Op een Zaterdagavond kwamen wij te Nabulus, het voormalige Sichem
aan. Wij hadden juist 6 dagen te paard gezeten en de gedachte den
volgenden dag eens uit te mogen rusten was al eene verademing op
zichzelf. Reeds vroeger heb ik medegedeeld, hoezeer wij het nut van den
rustdag waardeerden. Onze tenten waren buiten de stad opgeslagen onder
eenige hooge olijfboomen, die fel heen en weer werden bewogen door een
hevigen, maar niet verfrisschenden wind, want nog steeds woei dezelfde
verzengende Sirokko der woestijn. Zelfs des nachts hoorde men hem gieren
door de boomen en voelde men hem blazen door de tenten, maar zonder den
dampkring ook maar eenigszins af te koelen.
Den volgenden morgen sloeg ik mijn Bijbel op om de geschiedenissen eens
na te lezen waarin Sichem eertijds zulk een gewichtige rol speelde.
Wellicht zouden wij straks op onze wandeling aan belangrijke historische
plaatsen komen, als b.v. die, waar JOTHAM stond, toen hij die schoone
fabel sprak van de boomen, die heengingen om eenen koning over zich te
zalven. Ik wil niet beweren, dat ik de juiste plek op den berg Gerizim
gezien heb, waar hij toen stond, maar ik ontdekte er verscheidene, waar
een hooge rotswand een veilige schuilplaats bood om zijne zoo van fijne
ironie tintelende strafpredikatie te houden tot „alle burgeren van
Sichem” als JOTHAM deed en van waar hij nog gelegenheid had om tijdig te
vluchten, indien zijn woord rechtmatigen toorn mocht verwekken. (Richt.
IX: 21).
Het eerste, wat op onze morgenwandeling onze aandacht trok, was een
opgewekt kerkgezang, dat ons reeds van verre in de ooren klonk. Toen wij
naderbij kwamen, zagen wij een net gebouw van twee verdiepingen, waar
juist godsdienstoefening werd gehouden, hetgeen ons natuurlijk tot een
bezoek uitlokte. Het was het kerkje der Protestantsche gemeente, die
hier 150 leden telt, waarvan minstens ⅔ aanwezig waren. Wij troffen
het dus bijzonder gelukkig, waar ons de gelegenheid ontbrak om op te
gaan naar het huis des gebeds, dat wij juist aan dit kerkje voorbij
kwamen, terwijl er dienst was. Wij wisten niet, dat dit een samenkomst
was van geloofsgenooten, maar leidden dit af uit de inrichting van
den dienst, de groote inschikkelijkheid, waarmede men ons terstond
zitplaatsen inruimde en de vriendelijkheid, waarmede men ons de
gelegenheid bood om mee te zingen uit het gezangboek, dat men ons
gaf. Nietwaar, zulke kleine oplettendheden zijn wij immers gewoon den
vreemdeling te bewijzen, die onze kerk binnentreedt, wanneer er dienst
is? Des te meer betreurden wij het, dat wij van de zoo vriendelijk
aangeboden gelegenheid geen gebruik konden maken, omdat de geheele
godsdienstoefening in het Arabisch werd gehouden. Daardoor konden wij
ook den voorganger niet volgen, hetgeen ons te meer speet, omdat hij,
blijkens de aandacht waarmede zijn gehoor naar hem luisterde, zeer
boeiend sprak.
Wanneer men de geschiedenis van het ontstaan dezer gemeente kent, die ik
elders beschreven heb[1], zal men kunnen begrijpen, hoe weldadig ons dit
bezoek aan deze Protestantsche kerk hier aandeed, eene geschiedenis,
waarbij zich bijna woordelijk herhaalde hetgeen plaats vond in de dagen,
toen de Heer in de onmiddellijke nabijheid dezer stad zat aan den put
van JACOB en sprak van velden wit om te oogsten. (Joh. IV: 35). Daarbij
was er iets verheffends in de gedachte, dat wij hier samen waren met
mannen en vrouwen, waarmede wij ons verbonden gevoelden door hetzelfde
geloof in eenen Heer en dit nog wel in een der meest Mohammedaansche
steden van Palestina.
