Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was made using scans of public domain works from the
University of Michigan Digital Libraries.) Handog ng
Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga
ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph)
HIWAGA
ng
PAG-IBIG
B.B.Nanong.
="PUSONG MINATAMIS ANG MAMATAY NG DAHIL SA PAGSUSUKAB NG ASAWA"=
=NOBELANG TAGALOG=
HIWAGA NG PAGIBIG
KATHA NI
Balbino B. Nanong
(Kasapi sa "PANULAT BANAHAW")
LUKBAN, TAYABAS
KAUNAUNAHANG AKLAT NG
"Panulat Banahaw"
=UNANG PAGKALIMBAG=
=Maynila, K.P.=
=Limbag sa=
"ORIENTAL PRiNTING" 408 Ronquillo, Sta. Kruz MAYNILA, K. P. 1922
Ang sino mang may nais magkaroon ng sipi ng aklat na ito maaaring
makipagusap o makipagalam kay Gg. P. C. Palines, katiwala ng may
katha. Tel. 8601, 1030 Azcarraga, Maynila.
Gayon din, ipinagbibili sa mga libreria.
[Larawan: BALBINO B. NANONG]
Ang pagibig ay isang bagay na hindi dapat paglaruan; kung ang pagibig
ay isang laruan ay walang katamisan sa puso.
_B.B. Nanong._
_SA MADLA:_
_Ang aklat na ito, sakaling sa pagkatunghay ninyo sa mga dahon, ay di
kakitaan ng mga matatamis na pangungusap, ng matatayog na pagkukuro ng
kaisipan, at gayon din, sakaling di maging masarap sa inyong panglasa
ang nalalaman dito, ay hinihiling ko ang paumanhin ng madla sa abang
kathang ito; pagka't ako ay hindi isang tanyag na manunulat at
mangangatha._
_Sinulat ko ang aklat na ito, sa maalab na nasang makapaglingkod ang
abang kaliitan sa bayang may sariling wika, nguni't alanganing lagi
ang katatayuan--maraming nagtatakwil sa Inang Wika_....
_Sinulat ko rin ito, sa maalab na nasang mailarawan ang tinawid ng
dalawang magkasintahan nguni't kapag nagkaminsan ang matamis na
pagiibigan ay nagkakaroon ng mapait na wakas para sa dalawang puso_.
_Ngayon, ay ipinababatid ko sa madla, na, sakaling maraming mali sa
pagkakasulat nito, marahil, sanhi na lamang ng kabataan ng aking
panitik--hindi pantas na mangangatha._
_Kaya aking inuulit, na, sa pagbasa ng aklat na ito at hindi kapulhan
ng bagay sa inyong panglasa, ay hingi ko ang paumanhin sa lahat, dala
ng hindi ko pa kabihasnan. Gayon man ay hangad ko rin at inaasahang
ito ay isa man lamang mabilang sa mga punpon ng aklat na nasusulat sa
ating wika._
_BALBINO B. NANONG._
=HANDOG=:
Sa mahal kong kapatid: kay Consolacion Elento at sa madlang kasapi sa
"Panulat Banahaw" lalong lalo na sa mga magagandang tala: Ursula
Maderal, Atilana Abrilla, Guadalupe Abad, Pining Ravida, V. Abutal at
Roming Dator; at sa masisiglang kasaping Z. O. Maderal, B. E. Palacio,
E. Nañola at Ben. Racelis. At, gayon din inihahandog ko ito sa mga
kapisanang naglilinang ng sariling wika sa lalawigang Tayabas, lalong
lalo na sa "Pagasa ng Lucena", "Panitik Atimonan" at "Hilaga ng
Tayabas."
_ANG SUMULAT_.
HIWAGA N~G PAGIBIG
I
SA LILIM NG ISANG MANGGA.
Kung madadama lamang natin ang dibdib ni Leonora, ay ating
mararamdaman na para bang lalong lumalakas ang pagkaba. Malakas at
masasal na parang tinatahip ang dibdib sa lakas ng tibok ng puso.
Parang may sindak, nguni't sa harap pa ba kaya naman ng isang
kasintahan masisindak at waring matatakot? Isang hiwaga ang ganito!
Sila'y magkapiling ni Eduardo. Ang kanilang mga puso ay parang
nangapiping ilang sandali sa dahilang tila tumagos sa puso ng binibini
ang pangungusap na binigkas ng binata. Ang huling katagang binigkas ni
Eduardo ay parang nagdulot sa puso ni Leoning ng isang pagkaawa.
Nguni't ang pagkaawa niyang yaon ay nangahulugan ng kanyang pagkapipi
sa dahilang hindi mabigkas ng bibig ang isasagot, samantalang, sa
katotohanan ay di natin nababatid ang mga lihim ng kanilang puso.
At upang matalos naman natin kung bakit ang binibini ay parang
sumisikdo ang puso at parang tinatahip ang dibdib ay narito ang
dahilan. Siya ay di natin dapat pagkamalang natatakot. Ang nasa harap
niya ay si Eduardo, isang uliran, mabait at matimtimang binata. Walang
kilos na magaspang at marungis na paguugali.
Nang mga sandaling yaon ay idinadaing niya sa harap ni Leoning ang
dalisay na tibukin ng kanyang puso sa dahilang sinisinta niya nang
tapat si Leonora.
--Leoning, malaon nang ang palad ko ay nasa kandungan ng dusa.
Nguni't kailan ko pa kaya matatamo ang pagasang maituturing kong
ligaya ng aking buhay? Katulad ko Leoning ay isang bulaklak na
nalalanta at ang tanging makapagpapasariwa, lamang ay ang hamog ng
iyong kaawaan.
Datapwa't ang binibini ay patuloy sa kanyang pagkapipi; hindi pa rin
sumasagot, kaya si Eduardo ay muling nangusap.
--Leoning, kailan pa? Maanong sa ngayon ay idulot mo na at kung
hihintayin mo pa ang bukas, oh! Leoning, sa aba ko ay wala na! Tila
isang libingang napakapanglaw ang kahihinatnan ng palad ko. Kaya, kung
may paglingap ka ay igawad mo na ngayon sa akin.
Ang ganitong mga pangungusap na binigkas ni Eduardo ay parang lubos na
tumagos sa kaibuturan ng puso ni Leoning. Sa gayon, si Leoning ay
nagkaroon ng awa at tila ganap na nahabag sa anyong kanyang namalas
kay Eduardo. Naawa siya. Nguni't ang kasagutang bibigkasin ay parang
nabitin sa kanyang labi. Pinagaalinlanganan niya ang pagbigkas sa
matamis na salitang "OO" para sa isang Eduardo, kaya't pinigil pa rin
niya at di binitawan.
Ang mga sandaling yaon ay siyang huling gabi ng kanilang paguusap, at
kung maulit man ay maluluwatan na pagka't sa kinabukasan ng araw na
yaon ay patungo ng Maynila, si Eduardo, sa dahilang panahon na naman
ng pagbubukas ng mga paaralan. Hindi na niya maaaring magawa pa ang
dating pagdalaw kay Leoning na walang liban tuwing hapon.
Kaya't boong pagsusumikap ang ginawa ni Eduardo, upang kung maaari
lamang tamuhin niya ang kanyang mithing makamtan; ang pagibig ni
Leoning bago lisanin ang sariling bayan. Kaya't sa gitna ng
paghaharing yaon ng katahimikan ay pamuli siyang nangusap:
--Leoning, ano ang kahulugan ng di mo pagsagot na ito sa akin?
Niwawalang bahala mo kaya pagka't akong kaharap mo ay isang abang
maralitang Eduardo lamang na di dapat pansinin?
