang maluluha, kundi ang paralumang noo'y
sumaklolo sa iyo.
--Nguni't kulang palad nga ako at walang paraluman noong lumapit man
lamang sa akin ... Wala akong tinatawag sa sarili kundi: Leoning!
Leoning! Nguni't ang tinatawag kong yaong ngalan ay di man lamang
nagmakaawang lumapit. Oo, wala, walang walang lumapit. Kung hindi pa
lumapit ang....
At hinadlang ni Leoning.
--Kundi ibang Leoning.
--Kundi ang mga kaibigan kong mga binata.
--At, nang ikaw ay gumaling ni balita ay di ka naman lamang nag....
--Leoning, anim na liham na paraparang ibinalik ni Bbg. Leonora.
--Na, kahit isa ay wala akong tinanggap.
--Pagka't marahil ay narito ka na sa siudad.
--Na, sa makatwid ay sinisisi mo si Leoning?
--Hindi, at naliwanagan ko ang lahat.
--Maliwanag na iyong nilimot.
--Leoning hindi mo na kailangang pahirapan ang aking puso.
--Dinaramdam mo ang hirap ng iyong puso nguni't ang abang palad ko ay
di mo namamalayang ang titiitiis ng dahil sa pagaalaaala sa iyo.
--Leoning tunay kaya?
--Asahan mong ako'y di marunong lumimot sa sinanglaan ng pagibig.
--Leoning, salamat.--At hinawakan ang kamay ng binibini na dahilan sa
galak ng kanyang puso....
Datapuwa't ang kanilang maligayang paguusap ay nahinto. Ang masaya
nilang paguusap ay nabulabog. Ang kanilang pagngingitian ay natigil,
kapwa nagulat ang dalawa. Bakit? Ano ang kahulugan noon? Isang putok
ng rebolber ang kanilang narinig. Ano ang nangyayari? At dinunghal ni
Eduardo ang bintana ay maraming taong nagkakagulo. Bakit ano ang
nangyari? Ano ang nangyaring yaong gulo na sa tapat pa naman ng bahay
nina Leoning? At, nang makita ni Eduardo ang pinagkakaguluhan ay
nakita niyang isang bisig ang inaaugusan ng dugo: sino iyon?
Subali't sa kanyang pagkakapako ng tingin sa taong yaong may sugat ay
siya namang pagkabaling ng tingin sa kanya at nang siya ay makita ay
biglang ngalan niya ay tinawag na napapahabag.
--Eduardo, tulungan mo ako halika.
Ganyang pangungusap ang kanyang narinig nang siya ay makita ng may
sugat ang bisig. Sino ang lalaking yaon; at ano ang kapahamakang yaon
nangyari? Sino ang may diwang masama na nagpatama sa bisig niya ng
punglo?
Alamin natin!
IX
Ang gulong yaon ay nakabulahaw ng gayon na lamang karaming tao. Sino
nga naman ang may kagagawan noon? Isang bisig ang inaagusan ng dugong
hindi maampat ang pagtulo. Waring lalong naghuhumapdi habang
nagtatagal. Ang ibang nakamalas sa anyong kaawaawa ng may sugat ay
halos dinalaw rin ng habag ang mga damdamin, kinaaawaan ang binatang
sawing naghihirap.
Kaya't di naglipat saglit at ang naruong nakamalas sa kalagayan ng
binata ay kaagad na tumawag ng karo-ambulansia ng pagamutang bayan
(Heneral Hospital). Ang kaawaawang kulang palad na binata ay halos
nalugmok na lamang sa lansangan. Kaawaawang binata! Ang binatang yaon
ay dili iba't ang matalik na kasama't kaibigan ni Eduardo: si Pako,
ang binatang nakatira sa tapat nila Leoning.
--Eduardo, mangyaring tumawag ka sa maykapangyarihan upang pagusigin
ang may masamang hangad na iyon sa akin.
--Pako, na paano ka? Ano ang ginawa mo at ikaw ay sinaktan ng kung
sino?
--Mapayapa akong naglalakad nang hindi ko hinihintay ay nangyari ito
sa akin.
--Sino ang may kagagawan kaya?
--Wala akong malay.
--Diyata?
--Oo, narinig ko na lamang ang putok at naging parang kidlat na
biglang tumagos sa bisig ko ang punglo.
--Pako, wala kang nakita kahit na sino?
--Walang wala nga.
