IX, 14. "ejus hominis quam assumpsit persona," _Psalm._ 63. n. 3. Vid.
eundem _in Psalm._ 138. n. 5. Apud Ambrosium, "in persona hominis," _de
Fid._ II, n. 61. v. n. 108, 124. _Ep._ 48, n. 4. Colligitur autem ex loco
quodam Paschasii Diaconi, _de Spir._ II, 4. p. 194, quam laudat Petavius,
_de Trin._ VI, 4, s. 3, vocabulum _persona_, pro qualitate seu statu
sumptum, etiam in sexto saeculo theologo posse imprudenter excidere. Vid.
quoque Cyril. Alex. _Dial._ V, p. 554. {36}
Quapropter ab eodem Cyrillo, in quarto anathemate suo, adhibita est vox
_hypostasis_; [Greek: ei tis prosopois dusi, egoun hupostasesi], etc. quo
quid vellet [Greek: prosopon] clarius efferretur. Vid. quoque diligentiam
Vincentii Lerinensis in hac re _Comm._ 4.
(4) Accedit quod mirum quantum distant ea quae de antiquorum dictis
narrantur a scriptoribus serioris aevi, ab iis ipsis dictis, si quando casu
temporum hodie ad nos pervenerint; hic scilicet notiones, justas quidem,
sed illas nudas reperimus, illic notiones easdem certis verborum formulis
vestitas; ita ut ipsa locorum collatio demonstret illas formulas non
pertinere ad vetustatem. E. g. Ab Ephraemio Antiocheno accepimus Petrum
Alexandrinum, Chrysostomum, Basilium, Nazianzenum, et alios docuisse
"duarum naturarum unionem, unam hypostasin, unamque personam." _ap. Phot._
cod. 229. p. 805-7. Optime vero; quis dubitet sanctissimos viros in
gravissima materia Catholicas enunciasse sententias? Sed aliud est loqui
catholice, prorsus aliud uti iis vocabulis quae catholici hoc tempore
utuntur, quae quidem non erant necessaria, non erant in ecclesiastico usu,
donec irrepsisset haereticorum fraus, donec periclitaretur fidelium salus.
Jam si Chrysostomum, quem Ephraemius laudat, adeamus, invenerimus [Greek:
henosis, sunapheia, hen ho Theos logos kai he sarx], vix autem ea verba
quibus illas notiones Ephraemius vestit; in Gregorii Epistola ad Cledonium,
ad quam idem auctor provocat, ne semel quidem verbum _persona_; in iis
autem quae extant Petri legimus hujusmodi, [Greek: sarx genomenos ouk
apele'iphthe tes theotetos; gegonen en metraii tes parthenou sarx; Theos en
phusei kai gegonen anthropos phusei]. Routh. _Rell._ t. 3. p. 344-346.
Maximus quoque Confessor sic interpretatur Gregorium Nazianzenum: "Hoc
sane, ut puto, magnus quoque Gregorius Theologus dicere videtur ea magna
Oratione Apologetica, dum ait, Unum ex ambobus, et ambo per unum: _quasi
diceret_, quemadmodum enim ex ambobus, _hoc est_, ex duabus _naturis_, unum
velut totum ex partibus {37} secundum _personae_ rationem, sic et per unum
persona ratione ut totum, ambo partes _naturae_ ratione, hoc est, duo."
_opp._ t. 2. p. 282.
Profecto quod in hujusmodi locis immutatur a commentatoribus suspecta facit
excerpta illa ex operibus Patrum, quae in aliam linguam reddita ad nos
veniunt; ut Ambrosianum illud Leontii; eo magis quia in versionibus
latinis, quae solent Graecorum Patrum textum comitari, verborum formulis
reipsa occurrimus aliquando injuria intrusis, non malo quidem animo, sed
quo sensus evidentior fiat.