--Eduardo, bakit ka nagsalita ng ganyan?
--Leoning, hindi ba katotohanan ang aking sinabi?
--Eduardo, huwag mong pasakitan ang aking puso. Oo, iniibig kita. Ikaw
lamang ang buhay ko.
--Leoning, salamat, diyata...?
--Eduardo, asahan mong boong puso kitang iniibig.
--Leoning!!!
--Eduardo!!!
Walang naitugon ang binata sa dalaga kundi isang halik sa mapulang
labi at isang mahigpit na yakap. Kay papalad na mga puso! Salamat at
walang nakasaksi sa kanila kundi ang mga bituin at ang kabilugang
buwang sa kaliwanagan ay parang nakabitin sa langit.
--Eduardo, baka pagkatapos ng lahat ng ito ay pabayaan mo ang aking
palad?
--Leoning, alalahanin mong libingan ang kasasadlakan ko kapag nagmaliw
ang aking pag-ibig.
--Eduardo, baka....
--Leoning, maniwala ka.
--Baka sabi mo lamang ang lahat ng iyan.
--Leoning, malasin mo ang mga bituin, malasin mo ang buwang iyang
nagsasabog ng kaliwanagan--iyan, iyan ang mga tangi kong saksi.
--Masasaksi mo nga iyan; nguni't hindi mo ba naaalaala na ang buwang
iyan ay naglalaho kung sinasaputan ng ulap? Ganyan din naman ang
iyong pagibig na mangyayaring maglaho pagdating ng panahon.
--Huwag mong pahirapan ang aking puso. Alalahanin mong ang puso ko ay
katulad ng isang bulaklak na kapag hindi nadilig na isang umaga ay
nalalanta; kaya't kung malanta nga ang paglingap mo, ay! sa aba ko ay
wala nang pagasa kundi ang tunguhin ang huling hantungan ng lahat.
--Eduardo, ang lahat ng iyan ay masasabi mo; nguni't pagdating mo
marahil sa Maynila, ay pawi nang lahat sa iyong alaala ang mga
pangungusap mong iyan sa harap ko.
--Leoning, balintuna ang iyong hinagap. Alalahanin mong sa kaibuturan
ng puso ko ay isa kang bulaklak na pinakakaingatan at laging dinidilig
ng aking pagmamahal.
--Eduardo, marahil ay malilimot mo rin ang lahat ng iyong mga
pangungusap. Kung nasa piling mo na marahil ang magagandang bulaklak
sa Maynila, na, pugad ng mga pusong uhaw sa hamog ng ligaya ay
lilimutin mo na ang lahat ng ito.
--Leoning, huwag mong pangarapin ang ganyang mong hinala; alalahanin
mong ang paglisan ko bukas ay nangangahulugan ng mapait na gunitain.
--At marahil, sa paglisan mong iyan ay limot mo na ako sa alaala.
--Leoning, alamin mo na mula sa mga sandaling ito ay nakatitik na sa
kaibuturan ng aking puso ang iyong pangalan.
--Oo, nguni't pagdating sa Maynila, ay pawi na.
--Leoning, namamali ka; ang sabihin mo'y hanggang libingan.
--Hanggang libingan na di mo na maaalaala ang iyong pangako? Marahil
nga....
--Leoning, saan man mahantong ang aba kong palad ay di maaaring
mawalay sa gunita ko't alaala ang larawan mo.
--Isinusumpa mo kaya ang lahat mong mga pangungusap na iyan?
--Leoning, sumpa ko.
--Hanggang....
--Hanggang hukay Leoning ko!
--¡...............!
--Leoning!
--Eduardo!
--Habang buhay!!!
--Hanggang libingan naman!
--Hindi ka kaya makalimot?
--Habang tumitibok ang puso ko.
Saksi nila ang mabituing langit. Ang liwanag ng buwan ay parang
nalulugod na bumabati sa kanilang pagkamapalad. Ang simoy ng hangin ay
parang nagbabalita sa madla ng pagkamapalad ng dalawang puso: ni
Eduardo at ni Leoning. Ang halimuyak ng mga bulaklak na nasa bakurang
mahalaman ay tila naghahatid ng samyo at kabanguhan sa kahilang
paguulayaw.
Kay papalad!
Dalawang pusong nagkakaisa ng tibukin. Si Eduardo ay naliligaya sa
piling ni Leoning. Si Leoning ay nalulugod sa harap ni Eduardo. Si
Leoning ay isang mabangong bulaklak na humahalimuyak kung nagbubukang
liwayway. Si Eduardo naman ay isang paruparung nagkapakpak na uhaw sa
katamisan ng nektar at bango ng pag-ibig.
Ang gabing yaon ay parang isang langit na mabituin at puno ng mga
pangarap at pagasa kay Eduardo. Kung pagkuruin niya ay tila siya na
lamang ang pinakamapalad at pinakamaligaya sa sangdaigdig. Laging
sariwa ang ngiti. Naging masigla siya buhat ng mga sandaling bitiwan
ni Leoning ang oong kanyang malaon nang ninanais makamtan. Kay palad
nga naman niya! Tinamo rin niya sa kabila ng pagod at masasaklap na
pagtitiis ang ligaya ng kanyang puso.
Samantala, si Leoning ay nalulugod din naman sa kabilang dako. Pusong
umiibig sa kapwa puso ay pusong naliligaya. Kay tamis dilidilihin!
Isang batisang pinagmumulan ng mga pangarap at kaaliwan para kay
Leoning ang kanyang puso sa dahilang siya'y umiibig.
Datapwa't sa pagkalugod ni Leoning ay parang nakatatanaw siya sa
kabilang dako ng manipis na ulap: nalulugod siya sa harap ni Eduardo,
nguni't iilang sandali na lamang ang itatagal ng kanilang paguulayaw
at pagpapalitan ng ngiti at titig. Matatapos na ang paguusap nang
lihim ng kanilang mga mata kung sakali't nahihinto ang kanilang
paguusap. Kinabukasan ay hindi na mauulit ang ganito. Aalis na si
Eduardo at ang pangyayaring ito ay tila isang tinik na susubyang sa
kanyang puso. Magkakahiwalay silang maluwat. Kay lungkot na mga
sandali!
Kay Eduardo man ay gayon din. Parang subyang na dumuduro sa kaibuturan
ng kanyang puso ang gayong paghihiwalay. Ilang saglit na lamang at
sila'y magpapaalaman.
--Leoning, huwag sanang magbabago ang iyong damdamin.
--Eduardo, huwag ka sanang makalilimot sa iyong sumpa.
--Leoning, aalis na ako. Huwag ka sanang magbabago ng kalooban at
alalahanin mo sana akong parati.
--Eduardo, ipinababaon ko ang aking pagmamahal sa iyo. Alagaan mo
sanang lagi at ako ay iyong alalahanin.
--Leoning, Leoning, hanggang hukay.
At isang mariing halik at mahigpit na yakap ang nailagda ni Eduardo
kay Leoning. Salamat na lamang at walang nakasaksi sa kanila. Ang
dalawang batang kasama ni Leoning at saka ang matandang kanyang ali,
ay salamat at paraparang nagsisipaghilik ng mga sandaling yaon at kung
hindi sana ay di nila magagawa ang gayon.
Habang naaabot ng tanaw ni Leoning, si Eduardo ay di nagbabago ang
pagkakatitig ng binibini. Sa palagay ni Leoning ay parang isang
dapit-hapon ang gayon. Dinalaw rin siya ng munting pagkalungkot. Isang
tanaw pa ang inihabol ni Leoning, nguni't, oh! wala na....