Samantalang walang makaimik sa mga taong nangaroon, na, nakasaksi sa
kalagayan ng kaawaawang binata. Salamat na lamang at dinaluhan agad ng
may kapangyarihan: dalawang pulis ang madaling lumapit upang siyasatin
ang pangyayaring yaon.
Datapwa't sa pagdalo kayang yaon ay matiyak din agad nila kung sino
ang may kasalanan? Sino kaya roon ang kanilang paguusigin?
Paglapit ng dalawang pulis na magsisiyasat ay paraparang natahimik ang
lahat. Naghari ang mga sandaling walang nagsasalita man lamang. Ano
kaya at sino ang tatanungin doon? Wala namang matiyak ang tinamaan
kung sino ang may gawa ng kasakunaan umabot sa kanyang katawan.
At, ang dalawang pulis ang siyang nagtatanong ng mga bagaybagay sa
pangyayari kay Pako, kung sino ang may kagagawan noon ay walang
matiyak naman ang ating binata, sa katotohanan, hindi niya nakita ang
may masamang hangad na iyong napoot sa kanya.
Makalipas ang ilang sandali, ay dalawang malaking lalaki naman ang
lumapit, na, waring humawi sa salipunpon ng mga tao. Ang dalawang ito
ay kapwa makisig: mga sekreta pala. Sila naman ang nagkuha ng tanong
sa tinamaan, nguni't ni hindi rin matiyak kung sino ang may kagagawan.
--Sino ang may kagagawan ng ganito?
--Hindi ko po maalaman.
--Bakit pinatamaan ka ng punglo?
--Wala po akong malay; papauwi na lamang ako nang hindi ko hinihintay
ay nangyari nga ang sakunang ito.
--Mayroon ka bang kaalit?
--Wala po akong nalalaman.
--Wala ka bang nakakasamaang loob dito?
--Wala po.
--Hindi mo na matiyak kung saan nagbuhat ang punglo?
Datapwa't ang tanong na ito ay hindi nasagot ng binata. Nakatalikod
siya ng tamaan. Samakatwid ay sa kanyang likod nagmula. Nguni't hindi
rin naman niya matiyak ng lubusan. Hindi nga naman nakita niya at sa
katotohanan ay wala siyang matitiyak na sino man sapagka't nang siya
ay pauwi na ay tahimik ang kanyang loob na hindi niya hinihintay ang
gayong mangyayari. Kung nalalaman lamang niya, di sana ay nakahandang
umilag. Wala ni sino mang nasa harap niya na nakita na may maghahangad
ng gayon. Ano nga naman ang mabuti? Sino ang may pananagutan sa gayong
sakuna?
Sino nga kaya ang mananagot?
Wala, wala sapagka't ang may masamang budhi ay di nakita. Wala
sapagkat walang matiyak ang mga maykapangyarihan, kung sino ang may
kagagawan ng pangyayaring yaon. Wala, sapagka't hindi matiyak nino man
at ni hindi rin matiyak ng tunay na tinamaan. Wala, sapagka't walang
matukoy ang tinamaan: wala siyang kaalit, walang kasamaang loob at
walang nalalamang may nagmamasamang loob sa kanya.
Datapwa't hindi, kailangan ang may sala ay madakip. Hindi maaaring
walang gagawang sino man sa may kalapit din ng pook na iyon ng
pinangyarihan. Hindi mawawala roon ang nagbigay-bulahaw sa mamamayan
ng gulong yaon.
Walang salang naroroon!
Kailangan lamang ang isang mahigpit na pagsusuri at mahigpit na
pagsisiyasat. Kailangang makuha sa mga pook ding malapit doon.
Kailangang paghanaping mabuti, kailangan ang mahigpit na paguusig sa
may kasalanan. Kailangang pagusigin, ang nakapagbigay gulong yaon sa
katahimikan ng mga tao. Kailangan ang lahat ng ito.
At, hindi maaring ipaggayon gayon lamang ang pangyayaring ito.
Kailangan paghabulin ng isang kaawaawang binata ang kanyang kinamtang
kasawian. Diyata ba't kanyang pababayaan na lamang ang gayon? Oh!
hindi! Hindi niya maaaring pabayaan. Mayroon tayong pamahalaang
matatag at malaya. Na, ang isang tao, ang isang _individual_ ay malaya
at di maaring upasalain ng maling pananalig. Ang isang tao ay nasa
ilalim ng kapangyarihan ng mga batas, na, ang mga batas na iyan ay
siyang matibay na saligan at pinagbabatayan ng mga matwid ng isang
mamamayan.
