jaar duidelijker wordt en nieuwe uitvindingen op dat gebied
voortdurend gedaan worden, is het vergeefsche moeite aan te dringen op
terugkeer tot den eenvoud van het verledene, toen een Gemeente een
vereeniging van menschen was, die samenkwamen om God te vereeren en
Zijn wil te leeren kennen; maar het kan toch zijn nut hebben, te
bespreken hoe in sommige opzichten een achteruitgang valt aan te
wijzen. Want dat is zeker, indien het Gemeenteleven moet gaan voldoen
aan allerlei andere eischen, dan moet er een ander soort van
predikanten komen.
Voor deze soort van inrichting is er weinig behoefte aan een leeraar
om een Bijbel te verklaren of aan den herder om het karakter zijner
kudde te vormen en voorzeker zou zulk een niet worden gewaardeerd. De
voornaamste eisch, waaraan voldaan moet worden, is dat de predikant
zij een scherpzinnig man, met de talenten van een impressario, een
handelsreiziger en een vendumeester in zich vereenigd, met een heel
klein tintje van een rondreizend evangelist. Inplaats van een
studeerkamer, welks wanden bedekt zijn met boeken van ernstige
godgeleerdheid en klassieke letterkunde, geve men hem een kantoor met
een loketkastje voor zijn programma's en eindelooze briefwisseling;
kasten voor dikke boeken met uitknipsels uit dagbladen en verslagen
van andere genootschappen; een altijd tjingelende telefoon en een
verzameling van handboeken, als: «Hoe men een preek maakt in een half
uur", of «Een duizendtal treffende anecdoten van het zendingsveld".
Hier zit een vlugge, levendige, vindingrijke directeur, met zijn
snelschrijfster aan een hoektafeltje, een dik boek opslaande om te
zien aan wie het eerstkomende bezoek moet gebracht worden, en een
ander boek doorsnuffelende naar bijzonderheden omtrent gezinnen of een
haastig onderzoek instellende in aan een lias geregen voordrachten van
bekende sprekers over eenig onderwerp, dat dienen kan voor den
volgenden Zondag. Van den morgen tot den avond tobt hij zich af met
telephoneeren, telegrafeeren, dicteeren, bij elkaar zoeken,
rondvliegen, hier een gezelligen avond, daar een «schitterende
bijeenkomst" te leiden, «speechen" af te steken, menschen te
ontvangen--hij is een onvermoeid, handig, volhardend man. Niemand kan
nalaten zijn veelzijdigheid te bewonderen of de eerlijkheid van zijn
bedoeling te erkennen; maar als hij nu inderdaad het type is van den
dominee der toekomst, dan zal hij een beter mensch terzijde schuiven
en uitsluiten.
Er zijn menschen, die alle geëischte talenten van geleerdheid bezitten
en aan wier inzicht, toewijding en liefde niets ontbreekt, maar die
toch ten eenemale ongeschikt zijn om een kerk te «drijven" naar de
hedendaagsche manieren. Zij zouden een ziel in geestelijk gevaar
kunnen leiden, maar zij hebben geen talent om jonge lieden te
vermaken; zij kunnen het Eeuwig Evangelie van de Goddelijke Offerande
verklaren, maar zij hebben geen handigheid in het behandelen eener
machine; zij kunnen de beginselen der gerechtigheid uitleggen, maar
zij weigeren zich te bemoeien met een onlangs plaats gehad hebbende
werkstaking van motorbestuurders.
Wat het voordeel betreft, door die nieuwigheden gebracht, is het de
vraag of het gezellig maken van de kerk haar geloof en leven
aantrekkelijk zullen maken? Als er een wedstrijd zou komen tusschen de
vermaken van de kerk (of haar feesten) en de vermakelijkheden der
wereld (en haar feesten,) is er dan één verstandig mensch, die
gelooft, dat de kerk zou winnen? Gelijk aan Caesar biedt de wereld
haar prachtige schouwspelen aan; de Kerk, als Christus, biedt het
overwinnend Kruis.