(5) Hoc quoque, ut arbitror, ostendi potest, scilicet, prout scripta de hac
re, quondam antiquorum alicui assignata, eidem decursu temporis a criticis
abjudicentur, ita probabile fieri vocabulum [Greek: prosopon] hic aut illic
in iis reperiri. Quod in loco Ambrosii cernitur, jam bis citato; at major
hic est materies dicendi, quam quae juste a nobis possit tractari. Alteri
tamen exemplo sit, quod exhibet Athanasius. Abesse vocabulum [Greek:
prosopon], theologorum sensu intellectum, a magni Doctoris operibus jam
diximus; nunc divertamus ad fragmentum quoddam, in fine tomi prioris
Maurini p. 1279 positum. "Olet quidpiam peregrinum," monet Montefalconius;
"et videtur maxime sub finem Eutychianorum haeresin impugnare;" ecce autem
in eo vocabulum [Greek: prosopon]. Tum, adeatur ab Epistolam, ad Dionysium
quendam scriptam, Julio autem Pontifici perperam tributam; en tibi
vocabulum [Greek: prosopon], n. 2. vid. Coustant. _Epp. Rom. Pontif.
Append._ p. 62. Idem porro reperitur in [Greek: ekthesei] illa [Greek: tes
kata meros pisteos], olim Gregorio Neocaesariensi, uni ex Patribus
Antiochenis, ab Eulogio autem (_ap. Phot._ cod. 230. p. 846.)
Apollinaristis assignata. Reperitur idem apud Sermonem quendam "in S.
Thomam," a Concilio sexto laudatum ut Chrysostomi, a Montefalconio autem
rejectum, a Tillemontio Edesseno auctori an. 402. tributum, Ed. Maur.
_tom._ 8. _part._ 2. p. 14. Hic autem obiter dictum velim, celebrem illam
Epistolam Chrysostomi _ad Caesarium_, de {38} qua tantae motae sunt lites
in controversia sanctissimae Eucharistiae, vocabulum [Greek: prosopon]
continere; quod de Hippolyti quoque _Contra Beronem et Helicem_ dici
potest, si decet de fragmentis illius operis strictim loqui.
(6) Liceat hic apponi locos quosdam antiquiorum Patrum, in quibus vocabulum
illud offendimus.
In Epistolis Apollinaristarum inter se dimicantium, an. 381. _ap. Leont._
p. 1033, b. p. 1037, b. p. 1039, b. ubi etiam occurrit [Greek: homoousion
hemin].
In Apollinaris loco quodam _ap. Theod. Eran._ II, p. 173.
In loco auctoris cujusdam adversus Arianos, quem vocat Sirmondus
"antiquissimum." Sirm. _Opp._ t. 1. p. 223.
In fragmento Athanasii, nempe ut citatur ab Euthymio apud Petav. _Incarn._
III, 15. not. 19.
In Gregorii Nyssen. _Antirrhet. contra Apollinarem_ 35.
Vid. quoque Damasc. _contr. Jacob._ tom. I, p. 424.
In loco Amphilochii _apud Damasc. ibid._ et _ap._ Anast. _Hodeg._ 10. p.
162. et _ap. Ephraem. ap. Phot._ p. 828.
In Ambrosii loco graece reddito _ap. Phot._ p. 805.
In Isidori Pelusiotae _Ep._ I, 360. p. 94.
In Symbolo Pelagii an. 418. _ap. Augustini opp._ t. 12. p. 210.
In Procli _Epist. ad Armenos_ p. 613.