Na, ang isang tao ay di dapat upasalain kung sino man siya. Na, ngayon
ay di na paris ng mga nagdaang panahon na ang nakapaghahari ay ang
lakas sa hina. Malaya ngayon ang lahat; walang busabus, walang alipin.
Lahat ay may kanyang matwid na gumamit ng karapatan sa harap ng batas
na kailan ma't ang batas na ito ay matuwid at siyang umiiral.
Na, ang mga taong lumabag sa ipinaguutos ng batas ay mapaparusahan.
Kaya't kinakailangan ng isang tao ay sumunod at sumubaybay sa
ipinaguutos ng kapangyarihan kailan ma't nababatay sa batas. At, ang
pagsunod ng isang tao, o ng bawa't _individual_ sa batas na
pinagbabatayan ay isang paraang magiging daan ng pagkakaroon ng isang
bayang payapa, ng isang bayang dakila, ng isang bayang sa sangsinukob
ay walang nakapaghahari kundi ang batas ni Bathala at ang batas na ito
ay ang pagkakapantaypantay.
Kaya kailangan ang madaling pagkilos ng maykapangyarihan. Kailangan
ang paghanap sa dapat na pag-usigin. Oo, kailangan ang lahat ng ito
sapagka't kung ipagpapaliban pa ay baka makalayo, baka lalong mawalang
bisa ang lahat ng mga paraan sa ikadadakip ng may masamang budhing
yaon. Oo, kailangan sapagka't baka ang may kagagawan noong may diwang
"Bolsibismo" ay minsan pang maulit. Baka maulit pa ang pangyayaring
yaon na di dapat mangyari sa isang bayang payapa.
At, sa pangyayaring yaon ay di nagpabaya ang mga maykapangyarihan.
Pipiliting hanapin ang may kagagawan noon. Kaya kailangan ang sila ay
magsikilos. Kailangan liksihan ang paguusig sa ikatatagpo ng nanakit
na yaong ngayon ay nawawala sa mata ng madla.
Nguni't ang lahat ng pagkakasala ay dapat pagbayaran. Alin mang may
utang ay nagbabayad. Mahuhuling walang sala, kundi man ngayon ay bukas
o dili kaya'y darating ang tadhanang araw na kanyang magiging sukdulan
upang isigaw ang lahat ng kanyang mga ginawa at masasamang hangarin.
Kailangan paghanapin ang lahat ng ito upang ang matuwid ay siyang
lumitaw sa harap ng katiwalian. Kailangan sapagka't ang matuwid ay
kailan man ay matuwid na dapat paghabulin ng isang tao ang kanyang
sinusubaybayan.
At, ang masasama ay may kanyang kalalagayan. Ang masama ay masama.
Kaya kailangan ang masama ay mabukod sa mabuti at ang mabuti ay
mabukod sa masama. Sa sangdaigdig ay sadyang may ganito, na ang
masasama ay sa masama at ang mabuti ay sa mabuti.
Sino nga naman ang magkakapasasabi ng gayong pinagmulan ng
pangyayaring muntik ng ikinasawi ng isang binatang tahimik ang loob at
walang malay?
Nguni't ang lahat ng bagay ay mayroong wakas. Ang lahat dito sa mundo
ay natatapos. Ang kaligayahan ay di namamalagi. Paris ng langit na
kung minsan ay maulap at kung minsan ay maaliwalas.
Ang may kagagawan nito ay nagkaroon din ng takot, kaya hindi maaaring
ilihim niya sa mata ng tao ang kanyang kasalanang nagawa. Hindi
maaaring ilihim niya sa harap ng tao ang kanyang kasalanan. Nagkasala
siya, siya ay namaril. Samakatuwid ay isang kasalanan ang ganito.
Sa pagkakabaril niya ay nagkasala ang kanyang sarili sapagka't ang
pinatatamaan niya ay nakailag. Nang makita niyang ang tinamaan ay ang
kulang palad na binata, pagdaka'y iniurong ang rebolber at parang
walang ano man. Datapuwa't kailangang siya ay magsabi ng totoo.
Kailangan!
Kailangan nga sapagka't ang mga maykapangyarihan ay nagsikilos.