Pagdating ni Eduardo sa sariling tahanan ay nagbihis ng kanyang damit
na pangpahinga at bago natulog ay idinalangin at sinabi ang ganito:
--Huwag nawang makalilimot si Leoning sa aming sumpaan!
II
Dalawang buwang singkad ang lumipas mula nang lisanin ni Eduardo ang
sariling bayan.
Si Eduardo ay parating tumatanggap ng mga sulat na buhat kay Leoning.
Si Eduardo ay palagay ang loob. Ang kanyang pagaaral ay lalong
sinisikap upang sa wakas ay magtamo ng tagumpay.
Lalo at lalong sumisigla ang kanyang katawan. Lubos na nasisiyahan.
Kay palad na Eduardo nga naman! Lagi nang sa mga huling titik ng mga
liham na kanyang tinatanggap ay di nawawala ang matatamis na alaala ni
Leoning, na, siyang lubos niyang nagiging kaluwalhatian.
"--Tanggapin mo ang matatamis na alaala at walang kupas na pagmamahal
ng iyong Leoning na sumisinta hanggang hukay."
Ganyang mga pangungusap ang lagi nang tinatanggap at nababasa ni
Eduardo kung sumusulat sa kanya si Leoning.
Kay tamis nga namang magaalaala ni Leoning!
Kaya't gayon na lamang ang kasiyahang loob ng binata. Iyan ang tangi
niyang nagiging kaligayahan sa lahat ng sandali ng pagiisa.
Ang bawa't pangungusap ni Leoning ay di pinangangawitang basahin.
Minsan ... makalawa ... makaitlo ... Kung tinititigan niya ang sulat
mula sa binibini ay waring siya'y nakikipagusap. Anong tamis nga
namang magmahal ni Leoning!
Si Leoning ay isang binibining katutubo ang kayumian. Ang kanyang
puso ay minsan lamang kung sumumpa sa kanyang iniirog, bukod sa
maganda at mabait.
Nguni't sa pagiisa ni Eduardo ay kanyang naiisip na matagal pang
panahon bago niya masisilayan ang mukha ni Leoning.
Iyan ang mapait dilidilihin para sa kanya. Kailan pa niya makikita ang
mukha ng kanyang kasintahan? Kailan pa?
Kailan pa kaya niya makikita ang kanyang ilaw at buhay? Kailan niya
makikita ang titig na mapangakit ng kanyang Leoning?
Kay pait nga naman ng ganito!
--Ano kaya ngayon si Leoning? Naaalaala rin kaya niya ako paris ng
ginagawa kong pagaalaala sa kanya?--ang madalas nasa pagiisa'y
naitatanong ni Eduardo sa sarili.
Oh! ang puso nga namang nalalayo sa sinisinta!
Para kay Eduardo ay lalo't lalong nananariwa ang pagkasabik na kanyang
makita si Leoning. Kaya't madalas niyang masabi sa sarili:
--Huwag nawang maglalaho ang kanyang sumpa!
Nalulungkot siya sapagka't ang kanyang kasintahan ay nasa malayong
hindi maabot ng kanyang tanaw. Ang kanyang puso ay nangungulila sa
madlang kaaliwan. Ngayon niya nadadama ang sakit ng malayo sa
kasintahan. Walang kasing pait!
Baka nga naman pagdating ng panahon ay ganap na siyang limutin? Anong
malay ng isang Eduardo, na, nasa malayo?
Oh! kaawaawang Eduardo kung magkakaganito!
Pati yaong gabi ng mga sandaling sila'y nagpapaalaman ay waring
sumusurot sa kanyang alaala. Maaaring sa isang iglap nga lamang ay
ipagwalang bahala ni Leoning ang gayon. Maaari ngang mangyari ang
lahat ng mga hinagap na ito.
Sukat ng maalaala ni Eduardo ang kanyang bayan ... Maari ngang ang
isang Leoning ay ganap na makalimot. Maaari nga sapagka't doo'y
maraming mayayamang binata. Maaaring si Leoning ay mabihag ng iba.
Paano nga naman ang isang Eduardo, kung ang isang Leoning ay lumimot
pagkatapos?
Kaawaawang binata!
Oh! ang puso nga namang nalalayo sa kapuwa puso!
Mangarap na lamang at umasa. Manalig sa pagasang ikinakalat ng
bubukang liwayway pagsikat ng araw.
III
Bulaklak na uhaw sa patak ng hamog sa kaumagahan at anyung nalalanta;
kampupot na ang kabanguhan ay humahalimuyak nguni't ang kasariwaan ay
waring naluluoy na,--katulad ng isang talang untiunting tinatakasan ng
liwanag,--ganyan, ganyan ngayon ang kaparis ni Leoning.
Ang kanyang puso ay waring may subyang. Nangungulilang lubos sa mga
kaaliwan sa buhay. Sa kanyang pagiisa ay madalas na pumapatak na
lamang ang masasaklap na butil ng luha--luhang tila perlas na
dumadaloy sa kanyang mga pisngi. Kay pait ng mga sandaling mangulila
sa kasuyuan!
Apat na liham na ang kanyang ipinadala kay Eduardo, nguni't kahit
isang kasagutan ay di siya nagtatamo man lamang. Nasaan nga naman ang
dating paglingap ng ating binata? Bakit parang kasing bilis ng kidlat
na naglaho? Nasaan ang kanyang dating paglingap kay Leoning? Nilimot
na kaya niyang lahat?
Datidati nga naman agad siyang sinasagot ni Eduardo. Datapuwa't
ngayon? Oh! parang ulap ang pagasang siya'y makatanggap ng sulat mula
kay Eduardo. Bakit sa apat niyang liham ay wala siyang natatamong
kahit isang sagot? Kahabaghabag na Leoning!
Si Leoning ay napapaluha na lamang halos sa bawa't sandali. Ang
kanyang puso'y lihim na tumatangis. Si Eduardo nga nama'y kay daling
lumimot!
At, ngayon ay boo na sa kalooban ni Leoning na sadyang siya ay
nilimot ni Eduardo. Aling puso nga namang tulad ni Leoning ang hindi
tumangis? Aling kaluluwa ang hindi dalawin ng lungkot kung gayong
maulila sa kanyang kasuyuan?
Aling bagay pa kaya ang kalungkotlungkot gunitain sa isang damdamin
paris ng maulila sa pagiibigan? May masakit pa kaya sa isang pusong
may malinis na pagibig paris ng limutin ng kasintahan? May puso kayang
makapagtitiis na hindi lumuha dahil sa paglimot ng isang sinanglaan ng
wagas na pagibig? Aling puso ng babai na may malinis na pagibig ang
hindi maghimutok sa paglimot ng isang irog?
Eduardo, diyata't ang sumpa mo'y napatulad na lamang sa asong matapos
tangayin ng hangi'y napauwi sa wala? Napatulad na lamang kaya sa
paglubog ng araw sa pagdadapit hapon na hindi na muling sisikat? Ay!
alalahanin mo ang aking palad! Sa aba ko! Diyata't papagtitiisin mo ng
hirap ang isang pusong umiibig ng tapat? Oo, hindi kumukupas sa puso
ko ang banal kong pangako: iniibig kita, iniibig kita! Nguni't, oh
palad!
Naghihimutok ang kanyang damdamin sapagka't buo na ang kanyang
pananalig na siya ay nilimot ng kanyang irog, ng kanyang minamahal ng
higit sa buhay: si Eduardo.
Sadyang si Leoning ay isang dalagang uliran sa pagibig. Minsan lamang
kung sumumpa sapagka't siya ay may dangal at may puri. Ngayon ay
nadadama niya ang hirap ng isang umiibig na nalalayo sa piling ng
kanyang kasintahan.
Sa tabi ng bintana ay madalas mapatigil ang kanyang pagbuburda na
malayo ang titig at waring may malalim na iniisip.