Waarom zou de Kerk haar verheven standpunt verlaten en nederdalen in
het worstelperk, waar zij beschaamd zal worden? Komen de menschen ter
kerk voor nietige vermaken, alleen geschikt voor kinderen of om te
voldoen aan de behoeften hunner ziel en ter bevestiging van hun
geloof? Zou ooit het Christendom een begin van bestaan gehad hebben,
indien de Apostelen «aangename preekers" geweest waren en
«schitterende mannen", wanneer zij zich hadden ingelaten met
«gezellige bijeenkomsten" en «bazars" of «speeches!" De Kerk
zegevierde door hun geloof, hun heiligheid, hun moed en door deze
verheven deugden moet zij in deze eeuw ook staande blijven. Zij is de
getuige der onsterfelijkheid, het geestelijk tehuis van zielen, de
dienaresse der armen, de beschermster van wie verlaten zijn; en als
zij afdaalt tot een plaats van tweede-rangs-vermakelijkheid, dan ware
het beter dat haar geschiedenis eindigde, want zonder haar geestelijke
vizioenen en ernstige idealen is de Kerk niet waard in stand te worden
gehouden.
IV.
DE OPROERMAKER IN DE KERK.
Om een wereld te maken heeft men alle soorten van menschen noodig, en
bijna even veel worden er vereischt tot het vormen van een kerkelijke
Gemeente; maar dat er ook een oproermaker in komt is niet noodig voor
de gemeentelijke volledigheid. Onder een oproerling verstaat men een
persoon, dien men gemakkelijk kan herkennen en onder wiens bemoeiingen
de meeste Gemeenten van tijd tot tijd geleden hebben. Men moet hem
niet verwarren met een Christen van den ouderwetschen stempel, die bij
zekere gelegenheid in de war is gebracht door een preek over «Gods
Vaderschap" en dan in de studeerkamer van den dominee komt om te
verklaren, dat hij altijd geloofd heeft, dat God een rechter was. Deze
man is volmaakt eerlijk en behoort behandeld te worden met alle
welwillendheid, omdat hij eenvoudig getrouw is aan zijn overgeërfd
geloof en toch wel gaarne het nieuwe Evangelie zou opnemen. Laat hem
een warm hoekje hebben in de kamer, en een gemakkelijken stoel en geef
hem alle gelegenheid om zooveel teksten aan te halen, als hij wenscht
en luister bescheiden naar hem tot middernacht toe. Hij is vatbaar
voor overtuiging en zelfs, indien hij u verlaat zonder overtuigd te
zijn, zal hij toch de Gemeente niet in vuur en vlam gaan zetten. Hij
zal dat niet doen; integendeel zal hij overal gaan verklaren, dat de
dominee een eerlijke studie van den Bijbel maakt en een geduldig
herder is en dat het een voorrecht is bij hem te kerk te gaan als
zelfstandig, verantwoordelijk man.
Ook moet die naam niet gegeven worden aan een van die rustelooze
menschen, die altijd ergens een fout ontdekken en die elkeen vervelen
met hun onverwachte plannen. De eene week schrijft zoo iemand, dat een
vrouw werd weggezonden bij gelegenheid van den bidstond der Kerk,
omdat de zaal vol was--de dominee vindt dat altijd verblijdend en zou
de mytische persoon wel gaarne eens in levenden lijve zien--en hij
oppert het plan om voortaan den weekdienst te houden in de Kerk. Hij
kent honderd menschen, die zouden willen komen--en dit verblijdt den
dominee ook zeer, omdat de goede man zelf bijna nooit tegenwoordig is.