(7) Finem tandem disputandi facientibus forsitan occurretur nobis, Pauli
ipsius Samosateni doctrinam fuisse Nestoriani generis; quid autem
credibilius, quam Patres Antiochenos, quomodo Hippolytus quadraginta ante
annos usus esset vocabulum [Greek: prosopon] in theologia contra Noetum,
ita ipsos quoque idem adhibuisse contra Paulum in oeconomia tractanda? At
non constat Paulum revera praeiisse Nestorio doctrina sua; quanquam ex
Athan. _Orat._ IV, 30. colligi fortasse potest, sectatores ejus tandem a
Nestoriana perfidia non longe abfuisse. Nam si ex actis Antiochenis,
quatenus hodie extant, judicandum est, doctrinam effudit Paulus fere
hujusmodi. Filium exstitisse, ante adventum suum in carne, solum in
praescientia {39} divina, Routh. _Rell._ tom. 2. p. 466; si quis doceret
secus, eum duos deos praedicare, p. 467; Filium, ante adventum in carne,
fuisse, aut instrumentum quiddam, aut saltem attributum solum, p. 469.;
humanitatem ejus non ita esse unitam divinitati ut aliter esse non posset,
p. 473. Verbum et Christum non unum esse et eundem, p. 474., Sapientiam in
Christo esse, sicut in Prophetis, verum abundantius, tamquam in templo; eum
autem qui apparuisset, non esse Sapientiam, p. 475. denique, ut summa rei
proponitur p. 484, "non congeneratam fuisse cum humanitate sapientiam
substantialiter, sed secundum qualitatem." Vid. quoque pp. 476, 485. Quae
quidem omnia certo demonstrant, tribuisse Paulum cum Nestorio hypostasin
humanae Christi naturae; tribuisse autem cum eodem naturae divinae alteram
hypostasin, non demonstrant. Verius dictum erit, antiquiorem haeresiarcham
prorsus non admisisse divinam hypostasim in Christo, ut Sabellii
commilitonem; quanquam id est verum quoque, Patres Antiochenos, non
libenter tantum scelus tribuentes Paulo, ut hypostasin Verbi negaret, ex
iis quae de Christo homine effutiebat, conjecisse eum docere, ut Nestorium
postea, duos esse filios, unum aeternum, alterum temporaneum, p. 485. Quare
Epistola Synodalis, post ejus depositionem a Patribus conscripta, eum
docuisse testatur, Christum venisse non de caelo, sed de terra. Euseb.
Hist. VII, 30. Neque aliter Athanasius Paulum dicit Christum pro mero
homine habuisse, [Greek: ek prokopes] ad divinitatem suam evecto.
Cum autem non levis esset similitudo inter Pauli et Nestorii dogmata, (illo
capite excepto, quod personalitatem et aeternitatem Verbi, Nicaeae interea
declaratam, teneret Nestorius, rejiceret Paulus,) aequum erat, Nestorio in
jus vocato, ad Pauli priorem haeresim, Antiochiae jam condemnatam, a
patribus Ephesi congregatis provocari. Attamen contestatio illa contra
Nestorium, quae, praefixa actis Ephesinis, Hard. _Conc._ t. I, p. 1272.
Paulum et Nestorium {40} inter se ex ordine comparat, ne verbum quidem
profert quo concludi possit a Paulo duplicem hypostasim esse excogitatam.
Neque, cum narrat Anastasius, _Hodeg._ 7. p. 108, "in sacra Ephesina Synodo
demonstratum esse, dogmata Nestorii consonare cum doctrina Pauli
Samosateni," Nestorianismum continuo tribuit Paulo, nisi Artemoni quoque,
quem alibi testatur "Christum in duos divisisse." c. 20. p. 323, 4.
Ephraemium autem Antiochenum, cum Paulum dicit "alterum ante saecula
filium, alterum vero postea summa cum dementia asseruisse" _ap. Phot._ p.
814, verisimile est nihil amplius velle, quam uti iis ipsis verbis Patrum
Antiochenorum, de quibus paulo ante locuti sumus. Contra, plane colligitur
ex Vigilio _in Eutych._ B. P. t. V. p. 731. _Ed. Col._ 1618. (omittitur
locus in _Ed. Par._ 1624.) Eutychianos distinctionem fecisse inter dogmata
Nestorii et Pauli, hujus Christum simpliciter pro mero homine habentis,
illius eatenus solum usque dum consociaretur Verbo Dei. Marius item
Mercator diserte testatur: "Nestorius circa Verbum Dei, _non_ ut Paulus
sentit, qui non substantivum, sed prolatitium potentiae Dei efficax Verbum
esse definit." p. 50. Idem affirmant, licet non fidelissimi testes, et
Ibas, et Theodorus Mopsuestiae Episcopus, vid. Facund. VI, 3. III, 2.