Bagama't ang kanyang budhing nagkasala ay nanahimik na sandali ay muli
ba waring pinagharian din ng poot pa ang loob. At bakit? Sino ang
taong iyon? Sino itong ngayo'y waring isisigaw ang kanyang nagawang
pagkakasala?
At, nagsalita na waring inubos ang lakas:
--Sukab! Sukab!
Na, ang salitang itong malakas ang waring nanoot sa mga pandinig ng
ilan. Narinig ng dalawang sekreta, kaya't sa bahaging pinanggalingan
ng hiyaw ay daglian agad na pinatunguhan ng dalawang kawal ng
maykapangyarihan.
--Sukab na asawa! Oo, pinugayan mo ang aking karangalan, dahil dito ay
muntik tuloy ikasawi ng mga tahimik na budhi. Oo, ang pangyayaring
iyan ay, isang bagay na dapat mong pagaralan. Ikaw ang asawang dapat
sumpain.
Sino ang asawang yaong pinagngitngitan ng galit?
Ano ang ginawa niya na naging daan ng pagalimura sa asawa namang
humihikbi?
Samantalang ang asawang nagwalang bahala sa karangalan ng nagsasalita
ay waring napahibik na lamang at ni kaputok na pangungusap ay di
nakasagot.
Taksil! Kaya ngayon ay maaaring hindi ka na pakita sa aking pangmalas.
Magagawa mo na ngayon ang iyong ibig at ako'y napopoot ng tumingin sa
iyo.
--Ikaw ang magwawasak ng karangalan ko at magpuputong sa ulo ko ng
kawalang hiyaang pagsusukab?
Samantalang ang nagngingitgit na iyon sa galit ay dagling tumalikod at
sinabayan ng panaog. Mabuti na lamang at nakalamig ang kanyang loob na
sana ay bibigwasan pa noong unang mangyari ang pagpapaputok, subali't
nang kanyang makitang iba ang tinamaan ay nagbago ang kanyang nagdilim
na isip.
Nakakalabas pa lamang siya ng pintuan ay hinarang na agad siya ng
dalawang sekreta at sinabing:
--Mahal na ginoo, hindi kaya sakaling maging pangit sa kalooban ninyo
ang kami ay magtanong ng nauukol sa pangyayaring itong muntik ng
ikasawi ng isang tao?
--Opo, maaaring ipaliwanag ko sa inyo ang lahat.
At, hindi na nakapagtanong pa ang dalawang kawal ng maykapangyarihan
at sila ay tuloy nagsilakad sa kinatatayuan ng sawing palad na si
Pako.
--Pako--ang wika ng taong kasama ng dalawang sekreta--muntik na palang
nasawi ikaw sa pangyayaring ito?
--Mang Pepe, sino ang may kagagawan nito, hindi mo po ba nalalaman?
--Pako, ako ang may sala ng lahat, oo, ako ang mananagot sa
pangyayaring iyan.
--Mang Pepe, nang sa ano pong paraan, bakit akong iyong isang
pamangkin ay ginanito?
--Saka ko ilalahad sa iyo ang lahat. Hindi ko kinusa ang pangyayaring
iyan kaya malalaman mo ang simula.
--Mang Pepe, ano ang sumadiwa ninyo?
--Hayaan mo't saka na.
--Oh, maano pong sabihin na ninyo ang lahat ng mahiwagang pangyayaring
ito!
--Ano po ang inyong ginawa?
--Oo, malalaman mo ang lahat, ipadadala mo na kita sa pagamutan at
upang mabigyang lunas agad iyang sugat.
--Sumama na po kayo sa akin at ilahad ninyo ang lahat at lahat.
--Oh! hwag na, sumakay ka na sa iyong auto at ako ay hahanap ng ibang
magpapalakad pagka't ang kamay mo ay hindi makakilos.
--Sumama po kayo.
--Hwag na at ako ang bahalang maglahad sa maykapangyarihan nitong
mahiwagang gulong ito.
--Sasama kayo sa maykapangyarihan at bakit?
--Sasama ako upang malaman ang lahat ng hiwaga ng pangyayaring ito na
nagbigay ligalig sa maraming tao.
--Kung ikaw rin po lamang ang may kagagawan ng lahat kong itong
sinapit, ay hwag na, hindi na kailangan.
--Ipinagsasama nila akong pilit upang kunan ng tanong--na sabay turo
sa dalawang sekreta--hala magpunta ka agad sa pagamutan upang iyan ay
malunasan.