Een volgende week verneemt deze man van een of ander geheimzinnig
persoon, dat deze kou heeft gevat door den tocht uit een van de ramen
en onze vriend schrijft zestien bladzijden om te pleiten voor
gordijnen, die zelfs de St. Pieterskerk afzichtelijk en zeker de
godsdienstoefening onmogelijk zouden maken voor ieder, die eerbied
voor zich zelf heeft. Een maand later is diezelfde man overtuigd, dat
de heele Gemeente als los zand aan elkaar hangt en dat een band
behoorde gelegd te worden door een algemeen bezoek van de zijde der
ambtsdragers, waarvoor hij wel zoo goed is een plan te schetsen; en
elke nieuwe week openbaart hij een nieuw plan in een langen brief,
totdat zijn broeders zoover gebracht worden, dat zij harde woorden
zeggen over zijn bedilzucht.
Zijn broederen behoorden echter liever hun ziel in lijdzaamheid te
bezitten en den waardigen man vriendelijk te behandelen, want er is
geen grein boosheid in hem en ook is er geen goedhartiger mensch in de
heele Gemeente. Hij zal al heel in zijn schik zijn, als hij een
beleefd antwoord ontvangt en ik zou voor zulke gelegenheden dezen vorm
aanraden:
_«Waarde Heer Jump_,
Ik heb uw belangrijken brief ontvangen en nam goede nota van uw
voorstel omtrent de gordijnen. De zaak is er een, die veel overweging
eischt en ik haast mij u te verzekeren, dat het zeer aanmoedigend is
voor den dominee en de overige ambtsdragers van de Kerk te zien, dat
het welzijn van onze Kerk in elk opzicht u zoo zeer ter harte gaat.
Geloof mij, met de meest vriendelijke gevoelens
«Den Uwe
«JOB HOUVAST, predikant."
Mijnheer Jump zal zeer tevreden zijn met dezen brief en zal binnen
vierentwintig uur vergeten hebben, dat hij ooit een voorstel deed over
gordijnen. Het is de moeite waard voor een Gemeente om, laat ons
zeggen één Jump aan zich te verbinden om gebreken aan te wijzen en de
zaken aan den gang te houden. Twee Jumps zouden misschien te veel zijn
voor de Gemeente en men kan den tweeden beter voor wat anders
gebruiken.
Er is een andere persoon, die ook niet beschouwd moet worden als een
oproermaker, ofschoon hij een echte dwarsdrijver is en veel nadeel kan
berokkenen. Het is de man, die vatbaar is om zich beleedigd te
gevoelen en die er zich aan stoot, zoo als hij zegt, wanneer iemand
hem aan de kerkdeur voorbij loopt zonder spreken of «iets van hem
zegt"--hij weet niet wat,--achter zijn rug, of wanneer een ander zich
verzet tegen een plan, dat hij voorstelde of weigert iets te doen, wat
hij vraagt. Nadat hij zijn vrouw gekweld heeft met de zaak, en zich
zelf de koorts op den hals heeft gehaald tengevolge van gekwetste
ijdelheid, geeft hij iedereen te verstaan, dat hij een grief heeft en
neemt hij een martelaarsvoorkomen aan. Als een vormelijk protest
blijft hij zelfs misschien wel twee Zondagen uit de kerk weg en dan
wordt hij weer boos, omdat niemand bij hem komt om naar de reden te
vragen. Natuurlijk is hij zeer vervelend, maar overigens is er geene
boosaardigheid in den man en hij behoort zachtmoedig behandeld te
worden. Het is meer zijn ongeluk dan zijn fout, dat hij geen opperhuid
heeft en geheel onbeschut is tegen de wrijving des levens. Een zachte
aanraking en een mild gebruik van geestelijke zalf zal zijn wonden--of
liever zijn schrammen--genezen.