Leont. _de Sect._ III, p. 504. Caeterum, si genuinae essent Dionysii
Alexandrini _Epistola adversus Paulum_, et _Responsio ad Pauli
Propositiones decem_, tum certo concedendum esset Paulum Nestorio
praelusisse; id autem affirmantibus Tillemontio, Fabricio, Natali
Alexandro, Bullo, Burtono et aliis, nos in contrariam sententiam cum
Valesio, Harduino, Montefalconio, et Routhio, ire velimus.
Haec de Ecthesi Ephesina, plurima de re exigua; nisi, ut speramus, iis qui
scripta Patrum diligentius tractant, aliqua protulerimus, quae, in uno loco
definita, ad multa transferri possint.
[Illustration]
{41}
[Illustration]
DISSERTATIO III.
DE VOCIBUS [Greek: prin gennethenai ouk en] ANATHEMATISMI NICAENI.
[Illustration]
Symbolo Ecclesiae Catholicae, celeberrima vocula _homouesion_ locupletato,
subjunxerunt Patres Nicaeni anathematismos quosdam, qui Arianae perfidiae
praecipua capita ferirent. Ex quibus ille est, de quo pauca quaedam hoc
loco dicenda censuimus. Non quod formula illa Arianorum sumpta per se
difficilior sit intellectu, sed quia placuit doctissimo cuidam viro, de
Nicaeno autem Symbolo optime merito, nativo verborum sensui subtiliores
notiones suas imponi. Quaenam illae sint, quare prolatae, et qua rationum
vi confirmatae, nunc explicandum est.
Docentibus catholicis Christum esse Deum, Ariani protinus illum esse Deum
confitebantur ipsi, at Deum inferiorem quendam, ne scilicet Deos duos
introducerent in Ecclesiam. Quibus responsum est, Christum contra revera
esse summum Deum, neque idcirco duos esse Deos, quia Christus esset Filius
Dei; qui autem Dei Filius esset, oportet illum et verum esse Deum, nec
tamen alterum, sed eundem ac Patrem suum. At in illo ipso vocabulo
_Filius_, quod fidelibus jure documento erat verae divinitatis Verbi Dei,
haereticorum factio collocavit omnem spem suam atque conatum fidei
catholicae convellendae; argumentabantur enim, cum omnis filius patri
junior esset, idcirco Filium Dei non esse aeternum, neque habere caetera
signa verae divinitatis. Quare summa quaestionis in significatione _Filii_
tandem posita fuit; utrum scilicet Filius Dei, utpote Filius, {42}
essentiam totam et universa habuerit attributa Omnipotentis Dei, an contra
initium existendi, et alia quae de rebus creatis praedicantur. Quo autem
rem dirimerent, catholici provocabant ad Patres priorum saeculorum, qui
scilicet Filio Dei non temporaneum ortum, sed paternae Divinitatis
plenitudinem tribuissent.
At in hoc antiquiorum scriptorum testimonio esse quod docta tractatione
egeret, censuit Bullus, cui lis a nobis intendenda est, quo bene curreret
catholicorum argumentum, et eruditioribus persuaderet. Nam scriptores
quinque aevi Ante-nicaeni, Athenagoram, Tatianum, Theophilum, Hippolytum,
Novatianum, quorum duo in catalogo sunt sanctorum, non inficiatus est vir
doctus ita de Filio Dei loqui, ut haereticis ansam praebuerint affirmandi,
sibi placuisse Verbum Dei factum esse Dei Filium certo quodam tempore,
atque ideo quodammodo "extitisse ante generationem suam," eo certantibus
cum Ario quod dicerent Verbum esse aeternum, eo consentientibus quod Filium
aeternum esse non dicerent.