* * * * *
Noo'y isang masayang umaga.
Walang anoano'y isang autong "Buick" ang huminto sa tapat ng kanilang
bahay. Ang autong ito ay galing sa Maynila. Sino ang lalaking sakay?
Ang kasintahan kaya ni Leoning? Si Eduardo kaya? Kaya't matamang
pinagmasdan ni Leoning ang sakay samantalang umiibis sa sasakyan.
Nguni't ang hinalang yaon ni Leoning ay nabigo. Yao'y isang lalaking
matanda na: ang kapatid ng ali ni Leoning, si mang Alejandro.
--Tuloy po kayo--ang pagdaka ay nawika ni Leoning--Bah! si mang
Andoy--at tuloy tinawag ni Leoning si aling Rita, na, noo'y na sa
silid ng tahanan at nagaayosayos ng ilang mga damit na tahiin.
--Aba, si Andoy--ang boong galak na nawika ni aling Rita--ano kumusta
ang dalawang bata na ipinadala ko sa iyo? Kumusta sila roon?
--Mabuti naman sa awa ng Diyos--ang sagot ng kausap--pinapagaaral ko
sila sa "Tondo Primary School" na siyang pinakamalapit na eskuelahan
sa bahay.
--Di mabuti kung gayon.
--Rita, kaya ako naparito ngayon, ay, upang sabihin ko sa iyo kung
maaari ay ikaw na sana ang aking maging taong bahay sapagka't lubhang
napakahirap sa akin ang walang kasama dahil sa ako'y nagyayaot-dito sa
mga kalapit na lalawigan. Napakahirap ang _magnegocio!_ At, upang ikaw
na tuloy ang mamahala sa dalawang bata.
--At pasa sa Maynila ako? Di kung gayon ay ipagsasama ko na pati ang
batang ito--sabay turo kay Leoning--pagka't wala iyang kasama rito.
--Mangyari pa.
--Nguni't anong magagawa niyan doon Alejandro, ay sa narito ang
kanyang pinagkakakitaan: ang manahi at magburda ng damit.
--Ah, at marunong ba siya?
--Oh! tingnan mo ang kanyang mga gawa--at ipinakita noon ang
niyayaring burda ni Leoning.
--Sa Maynila ay malaking higit sa rito ang makikita ng batang iyan.
Oo, ipagsama na natin, ¿bakit hindi mo agad ibinalita sa akin, di
sana'y nakasahod na iyan ng malakilaki? Oo, ako ang bahala, ipapasok
ko agad siya sa pagawaan riyan sa Maynila.
--Kung gayon ang lahat ay maaari.
Anong galak ang tinamo ni Leonora! Oh Maynila! Gayon na lamang ang
pagkatuwa niya dahilan sa sasapiting walang pagsala ang pook ng aliw
... ang Maynila! Sasapiting walang pagsala ang laging
napapangarap--ang kinalalagyan ng kanyang irog: ni Eduardo.
Anong ligaya nga naman ng gayon sa puso ni Leoning! Nananariwang tulad
ng sampagitang humahalimuyak ang naging malulungkutin niyang kalooban
pagka't makikita niyang walang pagsala si Eduardo.
Ang lahat ay wala ng pagkaurong. Ang mga daladalahan nina Leoning at
aling Rita ay handa ng lahat. Ang lahat ay ayos na.
Kay palad na pusong magkakaisang bayan at di na paris ng dating ang
kanilang pagkakalayo ay napapagitanan ng malalawak na kaparangan,
matatarik na bundok at mahahabang tanawin!
IV
Sa tapat ng isa sa mga restaurant sa daang Juan Luna, sa pook ng
Tundo, ay nagsilunsad mula sa isang auto ang tatlong binata at doo'y
nagsitungga ng serbesa. Sila ay sina Jose, Pako at Eduardo.
Sa harap ng isang mesa ay maligaya silang nagsisipagusap:
--Pako, bakit mo nakilala ang dalagang yaon?
--Kilala ko siya, nguni't hindi ko lamang kabatian. Hindi ko pati
nalalaman kung ano ang kanyang pangalan.
--Kailan mo pa siya nakita?
--Hindi na marahil ngayon kukulangin sa isang buwan.
--Eduardo--ang sabad naman ni Jose--tila may ibig sabihin ang mga
pagkikita ninyong yaon. Hindi ba?
--Iyan ang dalagang sinabi ko sa iyo kaninang tayo ay magkausap sa
tabi ng dagat.
--Ah! iyan ba?--at kinamayan ang kausap ng boong galak--Sadyang may
suerte ka kaibigan.
--Ah, Eduardo--ang sambot naman ni Pako--sadyang ang ganda lamang ng
dalagang yaon ay sukat na. Buhat pa ng unang makita ko siya dito sa
Maynila ay lubos na akong humanga sa kanyang pagkamabining kumilos.
Talagang may suerte ka nga naman kaibigan.
--Nguni't ako'y walang malay na siya ay naririto.
--Kung nalaman ko ba lamang agad--ang--tugon ni Pako--naibalita ko
agad sa iyo.
--Sana nga; sayang na sayang.
--Bakit naman siya naparito sa Maynila?
--Iyan nga ang di ko maalaman.
--Pako, hindi mo ba alam kung saan nakatira?
--Ang matandang may-ari ng kanyang kinatitirahan ay kilala sa tawag na
Don Alejandro. Siya ay isang mayamang sa Tundo.
--At, sa akala mo kaya ay talagang mariwasa?
--Sa palagay ko, sukat na ang sa kanyang kilos ay makilala. Ang autong
kihalululanan ng binibining ating nakita ay pagaari niya bukod pa sa
ang matandang yaon ay madalas kong makitang kasama ng mga matataas na
taong nabibilang sa mga lalong kilalang lipunan na kadalasan ay mga
kilalang abogado at kinatawang bayan.
--Nguni't sa akala mo naman kaya ay di tayo kaabaan na makayapak sa
kanilang tahanan?
--Nasa iyo iyan kaibigan.
--Kabatian ko ang binibini, isa pa ay tunay ko siyang kababayan.
Marahil ay hindi naman tayo mahihiya.
--Kung gayon ay may pagasa tayong makapanhik; nguni't aywan ko lamang
... hindi ko pa rin lubhang natataho ang kaugalian ng matanda.
--Kung gayon ay anong mabuting paraan upang sila ay ating makatagpo
ngayon?
--Tumungo tayo sa amin--ang anyaya ni Pako sa dalawa.
At makatapos makapagbayad ay nagtindigan na sila at nagsisakay na
pamuli sa auto.
Sumapit sila sa tahanan nina Pako, sa may Liwasang Moriones, Tundo.
At, palad! gayon na lamang ang pagkagalak ni Eduardo pagka't ang
tahanang yaon ay katapat ng tahanang kinatitirahan ng kanyang irog: ni
Leoning.
--Pako, at tapat pala nitong inyo ang kanila?
--Oo, malasin mo ang ganda ng pagkakaayos ng tahanang iyan.
--Oo, nga kay ganda!
At bagama't hindi pa napapanhik ni Eduardo ang kinatitirahang yaon ni
Leoning ay gayon na lamang ang kanyang paghanga sa pagkakaayos.
Palibhasa'y ang mga bintana ay nakabukas na lahat kaya't ang ganda ng
pagkakaayos ng ilang bahagi ng loob ay di naging kaila sa paningin ng
ating binata.
At, dumating na ang ikawalo ng gabi. Di pa nagsisidating ang
hinihintay nina Eduardo: ang paguwi nila Leoning. Inip na inip na si
Eduardo. Sa mga gayong oras ay dapat nang magsiuwi sila sana,
sapagka't matagal nang tapos ang tugtugan sa Luneta. Lahat ng mga
taong nabuhat doon ay paraparang nasa kanila ng pamamahay.