De oproerling is van een ander deeg en is een stevig gebouwd
ongeloovige, die, zoodra de gelegenheid zich voordoet en op elk, dien
hij bereiken kan, zijn krachtige vuist zal doen neerkomen. Zijn eenige
begeerte is leed te doen en hoe meer pijn hij veroorzaakt, hoe beter
hij in zijn schik is. Hij schrijft beleedigende brieven aan den
dominee, hem beschuldigende van alle mogelijke zonden, van ketterij
tot leugen toe. Hij begint een openbaar twistgeschrijf over de zaken
der Gemeente in elk nieuwsblad, dat dwaas genoeg is zijn brieven op te
nemen. Hij valt de verstandigste voorstellen aan van de ambtsdragers
en beticht hen van de afschuwelijkste drijfveeren. Hij trekt de
Gemeente door als een brandstichter en zet elk ontvlambaar persoon in
vuur. Wanneer hij in zijn glorie is, dreigt hij met aanklachten bij de
kerkelijke hoven of bij de burgerlijke rechtbank; en ofschoon hij
nooit de bedreigingen uitvoert, daar hij even lafhartig als
schreeuwerig is, doet hij toch de voorbereidende stappen, die
aanleiding geven tot praatjes en kwaad gerucht.
Het behoort ook tot zijn rol om den schijn aan te nemen van groote
oprechtheid en eerlijkheid, een man te zijn van onbuigzame
rechtschapenheid en geestelijke bedoelingen. Wat hij doet, doet hij
altijd om des gewetens wille en met klankvolle welsprekendheid plaatst
hij altijd zich zelf en zijn tegenstanders voor de vierschaar der
eeuwige gerechtigheid. Hij is zoo groot en zoo schreeuwerig en de
eenvoudige menschen zijn zoo liefderijk en zoo gemakkelijk te
overbluffen, dat zij vaak dezen man houden voor den persoon, waarvoor
hij zich uitgeeft en hem zijn zin geven.
Feitelijk is hij niets anders dan een uitermate groot bedrieger in elk
opzicht en hij verdient geen genade te ontvangen. Noch zijn meeningen,
noch zijn gevoelens, noch zijn klachten, noch zijn bedreigingen moeten
één oogenblik in overweging genomen worden. Zijn eerste uitdaging moet
worden aangenomen als een oorlogsverklaring en dan moet de oorlog
gevoerd worden liefst zonder kwartier te geven; en het is opmerkelijk
in hoe korten tijd deze struikroover tot bezinning kan gebracht worden
en tot lafhartige onderwerping.
Mocht hij zich ergens in een Gemeente genesteld hebben en begonnen
zijn van zijn aard te doen blijken, dan is de wijste partij hem te
verzoeken heen te gaan. Het is niet gebruikelijk, dat men aan een
kerklid vraagt die Kerk te verlaten en zeer ongewoon, wanneer het
toevallig een man van beteekenis en stand is, zooals deze knaap
dikwijls schijnt; maar Gemeenten zijn in den regel al te bezorgd om
ieder te behouden en begrijpen veel te laat, dat de afwezigheid van
eenigen veel voordeeliger is dan hun tegenwoordigheid. Hun
aanwezigheid beteekent eenvoudig twist en zielskwelling, hun
afwezigheid vrede en voorspoed; hun tegenwoordigheid verdrijft rustige
menschen, terwijl, als zij wegblijven, men verlost is van een
struikelblok.
Mocht hij vragen toegelaten te worden tot een Kerk, waar zijn karakter
bekend is, dan behoort hij bedaardweg geweigerd te worden. Waarom zou
eenig predikant, als hij er iets aan doen kan, een man opnemen, die
het hart van een anderen dominee half gebroken heeft? Waarom zou een
Gemeente woning geven aan een man, die de zaken van een andere
Gemeente in de war gestuurd heeft? Er is veel kans op, dat hij precies
doet als de legers, die na één land opgegeten te hebben naar een ander
trekken om dat te gaan verwoesten. Als er eenige kracht is in de
Gemeente, waar hij toegang vraagt, laat dan de deur hem voor den neus
worden dichtgeworpen en misschien wordt hij verstandig, als hij zonder
Kerk rondzwerft.