Non ideo tamen improbandus est Bullus, quia sollicita mente priscorum
famae, suorum fidei consuluerit. Fateor equidem, non Hippolyto solum et
Theophilo, sed Post-nicaenis etiam Hilario et Zenoni Veronensi in hac
materia illud excidisse, quod resecatum vel saltem explicatum prudentiores
velint; ut Marano quoque, Balleriniis, aliis visum est. Scilicet
incommodiora haec gravissimorum scriptorum verba constat ab haereticis
saltem recentioris aevi in partes suas adduci; nam utrum ab ipsis Arii
sectatoribus objecta fuerint catholicis Concilii Nicaeni saeculo, alia res
est. Profecto notatu dignissimum est Arianos ipsos, cum Ecclesia
dimicantes, non provocasse ad Patres priorum temporum usque ad circ. an.
352, paene triginta post Concilium Nicaenum exactis annis, cum, argumentis
ex ratione et ex Scripturis, (ut Athanasius loquitur in Epistola sua _de
Sent. Dion._ 1.) frustra petitis, "tandem eo audaciae processerunt, ut
etiam Patres calumniarentur." Nimirum primo ad {43} Collucianistas solum
suos confugiebant; cum autem multos post annos Patres Ecclesiae in suos
usus convertere caeperunt, etiam tum Origenem solum appellarunt et
Dionysium, non Hippolytum, non Theophilum, non alios illos de quibus supra
mentio facta est. Quod autem ne versutissimorum quidem hominum illis
temporibus in mentem venit, id recentiores ausi, hos ipsos Hippolyti et
caeterorum locos in medium protulerunt, quo comprobarent dogma suum, Dei
Filium non esse ad aeternitatem genitum, sed in tempore creatum. Quibus ut
occurrat Bullus, eximius alias in hac materie scriptor, Patres reos, in
_Defensione sua Fidei Nicaenae_, illato crimine ita liberat, ut ultro tamen
confiteatur illos dixisse, improprie certe, sed aliquo modo, Verbum in
tempore fuisse genitum. Plures scilicet iis placuisse putat Verbi
generationes, tropicas illas quidem, sed quae verae generationis typi
essent et adumbrationes; quales sunt ejus resurrectio a mortuis, item
nativitas ex Maria; qualis porro, de qua agendum est, missio ejus a Patre
et processio, quo res universas crearet. Hinc non gravate concedit dictum
quoddam fuisse Catholicorum, si non Catholicum dogma, tum ante Concilium
Nicaeae habitum tum post, "Verbum exstitisse antequam gigneretur;" cujus
rei inter alia testimonia adhibet verba Anathematismi, quorum
interpretationem in nos hic suscepimus. Contendit enim Patres Nicaenos eo
ipso quod condemnarent eos qui dicerent Verbum non exstitisse ante
generationem suam, liquido significasse contra, Verbum ante generationem
suam exstitisse. Nullus dubitat, ut ipsius verbi utar, "quin hoc
pronunciatum Arianorum oppositum fuerit catholicorum istorum sententiae qui
docerent Filium quidem paulo ante conditum mundum inexplicabili quodam modo
ex Patre progressum fuisse ad constituendum universa." _Def. N. F._ III, 9,
s. 2.
Haec sane de hac Anathematismi Nicaeni clausula argute nimis dicta sunt, et
turbant verborum sensum alioqui simplicem et luculentum. Nam procul dubio
in illa formula Arianorum, quae a Patribus percellitur, continetur {44}
argumentum _ex absurdo_, quod vocant, desumptum; cum ex ipsa vi vocabuli
_genitus_ confici crederent, Christum existendi initium habuisse.
Confirmabant enim (quasi id inficiari quenquam jam fuerit ipsis verbis sibi
discrepare) Filium non exstitisse priusquam gigneretur; alioqui non esset
Filius.