Nguni't walang ano ano'y sa darating ang isang auto. Anong galak ni
Eduardo! Halos mapalundag sa tuwa pagka't sila ay magkakatagpo.
--Halina at salubugin natin sina Leoning.
At, sila ay sabaysabay na nagsipanaog dahilan sa pagasang sa pagibis
ng sakay ay aanyayahan sila ni Leoning, na pumanhik muna, sa kanilang
tahanan. Hindi maaaring sila ay mapahiya sapagka't si Eduardo ay
kilala ni Leoning at bukod pa sa rito'y kilala rin siya ni aling Rita.
Datapwa't kay laking kasamaang palad! Nabigo ang kanilang pagasa.
Bakit? Ang autong tumigil ay walang sakay kundi ang Tsuper. Saan
naroon sina Leoning, ang ali at ang matandang lalaki na kasama nito
kanina sa pagliliwaliw sa Luneta, na pinagkatagpuan nila ni Leoning,
na daglian?
Kay samang pagkakataon!
Isang pagkabigo na naman ang naging palad ng ating binata.
V
Gayon pala ang mangyayari kung sila man ay pagkita ni Eduardo:
Magkatanaw-tama na lamang ang kanilang mga titig. Nagkasalubong sila,
datapwa't parang walang ano man. Magkakausap ba sila ay kapwa matuling
ang autong kinasasakyan?
Ganyan ang nangyari kanikanina lamang na sila ay magkita sa masayang
liwaliwan sa Luneta.
Ah, kaya madalas ay nanginginip din siya! Iilan pa nga naman ang
kanyang nagiging mga kakilala. Ang kanyang kabuhayan ay di nakatatamo
ng dating ligaya paris ng nasa sariling bayan. Wala na nga namang
napakatamis sa damdamin paris ng nasa sarili.
Bagama't noong una ay halos mapalundag siya sa katuwaan sa pagsapit ng
Maynila, ay nang nalalaon na ay dinalaw rin ang kanyang puso ng
pagkalungkot. Para sa kanya ay wala ring halaga ang maririkit na
tanawin na kanyang nakikita sa Maynila, paris ng makita niya ang
kanyang kasintahan. Ang mga panooring makabago sa kanyang pangmalas ay
para bang madali niyang pinagsasawaan. Ang mailaw na siudad ng Maynila
ay di niya maituring na kaligayahan ng puso.
Pumapasok ngayon siya sa paaralan ng mga may kasanayan sa pagbuborda.
Twing umaga ay inihahatid siya ng auto ni mang Alejandro sa kanyang
pinapasukan na nakatayo sa daang Heneral Solano, sa San Miguel.
Datapuwa't ang ganito niyang kabuhayan ay di rin makapagbigay lubos
kaaliwan sa kanyang buhay. Ang lagi niyang pinipitapita at
idinadalangin ay ang makita ang mukha ng kanyang irog: ang mukha ni
Eduardo. Datapwa't saan niya makikita si Eduardo? Ang kanyang mga
kasama sa pasukan ay pawang mga babae lamang.
Kaya't kung umagang patungo siya sa kanyang pinapasukan ay halos, ang
maraming taong nagsisipaglakad sa banketa ng mga iba't ibang lansangan
ng siudad ay isa-isa niyang pinagsusuri. Datapwa't marami ng araw ang
nakaraan ay pawang pagkabigo lamang lahat ang kanyang nagiging palad.
Hindi niya makita si Eduardo. Saan nga naman niya hahanapin? Sa
Escolta, habang siya ay dumaraan sa mataong yaon ay di rin niya
masilayan sa karamihan ng nagdadaanan. Kahit nga naman si Eduardo ay
magdaan sa kanyang tabi lamang datapwa't pag sadyang hindi sila
nagtanaw-tama ay hindi sila magkikita. Kay dami daming tao, kay
tutuling lakad pa naman.
Kahabaghabag na Leoning na sabik makita ang kanyang minamahal!
Pawang pagkabigo nga lamang ang nangyari sa kanya. Saang lipunan niya
makikita ang kanyang iniirog? Oh, Maynila iyan pala ang Maynila, iyan
pala ang iyong kahiwagaan! Kay gusot na siudad! At, si Leoning sa
kanyang pagiisa ay minsan ay nasasabi na lamang sa sariling:
--Oh, ito ba ang Maynila? Kay gusotgusot pala!
Ang lahat nga lamang para sa kanya ay pagkabigo. Ang pagasa niya noong
una, na, kanyang makikita agad ang iniibig ay parang isang pangarap
lamang. Oo, pangarap lamang pala! Kay dami daming tao ng Maynila!
Saan mo nga naman matitiyak makita agad ang isang Eduardo? Saan niya
hahanapin? Pangit para sa kalooban ni Leoning ang siya ay magsadya sa
tahanan ng isang binata. Nais niyang sukat na lamang ang sila ay
magkita sa isang pagkakataon.
Pangit nga naman kung kanyang sasadyai'y tahanan pa ni Eduardo. Nais
niyang makita ang kalagayan ng binata datapwa't hindi niya gagawin ang
magsadya sa kanyang tahanan. At, sa paanong paraan niya maaring
patunguhan ang bahay ng ating binata? Sinong magtuturo sa kanya? Oh!
ang lahat ay di maaari. Hindi niya maaaring patunguhan pagka't ang mga
iba't ibang bahagi nitong Maynila ay hindi niya nababatid. Ipagtanong?
Nguni't kanino? Hindi ba isang kahiyahiyang siya ay tutungo sa gayo't
gayong pook na ang sasadyain ay lalaki pa naman?
Hindi nga, naman mangyayari ang gayon!
* * * * *
Hanggang sa pagdating na ni Eduardo ng sariling tahanan na hindi
malimutan ang kanyang tinamong pagkabigo, na, kanyang inaasahang sa
gabing yaon ay magkakatagpong walang sala sila ni Leoning.
Kay pait na kapalaran naman para sa kanya ng gayon!
Gayon na lamang ang kagalakan ng loob noong una pagka't nagkaroon siya
ng magandang palad na maalaman ang kinatitirahan ni Leoning at lubos
na sa sarili ang pagasang sila ay magkikita. Anong buti nga namang
pagkakataon ang kanyang sinamantala datapwa't hindi rin nagtagumpay!
At, ang kanyang hangad na pakikipagkita kay Leoning ay nawalang
saysay. Nabigo siya ... Saan nga naman napunta sina Leoning, si aling
Rita at ang matandang lalaking kasama nila: si mang Alejandro? Bakit
nang dumarating na ang auto ay hindi sila sakay? Saan kaya sila
nangaroon ngayon?
Saan nga naman naroon? Saan kaya natin hahanapin? Saang bahagi ng
siudad sila nagsipunta? Saan natin hahanapin sa magusot na siudad ng
Maynila?
Baka sakaling inaanyayahan ng mga kaibigan ni mang Alejandro? Baka
kaya napapadalo sa isang kasayahan? Aywan natin. Malapit nga marahil
na magkatotoo ang ganito. Si mang Alejandro ay maraming kaibigan sa
siudad. Madalas ang siya ay anyayahan ng kanyang mga kaibigan. Sa mga
liwaliwan, sa mga sayawan ay di nawawala ang matandang ito. Nguni't
saan bahagi ng malawak na siudad naroon ngayon sila?