[1] Zie Lichtstralen: Inwendige Zending in Jeruzalem en Palestina, bldz.
13.
Immers, men bemerkt terstond aan alles, dat de bevolking dezer stad, die
24000 inwoners telt, waaronder 700 Christenen, overwegend Mohammedaansch
is. Dit blijkt onder meer uit de geheimzinnige horren voor de vensters,
waardoor de vrouwen der Muzelmannen zonder zelve gezien te worden naar
buiten kunnen kijken, en vooral aan de afzichtelijke kleeding, waarin
zij gehuld zijn, waarin men ze op straat ontmoet. Zij gaan dan geheel in
het zwart met een sluier, eveneens pikzwart, die meestal door een om het
hoofd geslagen witten stofmantel, zóo op het aangezicht is vastgebonden,
dat ook dit geheel zwart ziet. Zoo uitgedoscht doen zij onwillekeurig
denken aan wandelende mummies. Daarbij hebben zij een wonderbaarlijke
voorliefde voor overschoenen, hoewel er maanden lang geen droppel regen
was gevallen en waarmede zij onhoorbaar langs de straat schuiven als een
zwarte geest, van welken men liefst zijn aangezicht afwendt. Waarlijk,
wanneer het lijkkleed des doods, waarin men deze Oostersche vrouw
gehuld ziet, een beeld is van haar innerlijk leven, dan is zij wel diep
te beklagen vanwege haar somber bestaan.
Te Nabulus is nog eene synagoge der Samaritaansche Joden, die beweren
af te stammen van de oude bewoners van Samaria, die daar zouden
achtergebleven zijn na den ondergang van het Rijk der tien stammen
en na de verwoesting der stad door den Koning der Assyriërs, welke
laatsten zich hier als kolonisten vestigden en zich vermengden met
de overgeblevene Joodsche bevolking, tengevolge waarvan de Joden uit
Jerusalem met hen geene gemeenschap meer hielden, zooals wij weten uit
de geschiedenis der Samaritaansche vrouw (Joh. IV). Deze Samaritanen
tellen nog slechts dertig huisgezinnen, die meerendeels in armoedige
omstandigheden verkeeren. Wij bezochten hunne synagoge, die meer op een
onderaardsch gewelf dan op een bedehuis gelijkt, waar de priester ons
de oorspronkelijke boekrollen hunner wet liet zien in oud-Hebreeuwsche
letters geschreven, bevattende de vijf boeken van MOZES. Driemaal 's
jaars doen zij nog een bedevaart naar den berg Gerizim, de plaats waar
eenmaal hun tempel stond.
Bij eene omwandeling van de stad langs dezen berg kan men begrijpen, hoe
men er toe is gekomen om Nabulus of Neapolis, d. w. z. de nieuwe stad,
juist hier tusschen de bergen Gerizim en Ebal te bouwen. Uit 22 bronnen,
waarvan meer dan de helft voortdurend water houden, stroomt een helder
beekje naar beneden, dat de geheele stad van frisch drinkwater voorziet
en de tuinen besproeit, die tegen de helling van den Gerizim zijn
gelegen. Het doet het oog weldadig aan, wanneer men hier weer eens
wandelt tusschen het frissche groen der boomen; terwijl daarbeneden in
de diepte de stad ligt met hare helderwitte huizen, op wier platte daken
zich tegen den avond het geheele gezin verzamelt. Behoudens haar echt
Oostersch karakter, bezit de stad zelve echter weinig aantrekkelijks,
ook tengevolge van hare benauwde, duffe straten, gedeeltelijk overwulfd,
overal met trapjes, langs welke men voortdurend op- en afgaat.