Quod interest inter explicationem hanc et illam Bulli, in hoc
vertitur;--utrum verba ista, "priusquam gigneretur non erat," sint simplex
propositio categorica, an argumentum; sint negatio propositionis ei
contrariae, "erat priusquam gigneretur," id quod Bullo placuit; an potius,
ut nobis videtur, [Greek: gnome] quaedam, quam Aristoteles vocat, [Greek:
enthumematike], propositio rationem suam secum ferens, in qua, assumpta,
non affirmata, contrariae propositionis vanitate, recta impetitur alia
quaedam, nempe Filium ab aeternitate exstitisse. Arbitratur contra Bullus,
et Catholicos et Arianos apertis oculis contemplatos esse propositionem
hanc, "exstitisse Filium antequam gigneretur;" de hac certamen inter se
instituisse: negasse Arianos, et Catholicos, aut affirmasse, aut saltem
permisisse. Profecto ne unum quidem Catholicum virum unquam eam emisisse
sententiam non dixerim; affirmasse autem eandem Patres Nicaenos prorsus
nego.
1. Primum percurrendum erit ad pristinum illud jurgium, quod nascentem
haeresin primum Ecclesiae ostentabat, ut a Socrate narratum est. Testatur
enim scriptor ille, Alexandrum, de mysterio Sanctissimae Trinitatis inter
suos disputantem, interpellasse Arium, qui fortiter diceret, (1) si Filium
genuerit Pater, ergo genitum habere existendi initium; (2) ergo fuisse
quando Filius Dei non esset; (3) ergo eundem subsistentiam suam ex nihilo
habere. Socr. I, 5. Quibus e contrario collocabimus Anathematismi Nicaeni
clausulas; "Illos vero qui dicunt, (1) fuit aliquando cum non esset, et (2)
antequam gigneretur non erat, et (3) ex nihilo factus est etc. etc...,
anathematizat Catholica Ecclesia." Quorum cum duae plenissime respondeant
duabus ab Ario in Alexandrum conjectis, cui dubium esse potest, tertiam
{45} quoque respondere tertiae? id est, "antequam gigneretur non erat" idem
velle atque illud "si Filium genuerit Pater, habet genitus existendi
initium;" id quod nos contra Bullum contendimus. Haereseos initia non
fefellit posterior cursus, namque hic, ut diximus, ipse cardo fuit totius
controversiae, nempe utrum Filius, quia Filius, fuerit necne necessaria
lege junior Patre suo. At ubinam contra in historia Concilii Nicaeni
inveneris mentionem ullam illius propositionis, cui credit Bullus ab
Arianis esse reclamatum, "Filium scilicet esse prius quam gigneretur?"
Sentit angustias suas vir perspicacissimus, cum ad verba quaedam appellat
Arianorum in Epistola illorum ad Alexandrum missa, in qua perstringunt
haeretici illos qui dicerent "eum qui prius erat, postea genitum esse aut
creatum in Filium." Athan. _de Syn._ 16, quos vult Bullus quosdam esse
Catholicos. Hi autem plane non sunt Catholici, sed sectatores Marcelli et
Photini, ut constat, cum ex Euseb. _Eccles. Theol._ I, 1. II, 9. p. 114, b.
_Contr. Marcell._ II, 9. tum praesertim ex Anathematismo Eusebianorum in
confessione sua quinta, sive Macrosticho, ubi ita loquuntur; "Execramur eos
qui illum simplex ([Greek: psilon]) Dei Verbum non subsistens appellant,
Christum autem ipsum et Filium Dei non fuisse ante saecula contendunt, sed
eo tempore ex quo carnem nostram ex Virgine assumpsit; _hujusmodi_ sunt
sectatores _Marcelli_ et _Scotini_ (Photini) Ancyrogalatarum." _Athan. de
Syn._ 26. Quare non Catholicos, sed Marcellum et suos respicit Epistola
illa Arianorum ad Alexandrum; quod quidem inde confirmatur, quia illo ipso
tempore Marcellum Asterius Sophista, Arianorum antesignanus, scriptis suis
lacessebat.