Sa isang maaliwalas na tahanan na natitirik sa daang San Marcelino ay
kasalukuyang naghahari noon ang isang masiglang sayawan. Ang tahanang
yaon ay lubhang napakaganda ang pagkakaayos na nasa loob pa mandin ng
isang halamanang maraming mga bulaklakan ang mga palibot. Ang tahanang
yaon ay mapagkikilala na isang mariwasa ang may-ari.
Kasalukuyan noong idinaraos ang sayawang parangal sa dalawang mapalad
na pinagisang dibdib: ang anak na babae ni Don Gonzalo at ang lalaki
na si Eligio Arce na isang taga Iloilo.
Ang bawa't panauhin, sa dalawang papasok sa panibagong baytang ng
buhay, ay nagsisipaghandog ng maliligayang bati. Si mang Alejandro ay
naroon. At kung naroon si mang Alejandro ay walang salang naroon din
si Leoning at si aling Rita. Di nga mangyayaring mawala.
Noo'y naghahari ang gayon na lamang kasiglahan ng sayawan. Sa bawa't
mukha ng mga panauhin ay walang ano mang kalungkutang mababakas. Lahat
ay ngumingiti.
Datapuwa't para kay Leoning, bagama't ang kanyang damdamin ay nasa
kandungan ng gayong kaligayahan, ngunit sa kanya ay walang ano man
iyon. Kung sakali mang ang kaakitakit na mukha niya ay paminsanminsang
sinusungawan ng mga ngiti ay ang mga ngiting yaon ay hindi kaligayahan
ng kanyang puso. Ngumingiti siya, nguni't sa kabilang dako ay walang
namamahay sa kanyang kalooban maliban sa kalungkutan at pangungulila
sa kanyang iniirog. Ngumingiti siya datapwa't ang kanyang puso ay
lihim na tumatangis at nalulungkot.
Nakikipagsayaw siya ng mga sandaling yaon ng nguni't hindi nasisiyahan
ang kanyang puso. Sa gayong kandungan ng mga ligaya't pangarap ng mga
pusong nauuhaw sa pagsimsim ng kaligayahan at katamisan ng buhay, para
sa kanya ay isang ulap, lalo't kung hindi niya kapiling ang kanyang
minamahal ng lalo't higit sa buhay: si Eduardo.
Halos hihirang tugtog ang hindi niya nasayawan at laging nakukuha
siyang pareha ng mga bago niyang kakilala. Karamihan pa naman ay mga
kilala't tanyag na mga kabinataan ang nagaagawang siya ang maging
palad na makasayaw. Hindi nga kaya ang isang Leoning ay magbago ng
loob sa gayong mga pagkakataon at limutin ang isang Eduardo? Mga
kilala at tanyag na mga tao pa naman ang waring nagsisipaghagis sa
kanya ng mga irap na may kahulogan at ibig sabihin. Hindi kaya siya
makalimot pagdating ng ilang araw sa kanyang sinisintang si Eduardo?
Hindi na kaya siya mabihag ng ibang binatang naaakit ng kanyang dilag
at kagandahan?
Ilang mga binata na ang sa kanya ay naguunahang makipagsayaw datapwa't
siya ay laging may kapareha. Ang gayon ay isang napakahiwaga.
Kaya't dalawang binatang waring lubos na nasasabik makasayaw si
Leoning ang naguusap ukol sa binibini.
--Kung ako lamang ay magkakapalad na makasayaw sa dalagang yaon ay kay
palad ko na.
--Ako man--ang sambot naman ng kausap.
--Napakaganda kung kumilos, ano hindi ba?
--Oh! kilos ba lamang? Pati mga titig niya ay lubos ng makabaliw sa
isang puso.
--Ang ngiti man lang niya ay sukat ng makapagbigay, lugod sa iyo kung
iyo ng kapareha.
--Oo, nga kung ngingitian ka niya ay walang salang maliligaya ka na ng
gayon na lamang.
At, si Leoning nga naman ay waring isang bulaklak na namumukod sa
lahat ang katangian: tulad ng kampupot na bago lamang na bumubukad na
nagsasabog ng halimuyak. Maraming nagsisihanga at nagsisipaghagis ng
titig sa kanya.
At, habang lumalakad ang panahon, si Leoning ay lalong dumadami ang
kakilala: mga matataas na tao at marami'y mga _titulado_ pa. Hindi
kung sino sino lamang na mga binata. Ano pa't sa matataas na lipunang
lagi madalas siyang maanyayahan. Palibhasa'y si mang Alejandro ay
kaibigan ng maraming kilalang tao sa Maynila kaya't ito namang si
Leoning ay hindi rin nawawala at kasama saan mang kasayahan mapunta
ang matandang ito.
Paris nga naman nang naganyaya ngayon sa kanila, na, hindi rin
napahuhuli kay mang Alejandro. Mariwasa at maraming kumakalansing.
Kaya't si Leoning, maging sa kasuotan ay hindi napapahuli sa mga
lalong naggagaraan kasuotan palibhasa'y parang tunay na anak siya
ngayon ni mang Alejandro. Ngayon ay di naman lamang pinagagawa ang
ating binibini. Ang dating ginagawa niya noong una na magburda at
manahi ay hindi na ngayon nahahawakan.
Kaya't karamihan sa mga kaibigan ni mang Alejandro, mayaman at
matataas na tao, ngayo'y nagiging mga kakilala tuloy ni Leoning: at
nagiging mga kapalagayang loob pa.
Natapos at natapos ang sayawan at umuwi ng sariling tahanan na ang
taglay sa puso ay ang kalungkutan. Anong lugod nga naman sana kung ang
sayawang yaong lipos ng aliw ay naging kasayawsayaw niya si Eduardo?
Kaya ito ang pagkabigo ni Eduardo noong gabi sa pagasang makita si
Leoning.
Ang kanyang pagasa ay talagang nabigo. Sadyang hindi niya makakatagpo
noon si Leoning. Ang autong yaon na kanilang hinintay at maasahang
kinalululanan ni Leoning ay sadyang ipinahatid ni mang Alejandro sa
kanilang tahanan upang ipagbigay alam sa mga utusang huwag hintin ang
kanilang pagdating. Datapwa't ang autong iyon ay nagbalik din sa San
Marcelino makalipas ang ilang sandali.
VI
Si Eduardo nga naman ay walang palad!
Nang magdamag na iyon ay halos di na siya naidlip kamuntiman. Sa
pagkakita niya kay Leoning ay waring pinagiisip niya na napakahiwaga.
Anong paraan nga naman at si Leoning ay naparito sa Maynila na hindi
niya sukat akalain? May katwiran nga naman ang isang Leoning kung
sisihin ng isang Eduardo kung bakit ibinalik na lahat ang liham ng
binata. Wala nga palang totoo si Leoning sa sariling bayan. Nagtataka
ang isang Eduardo? Bakit ni balita ay hindi man lang ibinalita sa
kanya ni Leoning? Apat na liham ang nabalik sa kanya.
Napakalaking suliranin para sa kanya ang gayon! Naito pala sa Maynila
si Leoning! Bakit? anong nagbigay daan at nawili siyang manahan sa
siudad na itong puno ng hiwaga?
Sa pagkakita niya kay Leoning na waring lalong nagibayo ngayon ang
ganda kay sa noong naroon pa sa lalawigan ay siyang lalo namang
nagdudulot sa kanyang puso ng malaking pananabik at pakikipagtagpo sa
binibini.
Halos ang bawa't tunog ng orasan ay kanyang narinig sa boong magdamag.
Pilitin man niyang ipikit ang kanyang mga mata ay waring nakikita rin
niyang lagi, sa kanyang mga balintataw ang magandang larawan ni
Leoning.