Van Nabulus naar Jerusalem heeft men nog twee dagen te reizen. In de
onmiddellijke nabijheid der stad bevindt zich de beroemde put van JACOB,
welbekend door het gesprek, dat de Heer hier met de Samaritaansche
vrouw hield. Ik was zeer verlangend dien put eens met eigen oogen te
zullen zien, ten einde te kunnen beoordeelen, welke der verschillende
photographieën, die ik daarvan had, het best geleek; maar, hoe werd ik
teleurgesteld, toen ik bemerkte, dat zij geen van allen geleken. Sedert
eenigen tijd toch is deze put in eigendom overgegaan in de handen van
Grieksche monniken, die hem volkomen onkenbaar hebben gemaakt, niet
alleen door de opening daarvan toe te metselen, maar ook door nog
een gewelf daarover heen te bouwen, waaronder het bijna donker is en
daaromheen nog een muur te trekken, dit alles uit louter vrees, dat de
Turken te eeniger tijd zullen trachten den put wederom in hun bezit te
verkrijgen. Kon men voorheen het water in den put zien staan, thans is
hij gedeeltelijk met steenen opgevuld. Door eene kleine opening laat men
ten gerieve van den bezoeker een kaarsje naar beneden zakken om aan te
toonen, dat er onder het toegemetselde gewelf inderdaad een diepte is
van 23 meter. Door dit alles heeft dan ook deze plaats alle bekoring
van haren oorspronkelijken eenvoud verloren, zoodat een bezoek daaraan
nauwelijks meer de moeite beloont. De vlakte toch, waarop des Heeren oog
rustte, toen Hij daar zat en sprak van velden wit om te oogsten, ziet
men binnen dien hoogen muur in 't geheel niet. Het wordt hier echter
zeer duidelijk, dat het niet juist is, wanneer men in Joh. IV: 5 Sichem
voor Sichar leest, zooals sommige kerkvaders doen, daar te Sichem,
zooals ik reeds opmerkte, overvloedig water is, zoodat de Samaritaansche
niet van daar behoefde te komen om hier water te putten. Het overigens
onbekende Sichar heeft waarschijnlijk aan den voet van den Ebal gelegen
en heet thans Eskar.
Gaf deze put van JACOB ons dus niets te zien van de drukke levendigheid,
die gewoonlijk aan zulke bronnen in het Oosten heerscht, waar
voortdurend menschen en dieren samenstroomen om hun dorst te lesschen,
toch hadden wij de volgende dagen en ook later meer dan eens de
gelegenheid om dit eigenaardig schouwspel gade te slaan, zoowel te
El Loebban als te El Bire, waar wij eenige uren vertoefden om paard
en ruiter wat rust en verkwikking te geven, voor zooverre dit in de
brandende hitte eener oostersche zon mogelijk is. Van waar de menschen
komen, die bij zulk een bron water halen, was mij een raadsel, want,
naar ik mij herinner, waren er in de nabijheid van El Loebban maar drie
of vier huisjes te zien. Toch daagden er telkens nieuwe bezoekers op.
Reizigers met hun paarden, kooplieden met hun kameelen, jongens met hun
ezels, herders met hun schapen, alles dwarrelde hier door elkaar en
verdrong zich om het dichtst bij de bron te wezen, waarbij de schapen
vooraan stonden, de ezels en paarden er achter en de kameelen eindelijk
op den derden rang, vanwaar zij met hun lang uitgerekten hals nog juist
bij het water konden komen. Nu en dan ziet men ook wel eens een schaap,
dat het al te benauwd krijgt door het gedrang in het water springen,
maar gelukkig staat er steeds iemand klaar, blijkbaar op dit voorval
bedacht, om het er uit te trekken. Met zulk een tafereeltje voor oogen,
verstaat men volkomen het woord van den Heer: „Wiens os of ezel van
ulieden zal in een put vallen en die hem niet terstond zal uittrekken op
den dag des Sabbats?” Niet minder levendig gevoelt men ook telkens op
een reis in Palestina, waar zulke bronnen zeldzaam zijn, de waarde van
een dronk waters en de beteekenis van dat andere woord: „Zoo wie een
van deze kleinen te drinken geeft alleenlijk een beker koud waters in
de naam eens discipels, voorwaar zeg ik u, hij zal zijn loon geenszins
verliezen.”
De andere bron El Bire, dankt hare vermaardheid aan de overlevering,
dat MARIA hier het eerst tot de ontdekking zou gekomen zijn, dat de
twaalfjarige JEZUS zich niet onder het terugkeerend reisgezelschap
bevond. Daar El-Bire een kleine dagreis van Jeruzalem verwijderd ligt en
de pelgrims, die huiswaarts gingen, gewoon waren hier te overnachten is
het zeer waarschijnlijk, dat deze overlevering juist is. MARIA rekende
dan een dag voor de heenreis, een dag om terug te keeren naar de stad,
en vond Hem op den derden dag in het huis des Vaders weder.