Mocht iemand zeggen, dat wij den muiteling onvriendelijk en
onchristelijk behandelen, dan wordt hij te ver gevoerd door een
overmaat van liefde en let hij niet op de feiten. Wie vriendelijk
handelt met een oproerling is wreed voor den dominee en de Gemeente.
Al staat hij geheel alleen, er is geen eind aan de ellende, die zulk
een man kan teweegbrengen. In ieder geval zal hij den predikant
ernstig schokken en dat op wijzen en langs wegen, die de Gemeente
nauwelijks kan bevroeden. Geen predikant, die dien naam waard is,
schrijft zijn preeken zonder eenig verband met zijn Gemeente, alsof
hij op een andere planeet leefde en alleen maar rekening hield met
afgetrokken denkbeelden. Wanneer hij aan zijn schrijftafel zit, dan
staat hij als op den preekstoel en de Gemeente zit voor hem; hij
spreekt tot de menschen en zij antwoorden; hij ziet het eene hoofd
opgeheven en het andere ter neder gebogen; den een ziet hij ter neder
geslagen en een ander opgebeurd, tot dat zijn studieboeken verdwijnen
en de kamer vervuld is van menschelijk gevoel. In deze atmosfeer maakt
de dominee zijn beste werk en vervult hij het meest zijn roeping.
Veronderstel nu, dat aan het hoofd van een bank--en daar is hij
altijd, de muiteling, op een goed uitkomende plaats--zulk een
oproerling zit, strijdzuchtig, onbeschaamd en wantrouwend: zal hij
niet zijn invloed op de preek uitoefenen?
Ongetwijfeld zijn er menschen, die zooveel verstandelijke
zelfbeheersching bezitten en zoo totaal onverschillig zijn voor
omstandigheden, dat zij kunnen nalaten op hem te letten en zijn
bestaan vergeten. Dit zijn mannen van den hoogsten rang en men kan
niet verwachten, dat zij talrijk zijn onder de predikanten noch in
eenigen anderen stand. Voor hen bestaan er geen regels en ook geen
hinderpaal; zij zijn onverstoorbaar en onweerstaanbaar. Op gewone
menschen oefent de oproerling een verbitterenden en ontstemmenden
invloed uit, zoodat een prediker, bewust of onbewust, altijd rekening
met hem houdt en de volgorde van de punten der preek wordt tot op
zekere hoogte geregeld door het bestaan van dien man. Als de dominee
een vriendelijk en vreesachtig man is, dan kan het gebeuren, dat hij
al te zorgvuldig is en dingen verzwijgt, die hij behoorde te zeggen
uit vrees van te beleedigen. In plaats dat de preek recht op haar doel
afgaat en haar bestemming bereikt met zoo weinig mogelijk verlies van
tijd en ruimte, wordt zij vreesachtig en nederig van stijl. De
prediker maakt allerlei noodelooze omschrijvingen om toch maar niet
gegrepen te worden door zijn vitter of hij maakt voortdurend allerlei
voorbehoud uit vrees aanstoot te geven aan dezen machtigen man. De
menschen zullen een vaag gevoel krijgen van zwakte, maar zij kunnen de
oorzaak ervan niet gissen.