Sa kanyang pagkakahimlay, ang maliwanag na sikat ng buwan ay waring
nagtatanod sa kanya. Kaya't hanggang sa sumapit na ang kalaliman ng
gabi na tahimik na ang lahat, ay nagbangon siya at ang maaliwalas at
mabituing langit na walang bahid ng ano mang ulap ay kanyang
pinagpakuan ng tingin.
Kay aliwalas nga naman ng langit noon!
Ni badha ng ano mang ulap ay walang masisinag sa kaitaasan. Kabilugan
ang buwan. Anong dikit malasin kalangitan! Waring nagdudulot sa kanya
ng lugod ng puso at kaligayahan ng damdamin. Kay sarap ng simoy ng
hangin! Anong sarap kung masanghap! Kay bango ng simoy na dala ang mga
kabanguhang humahalimuyak sa mga bulaklakan!
Ang gabing yaon ay isang gabing puno ng pangarap at tulain!
Sa kanya, ang gabi, ay waring nagpapahiwatig ng isang kaligayahan ng
puso! Waring nagbabalita kay Eduardo ng magandang kapalaran ng buhay
na puno ng pagasa. Waring ibinubulong sa kanya ang kaligayahan ng
puso. Waring naririnig niya ang mga awit ng pusong mapapalad na
nagduduyang sa bisig ng magandang kalikasang puno ng pangarap.
At ... nang magmamadaling araw na, bago siya maidlip ng bahagya ay
walang nasabi ang kanyang sarili kundi:
--Anong lugod sana kung makakapiling ko si Leoning sa pagkakataong
paris nitong gabing puno ng sariwang pagasa, ng lugod ng puso at
buhay!
* * * * *
Kinabukasan, pagkagising ni Eduardo, ay wala nang ibang sinikap sa
sarili kundi ang paraang kanyang gagawin upang makausap ang binibini.
Kaya't wala na siyang sinikap kundi ang maghanda. Kung baga sa digmaan
ay para siyang lulusob.
Sa Tundo, kay ligayang pook!
Si Leoning ay doon naninirahan at bagama't ang pook na ito ay may
kaunting kalayuan sa kanyang tinitirahan ay naging gayon na lamang
kalapit para sa kanya. Kung noong una ay di man lang niya
kinagigiliwan paroonan, ngayon ay siyang paraiso ng kanyang puso. Iyan
ngayon ang kanyang kinagigiliwan.
Sa kanyang kalooban ay buo na ang pagasa at pananalig na makausap ang
kanyang irog. Mababatid ni Eduardo kung ano ang dahilan at si Leoning
ay naparito sa siudad. Mababatid rin naman ng ating binibini kung ano
ang sanhi ng kanilang pagkakatigilan ng pagpapalitan ng mga balita ng
kanilang pagsusulatan.
Para sa binata ay kay buting pagkakataon. Gayon na lamang ang kanyang
kasiyahang loob.
Dumating ang takdang oras.
Magara ang damit ng ating binata at bagay na bagay sa kanyang tindig.
--At, anong palad na pagkakataon--ang nawika sa sarili.
Natanaw niya sa may durungawan si Leoning.
Anong palad nga naman! Ang kanilang mga paningin ay karakang
nagkasalubong: nginitian agad siya at boong lugod na inanyayahang
pumanhik.
--Mabuti na lamang at hindi nagbabago si Leoning--ang nawika ni
Eduardo.
At si aling Rita na noo'y na sa labas ay pagdaka'y pumasok at
sinalubong ng boong lugod ang ating binata.
--Eduardo, magtuloy ka, halika--ang wika ng matanda--Ano, kumusta ka?
--Mabuti po sa awa ng Dios.
--Bakit mo nalaman itong amin?
--Hindi ko po sinasadyang mapadaan dito nguni't nakita ko si Leoning
sa inyong durugawan.
--Mabuti naman at nalaman mo ito. Pumarito ka ngang lagi.
Gayon na lamang ang pagkalugod niya sa anyayang yaon ng matanda; kay
gandang loob!
--Leoning, kausapin mo nga sila, ipagsama mo sa loob, hala pasok kayo
at ako lamang ay magaayosayos dito sa labas--ang dugtong pa ni aling
Rita.
At nagsipasok sila. Anong tuwa ng binata! Wala kundi pawang kasiyahan
sa puso ang naghahari.
Datapwa't paghakbang ni Eduardo sa loob ng kabahayan ay nagtaka at
napamangha siya ng gayon na lamang. Bakit? Ano ang kanyang nakita?
kung nababatid lamang niya! Hindi sana siya nagpunta agad kina
Leoning, nagdaan muna sana siya kina Pako at magpalipas ng ilang
sandili doon.
May panauhin pala si Leoning!
At, bakit nakikipagngitian kay Leoning? Nanggilalas siyang lalo ng
mangusap ang binibini.
--Ipagpatawad ninyo ang sandaling iyon--ang sabi ng binibini sa
lalaki. Hinagisan na lamang ni Eduardo ng tingin ang kinausap.
Ano nga naman ang kahulugan ng mga yaon? Sino ang taong ito? Ito
kaya'y kaagaw niya kay Leoning?
Nang magkatama ng titig ang ating binata at ang dinatnang panauhin
nina Leoning ay nagsalita ang binibini ng ganito:
VII
Kinararangal kong ipakilala sa iyo ang kinatawan sa lalawigang C ...
ang kagalanggalang na kinatawang Velarde.
--Eduardo de la Rosa po.
--Maraming pong salamat.
--Ang binata pong iyan ay aking kababayan--ang patulo'y ni Leoning.
Siya ay isang nagaaral dito sa Maynila at di magluluwat at
makatatatapos na sa kanyang pagaaral,--ilang araw pa't siya'y isa nang
manananggol na tatawagin.
--Ah, samakatuwid nga pala ay di nagkamali ang aking sarili sa
pagpapalagay na sila--sabay turo sa kaharap--iyan ay nakilala ko na.
Ang ngalang iyan Bbg. Leoning ay nakilala ko na noon pang mga buwang
nakaraan.
--Nakilala na ng kinatawan? At, kayo po pala ay nagkatagpo nang minsan
nila?
--Oo, lamang, ang pagkakakilala kong yaon ay di paris ng sa ngayong
kami ay nagkaabutan ng kamay.
--At, sa ano pong paraan?
--Nakilala ko siya sa isang pagkakataon.
Samantalang sa kabilang dako ay ni kaputok na salita ay di man lamang
makabigkas ang ating binata dahilan sa kanyang pagkamangha sa mga
pangungusap ng kinatawan. Bakit sinabing siya ay nakakilala ng
kinatawang yaon? Bakit nga naman ay sa ngangayon lamang sila
nagkatagpo? Sa paanong paraan siya nakilala ng kinatawang ito? Kaya't
kanyang naitanong sa sarili:
Datapuwa't ang sumagot ay ang kanya na ring sarili;
--Nakatagpo ko na kaya ang kinatawang ito?
Sinagot ng kanya na ring budhi: hindi, hindi, hindi. Hindi pa niya
namumukhaan ang kinatawang yaon.
Gayon na lamang ang kanyang pagkamangha: isang kinatawan pa ang
nakakilalang mauna sa kanya. Nagtataka siya nang gayon na lamang.
At pagkuwa'y naibulong pa rin niya sa sarili.
--Aywan ko sa kinatawang iyan kung bakit sinabi niyang ako ay kanya
nang nakilala noong pang una.
At, ang katotohanan nga naman ay sadyang hindi pa nakakatagpo ni
Eduardo ang kinatawang ito. Para kay Eduardo, hindi man lamang sila
nagkakatama ng mata kundi ng mga sandaling yaon lamang. Ang
katotohanan ay talagang hindi. Hindi pa sila nagkakatagpo ni minsan.