2. Notandum praeterea est, alias quoque Arianorum formulas, decantatas
illas quidem, in quibus summa haereseos posita est, ut captiosissimos
homines decuit, vim quamdam habere enthymematicam. Cujusmodi sunt, "Qui
est, eumne, qui nondum esset, fecit ex nihilo, an qui esset?" et "Unumne
est non factum an duo?" _Athan._ {46} _Orat._ I, 22. et interrogatio illa
de "mutabili," quam cum locum habet in Anathematismo Nicaeno, ita exponit
Athanasius: "Nam libero praeditus arbitrio est, an non? an voluntate pro
sui arbitrii libertate bonus est, et, si velit, potest mutari, cum
mutabilis sit natura; an, ut lapis et lignum, liberam non habet voluntatem
in utramque partem se movendi et vergendi?" _Athan. Orat._ I, 35. Scilicet
voluerunt haeretici, liberum, quod vocant, arbitrium oportere necessitate
quadam ita proprium esse Christi, ut aliter esse non potuerit quin absurdum
quid subsequeretur; ex quo conficeretur illum in numero esse creatorum.
3. In _Orat._ I. s. 32. scribit Athanasius [Greek: ageneton] illud sive
_non-factum_ serius esse suppositum ab Arianis in locum priorum suarum
captionum: "Cum jam non sit eis integrum his uti vocibus, e nihilo est, non
fuit antequam gigneretur, vocabulum _non facti_ etc. cogitaverunt, ut, cum
apud simpliciores Filium factum esse dicunt, eadem rursus illa significent
vocabula, nempe, ex nihilo est, aliquando non fuit." Quo in loco quamvis
non disertis verbis dicat "Non factum unumne an duo?" pro "Antequam
gigneretur non erat" esse substitutum, tamen probabile est certe illum hoc
voluisse. Atqui constat formula _non-factum_ vel [Greek: ageneton], ut ea
quae jam diximus aliis verbis proferamus, hoc innui, "Nisi duo sint
_non-facta_ vel dii, Christus, utpote factus sive genitus, initium habet
existendi;" id quod ipsissimum est argumentum illud, quod verbis "Antequam
gigneretur non erat", nos assignatum volumus. Caeterum distinctionem illam
inter [Greek: ageneton] et [Greek: agenneton], de qua loquitur
Montefalconius in Admonitione sua in Epistolam _de Decr. Nic._, a Damasceno
notatam, mihi non persuaderi potest esse coaevam Athanasio;--sed hoc
obiter.
4. Praeterea dubium non est quin "Non erat priusquam gigneretur" apud
Athanasium idem valeat atque alterum illud "Qui est, eumne, qui nondum
esset, fecit ex nihilo, an qui esset?" Scilicet quod Ariani contra Filium
{47} effutiebant, id pariter ostendit sanctus Doctor contra ipsum Patrem
posse contorqueri. "Num qui est Deus," interrogat, "cum antea non esset,
postea factus est, vel estne etiam priusquam gignatur (fiat)?" _Orat._ I,
25. At illud "Qui est eumne qui nondum esset etc." ([Greek: ho on ton me
onta] etc.) argumentum prorsus est, non mera propositio, idque ex absurdo
ductum; ergo ejusmodi est, "Priusquam gigneretur non erat." Quod plane
confirmatur ex Alexandri Epistola Encyclica cum Arii contra Alexandrum
prima illa disputatione et Anathematismis Nicaenis comparata. Nam, cum ex
his triplex conficitur testimonium, quales fuerint formulae istae in quibus
posita est haeresis Ariana, nulla alia in re sibi discrepat, nisi in hac,
quod, omisso "Si Filius, ergo habet initium existendi," ipsius Arii, et
"Priusquam gigneretur non erat," Anathematismi, Alexander Epistola sua
supponit [Greek: ho on ton me onta] etc. "Quod est eumne qui non esset
etc." Accedit quod sibi invicem respondent illae duae, in locis Gregorii
Nazianzeni et Basilii infra laudatis, et in Cyrilli _Thesaur._ 4. p. 29.
_fin._