Veronderstel, daarentegen, dat de predikant een sterk en beslist man
is, maar niet behoort tot de geestelijk zeer hoogstaanden van ruimer
opvatting, dan beroert de oproerling hem op eene andere wijze. Zoodra
de predikant begint te spreken, zet hij zich ertoe dezen man onder
handen te nemen en hem tot bezinning te brengen. Diens karakter en
daden worden omschreven, veroordeeld; de prediker bespot en bedreigt
hem. De oordeelen der Heilige Schrift worden hem naar het hoofd
geworpen; hare bevelen worden hem als een last op den rug gelegd; hij
wordt buiten gesloten van de uitnoodigingen van het Evangelie en hij
wordt voorgesteld als sprekend te gelijken op alle slechtaards uit de
Bijbelsche Geschiedenis. Iemand, die de toespeling begrijpt, zal
meenen, dat deze man hard behandeld is; maar wie iets verder in het
geval doordringt, zal inzien, dat de dominee slachtoffer is. De
prediker is bitter en wraakzuchtig geworden; de preek heeft
bevalligheid en teederheid verloren; en ik weet niet, wat erger is:
een prediker zonder grootmoedigheid of een preek zonder adel. Neem
dien man weg van zijn plaats in de kerk en de dominee zal er zich toe
zetten om vromen en zondaars toe te spreken in de liefde Gods.
De oproerling doet zich ook kennen door het belemmeren van de
werkzaamheid der Kerk, zoowel in arbeid als in liefdegaven.
Mocht hij bijvoorbeeld een plaats bekleeden in de Zondagsschool, dan
zal hij twist maken niet het hoofd ervan en met elk der andere
onderwijzers om beurten, totdat hij heel alleen staat voor de school
en dan begint hij te jammeren over het gemis van Christelijke
offervaardigheid. Als hij wordt aangesteld tot penningmeester van een
fonds, in de gedachte, dat hij daardoor iets te doen zal hebben, dan
zal om zijn persoon niemand meer iets willen geven eraan; en als hij
geen penningmeester is, zal hij overal gaan vertellen, dat het fonds
meer kwaad doet dan goed en dat zij, die het goed meenen met de Kerk,
niet eraan moeten bijdragen.
Boven en behalve al deze onheilen, die hij te weeg brengt, vergiftigt
hij het kerkelijk leven zoodanig, dat het in plaats van tot zegen en
eendracht te voeren, slechts bitterheid en krakeel kweekt. Als er een
twist is in de Kerk, dan zal deze man hem opblazen tot een ruzie; en
als het mogelijk is twee menschen tegen elkaar op te zetten, zal hij
het zeker doen. Als er een eerlijk meeningsverschil is, draagt hij
zorg, dat een veete ontstaat en als er een nieuw voorstel te berde
gebracht wordt, dan verbittert hij de bespreking ervan.
Wellicht is de beste handelwijze tegenover zoo'n man hem niet uit te
schelden of tegen hem te razen, maar hem alleen te laten staan. Even
als de natuur soms een ettergezwel vormt en het met de een of andere
stof zoodanig omgeeft, dat het afgescheiden wordt van het lichaam,
zoo moet die man ingesloten worden in een plaats voor hem alleen.
Mocht hij een aanmerking maken op kerkelijke zaken, laat dan een ander
antwoorden met een opmerking over het weer; als hij begint te vitten
op een preek, laat dan iemand hem beklagen over zijn slechte
spijsvertering. Als hij opstaat om te spreken in een kerkvergadering,
laat de stilte dan voelbaar zijn en laat de voorzitter dadelijk, als
hij uitgesproken heeft, tot het volgende punt van bespreking overgaan,
alsof er niets gezegd was. Als men er niet buiten kan hem toe te
spreken, dan is de beste manier hem te behandelen als een
onmogelijkheid en hem te omringen met een net van belachelijkheid,
want daardoor geeft men veel onschuldig vermaak aan andere menschen en
men treft hem in zijn eenige zwakke punt. Zoo verlaten of uitgelachen,
zal hij naar een andere Kerk gaan en dan--dan zinge de verloste
Gemeente een Te Deum!
V.
BEJAARDE PREDIKANTEN.
Te een of ander tijd, en misschien heel plotseling, komt een Gemeente
tot inzicht van het feit, dat een zekere wederwaardigheid den dominee
heeft getroffen, die zijn kracht van dag tot dag sloopt en misschien
zijn leven zoowel als dat van de Gemeente met den ondergang bedreigt.