Een niet onbelangrijk bezoek brachten eenigen onzer nog op den weg
tusschen Nabulus en Sindschil, waar wij overnachtten, aan het plaatsje
Sélûn, voorheen Silo, waar in de dagen van SAMUEL een steenen huis met
den Tabernakel stond. Tegen de hoogte van een heuvel liggen de puinhopen
der oude stad, die voor ons te merkwaardiger waren, omdat wij nimmer
eene werkelijk verwoeste stad hadden aanschouwd. Meestal toch wordt
zij weder door latere bewoners herbouwd, zoodat er weinig meer van eene
verwoesting te zien is. Hier was dit echter niet het geval. Men liep er
tusschen de muren, die nog staande waren gebleven van huizen en gebouwen
en zag overal duidelijk de lijnen der straten, die alle opgevuld waren
met steenen. De geheele stad was eigenlijk niet anders dan een groote
steenhoop, sedert onheuglijke tijden onbewoond.
Aan de noordzijde bevindt zich tusschen den heuvel waar Silo op lag en
een anderen daartegenover een merkwaardig terras, dat men met groote
waarschijnlijkheid houdt voor de plaats, waar eertijds de tabernakel
stond. In het midden is een hoog vierkant plein; aan de Oost- en
Westzijde daarvan bevinden zich twee terrassen het eene telkens eenige
meters lager dan het andere. Het laat zich zeer goed denken, wanneer men
dit ziet, dat op het hoogste terras de voorhof lag, waarop de tabernakel
stond, waartoe men of van beide of van een der beide zijden toegang
had.
Voor het overige was er op dit gedeelte onzer reis weinig merkwaardigs
te zien. Hoe dichter men Jeruzalem nadert, des te steenachtiger wordt de
bodem, zóo zelfs dat deze in letterlijken zin bezaaid is met steenen,
waar een klein voetpad doorheen kronkelt, dat het paard zorgvuldig
volgt. Op het onverwacht ziet men, ofschoon nog uren verwijderd,
Jeruzalem enkele oogenblikken voor zich liggen. Daarna verliest men
het weder uit het oog, totdat men van de hoogte van den Scopus, op een
half uur afstand van de stad, haar vlak voor zich heeft. Eigenaardige
aandoeningen en gewaarwordingen maken zich van iemand meester, die haar
voor het eerst ziet, zooals zij daar ligt, boven op de bergen Zion en
Moria, de stad, die eene geschiedenis heeft als weinige haars gelijken,
de stad, waarin zooveel heeft plaats gegrepen, waardoor het nog heden
ten dage de klassieke plaats is van drie godsdiensten, dien der Joden,
der Mohammedanen en der Christenen.
Wij waren recht dankbaar, dat wij te Jerusalem ons verblijf in tenten
konden verwisselen met een aangenamer logies. Het hospiz of logement
der R. K. Vereeniging voor Palestina te Keulen had op ons gerekend
en uitnemende vertrekken voor ons in gereedheid gebracht. Het was een
flink steenen gebouw, met dikke, zware muren en daardoor heerlijk koel
en frisch. Voor sommigen onzer, vooral voor de dames was dit eene ware
verademing. De tentenreis en het paardrijden waren haar te machtig
geworden en wij waren dankbaar, dat zij in redelijken welstand zoover
waren gekomen; een harer echter, die naar wij meenden het minst van
de reis had geleden, overleed hier aan een kortstondige ziekte. Het
pelgrimshuis, waarin wij logeerden, staat onder leiding van pater
SCHMIDT, een zeer beminnelijken grijsaard, die reeds jaren te Jerusalem
woont, en volkomen van alles op de hoogte is en onder wiens vriendelijk
geleide wij de belangrijkste plaatsen der stad bezochten en die bij
nadere kennismaking bleek te zijn een man van groote kennis, degelijke
studie en ruimen blik. Waren alle onze Roomsche geloofsgenooten zooals
hij, hoe veel dichter zouden wij dan bij elkander staan!