Nguni't sa paanong paraan nga naman at nakilala siya ng kinatawan?
Nang boong liwanag na marinig ni Eduardo ang mga huling salitang yaon
ay halos nais na niyang mangusap. Nguni't para bang ang kanyang dila
ay nadikit sa ngalangala: ni hindi makapangusap. Pinagsusuri niyang
mabuti ang kalooban ng kinatawan na baka ang gayong ginagawi ng ginoo
ay isang paghamak lamang sa kanyang pagkatao. Baka isang pagalipusta
nga lamang pagka't, sino nga ba naman siya sa harap ng isang kinatawan
gayong siya ay isa lamang hindi kilala sa mga lubhang matataas na
lipunan. Sino nga ba naman si Eduardo sa harap ng isang marangal na
tao? Sino siya?
Datapuwa't hindi, si Eduardo ay isang may magandang bukas. Hindi pa
lamang dumarating ang kanyang araw, hindi pa lamang ganap na sumisikat
ang magandang liwayway ng kanyang palad ... Oo, si Eduardo ay hindi
rin naman lubhang kaabaabaan sa harap ng kinatawang ito. May
maningning siyang bukas na hinihintay. Siya ay may maningning na
pagasang kasing uri ng lantay na ginto. Higit pa marahil sa ginto!
Kaya't, palibhasa'y taglay ng kanyang kalooban ang mapayapa at ang
malamig na pagmumunimuni ay hinintay na muna niyang pamuling magsalita
ang kinatawan.
--Malaon ko na nga iyang nakilala, Bbg. Leoning--ang patuloy ng
kinatawan--nguni't gaya ng sinabi ko na sa inyo, lamang ang
pagkakilala ko diyan ay di paris ng lubos kong pagkakakilala sa ngayon
na kami ay nagkamay.
--At, sa ano nga pong paraan?--ang agad ay agaw ni Leoning.
--Ang pagkakakilala ko ay dahilan sa kanyang kagitingang kapuripuri
para sa kanyang mga kababayan. Siya ay may maningning na pagasa sa
kinabukasan ng ating lahi.
Namula at lalong napamangha ang ating binata dahilan sa kanyang
pagaakala na sadyang siya nga yata'y nais lamang alipustain ng
kinatawang yaon. Ang ating binata ay anyung dinalaw ng poot ang loob
at sasagutin na sana niya ang marangal na kinatawan--akala niya ay
hinahamak ang kanyang pagkatao,--nguni't hinadlangan agad siya ng
ating kinatawang Velarde at sinabing:
--Hindi naman ito sa pagpuri ng harapan--ang dugtong ng kinatawan at
saka nagpatuloy.
--Ang pagkakilala ko sa inyo ay ipagtataka nga ng inyong sarili. Hindi
ba ginoong Eduardo de la Rosa?
--At sa ano pong paraan mahal na kinatawan?--ang pagdaka ay naisagot
ng tinanong.
--Karangalan ninyo at karangalan ko ang ipagtapat ang lahat. At,
masasabi ko pa ring hindi karangalan lamang natin kundi ng inyong
bayan at mga kababayan.
Gayon na lamang ang pagkamangha ng dalawang kaharap, sa kinatawang
nagsasalita at kung bakit nga nama't ayaw pang ipagtapat agad ng
lubusan ang kanyang sasabihin.
--Nang kayo ay unang makilala ko, G. de la Rosa, ay buhat pa noong
kayo ay magtamo ng _First Prize_ sa ginanap na talumpatian ng mga
nagtatapos sa kolegio ng pagkamanananggol sa maaliwalas na Grand Opera
House.
Nang mabigkas ang ganitong mga pangungusap ng kinatawan ay saka pa
lamang nagluwag ang dibdib ni Eduardo at halos ang humalili sa kanyang
pusong kanikanina ay waring may poot ay gayon na lamang kasiyahang
loob. Totoo nga ang sinabi ng kinatawan.
--Kaya Bbg. Leoning, hindi sa pagpuri ng harapan ay masasabi ko sa
inyong si G. de la Rosa ay isang mapagwagi sa katalinuhan na siyang
karapatdapat putungan ng laurel ng tagumpay.
At pagkasabi nito ng kinatawan ay tinapunan ng isang tingin ng ating
binibini ang binatang pinapurihan. Ang tinging yaon na may kahalong
ngiti ay nangahulugan para kay Eduardo ng isang pangarap na puno ng
pagasa at buhay. Isang kinatawan ang pumupuri sa kanyang pagkamatalino
sa harap pa naman ng isang paraluman. Gaanong lugod at kagalakan sa
puso ang gayon!
Purihin ng isang kinatawan? Kay palad na pagkakataon!
--Kaya gining Leoning, kung hindi sila magagalit sa aking pagpuring
ito ay ipagpapatuloy ko.
--Mahal na kinatawan, wala kayong dapat alalahanin sa isang abang
lingkod ninyo--ang sagot ng binata.
--Sila gining Leoning, ay maningning na pagasa ng ating lahi. Nasa
kanya ang dangal at pagasa ng Inang Bayan. At, upang aking
mapatutuhanan sa inyo ng boong pagtatapat ay kung narinig lamang
ninyo ang kanyang binigkas ay sukat ng magdulot sa inyong puso ng
isang alaala sa ginoong iyan, na, ang ginoong iyan ay marahil ay
masusulat sa inyong puso ang ginintuang mga habilin na malalalim at
may kahulugang mga pangungusap.
Opo, ang bawat taong mga naroon na nakikinig, nang mga sandaling yaon
na binigkas niya ang talumpati ay naghabilin sa lahat ng diwa ng mga
dakilang aral at mga may kahulugan at ginintuang kaisipan na namulas
sa kanyang mga labi. Hindi ito isang pagkutya sa inyo G. de la Rosa.
Ako'y nagtatapat sa inyong pagkatao sa mga sandaling ito, wala nga
akong ibang nais at hangad kundi kayo ay aking makilala, maging
matalik na kasama at kaibigan. Hindi kaya pangit sa loob ninyo G. de
la Rosa?
--Maraming salamat po kung gayong ang abang palad ko ay mabibilang
ninyong isang lingkod.
--Sakaling kayo ay nangangailangan ng tulong, ay nalalaan ako kung
makakakaya.
--Gayon din po naman.
--Bb. Leoning, kaya marahil, ang lahat ay nabatid na ninyo.
--Maliwanag kung gayon ang lahat.
Para kay Eduardo ay isang karangalan niyang hindi malilimot ang gayong
pagkakatagpo nila ng kinatawan. Isang karangalan ng kanyang sarili ang
gayong pagpuri pa naman sa harap ng kanyang paraluman. Kay inam na
pagkakataon!
Samantalang para kay Leoning ay isang karangalan sa sarili ang gayong
pagkabatid niya sa mga ginintuang damdamin ng kanyang Eduardo.
Karangalan niya ang isang Eduardo kung gayon. Nasa kanya ang pagasa at
maningning na tagumpay ng bayan at lahi.
--Ako'y naroon G. de la Rosa sa loob ng Opera nang kayo ay magtamo ng
unang ganting pala ng tagumpay ninyo. Iyan ang paraan kung bakit ko
nakilala ang inyong pangalan. Kaya hindi na ninyo ipagtataka kung
bakit sinabi kong nakilala nga kitang malaon na ay di paris ng
pagkikilala nating ngayon na pinagabot ang mga kamay. At, kung bakit
hindi napapawi sa akin gunita ang inyong pangalan? Naito: ang
talumpating yaong inyong inilaban, na, puno ng maraming kahulugan at
palaisipan ay nalathala pa sa isang pahayagang malaganap.