Het heeft niets te maken met zijn karakter, want hij is werkelijk een
veel heiliger man en misschien ook een veel wijzer man dan hij vóór
twintig jaren was en stellig begaat hij minder vergissingen in woord
en daad dan in de dagen zijner jeugd. Ook staat het niet in verband
met zijn herderlijken arbeid--want hij is meer dan ooit de raadgever
en vriend der menschen, die tot hen spreekt met rijker levenservaring
en grooter liefde. Het zou ook niet geheel juist zijn te zeggen, dat
zijn preeken aanstoot geven, want die zijn waarschijnlijk even
degelijk en nuttig als vroeger. Inderdaad, hij zegt dezelfde dingen,
die hij placht te zeggen tot groote voldoening en op dezelfde wijze
als hij gewoon was ze te zeggen... lang geleden.
Er hapert niets aan hem, tenzij dan dat hij niet meer zoo vlug loopt
als eertijds, dat hij wat langzamer spreekt en dat hij de vorige week
een sterker bril moest aanschaffen, dat hij niet altijd hoort, wat men
tot hem zegt, dat zijn haar van grijs tot wit overgaat, dat hij
vermoeid wordt bij het beklimmen van een heuvel. Er is met hem
gebeurd, wat er met alle andere menschen gebeurt: hij wordt oud.
Zoodra de Gemeente dat feit merkt--en het kan soms jaren duren, eer
men het ziet--beginnen de bestuurders der Gemeente zich minder op hun
gemak te gevoelen. Ouderdom heeft zijn voordeelen in de Bediening des
Woords, maar hij heeft ook zijn duidelijk merkbare nadeelen en wanneer
men de balans opmaakt, heeft de Gemeente misschien gelijk in de
meening, dat zij aan den verliezenden kant is en niet aan den
winnenden onder de Bediening van een oud man. Eén zaak is zeker--en
dat is een zeer ernstige zaak--een dominee wordt op een zekeren
leeftijd bijna ontoegankelijk voor nieuwe denkbeelden. Natuurlijk
verschilt die leeftijd voor onderscheiden mannen en het is gevaarlijk
ook maar een gissing te wagen, daar de lezer altijd wel de een of
andere uitzondering zal weten. Er zijn menschen, die na hun dertigste
jaar geen nieuwe gedachten toelaten tot hen door te dringen--mannen
van hopelooze stompzinnigheid, die al hun levensdagen een nachtmerrie
voor hun Gemeente zijn; en er zijn mannen, wier geest op hun
tachtigste jaar nog open staat voor de nieuwste ideeën--mannen van
buitengemeene verstandelijke frischheid en levendigheid.
Voor den middelmatigen mensch komt er een tijd, dat zijn geest vast
wordt en dat zijn meeningen totaal onveranderlijk blijven. Wellicht
neemt hij geen aanstoot aan de ontdekkingen der jongeren; maar zich
ermee vereenzelvigen doet hij zeker niet. Hij zal zich misschien niet
verzetten tegen nieuwe wijzen van optreden maar ze aannemen zal hij
stellig niet. Zijn prediking kan juist zoo goed zijn als zij vroeger
was, omdat zij dezelfde is, zonder eenige toevoeging of nieuwe
gedachte; maar zij kan wellicht verkeerd zijn, vergelijkenderwijs
sprekend, omdat er eigenlijk nieuwe stof in wezen moest en dat zij ook
meer verband moest houden met den tijd, waarin wij leven.
De middelbare leeftijd is geneigd eenig wantrouwen te koesteren tegen
het opkomend geslacht en een zekere jaloerschheid te gevoelen van zijn
standpunt, zoodat de man van middelbaren leeftijd soms vervalt tot
vitlust en kwaaddenkendheid. Hij wordt langzamerhand een rem aan het
rijtuig en hoewel de rem een nuttig ding is in zekere omstandigheden,
is zij toch niet geschikt om in de plaats van paarden gebruikt te
worden.