NOTA AL CAPITOLO XII.

(Pag. 208 e seg.)

_Alcuni brani del libro I delle_ Storie _del Machiavelli, messi a

confronto con altri delle_ Decadi _di Flavio Biondo._[314]

Erano da Teodosio preposti alle tre parti dell'Imperio tre

governatori, Ruffino alla orientale, alla occidentale Stilicone, e

Gildone all'affricana; i quali tutti, dopo la morte del principe,

pensarono non di governarle, ma come principi possederle;

de' quali Gildone e Ruffino ne' primi loro principii furono

oppressi. Ma Stilicone, sapendo meglio celare l'animo suo, cercò

d'acquistarsi fede coi nuovi imperatori, e dall'altra parte

turbare loro in modo lo Stato, che gli fosse più facile dipoi

l'occuparlo. E per fare loro nemici i Visigoti, gli consigliò non

dessero più loro la consueta provvisione. Oltre a questo, non gli

parendo che a turbare l'Imperio questi nemici bastassero, ordinò

che i Burgundi, Franchi, Vandali ed Alani, popoli medesimamente

settentrionali, e già mossi per cercare nuove terre, assalissero

le provincie romane. Privati adunque i Visigoti delle provvisioni

loro, per essere meglio ordinati a vendicarsi della ingiuria,

crearono Alarico loro re, ed assalito l'Imperio, dopo molti

accidenti guastarono l'Italia, e presero e saccheggiarono Roma

(Machiavelli, _Istorie fiorentine_, Lib. I, p. 2-3).

Commiserat Theodosius in Imperio florens, tres potissimas

Imperii partes tribus ducibus gubernandas, Buffino orientalem,

occidentalem Stiliconi, et africanam Gildoni. Hic primus de

morte Imperatoris compertum habens, parvique faciens in puerorum

manibus Imperii vires, Africam sibi retinere conatus est....

Eodem vero in tempore Ruffinus Orienti praefectus, dum barbaris

ad rebellionem concitatis, Imperium sibi parare contenderet,

Archadio curante, interfectus est. Tertius ducum Stillico,

genere Vandalicus, summam erat post Theodosii mortem apud novos

principes gratiam consecutus.... Fuit vero et ipse impiissimus,

sed suam perfidiam maximis tegens simulationibus, nihil apertum

contra rempublicam est molitus, quin potius affectatum Eucherio

filio Imperium, non prius invadere constituit, quam imperatores

maximis calamitatibus involvisset. Itaque primum omnium immanes

Svevorum, Burgundionum, Alanorum et Vandalorum suorum gentes,

propriis excitas sedibus concitavit ad romani Imperii Galliarum

provincias invadendas. Exinde Visigothos, gentem ut noverat

ferocissimam, curavit stipendiis privari ab imperatoribus....

cuius machinationis haec ratio fuit, quod ipsos Visigothos,

rerum necessariarum indigentia compulsos, optabat in Italiam se

conferre (Blondi, _Historiarum, ab Inclinatione Romanorum libri

XXXI_, ed. cit., Dec. I, lib. I, pag. 7-8).

Nè fu l'isola di Brettagna, la quale oggi si chiama Inghilterra,

sicura da tanta rovina, perchè temendo i Brettoni di quei popoli

che avevano occupata la Francia, e non vedendo come l'imperatore

potesse difenderli, chiamarono in loro aiuto gli Angli, popoli di

Germania. Presero gli Angli sotto Votigerio loro re l'impresa,

e prima gli difesero, dipoi gli cacciarono dall'isola, e vi

rimasero loro ad abitare, e dal nome loro la chiamarono Anglia.

Ma gli abitatori di quella, sendo spogliati della patria loro,

diventarono per la necessità feroci, e pensarono, ancora che

non avessero potuto difendere il paese loro, di poter occupare

quello d'altri. Passarono pertanto colle famiglie loro il mare, ed

occuparono quei luoghi che più propinqui alla marina trovavano, e

dal nome loro chiamarono quel paese Brettagna (pag. 4-5).

Itaque romani cives, qui Britanniam frequentes diversis

respectibus inhabitabant, et ipsi simul Britanni, salutis

desperatione animos faciente, arma ceperunt, et tunc quidem

Scotos Albienses, Pictosque, a quibus agitabantur, praelio

superarunt, ac in ulteriorem insulae partem recedere

compulerunt. Sed paulo post, cum Britanni sese a Scotis

Pictisque diutius tueri diffiderent, Anglicos Saxones, datis

in stipendium pecuniis, ex proximis Germaniae littoribus

conduxerunt praesidio affuturos. Qui quidem Saxones cognomine

Anglici, duce Vortigerio eorum rege, insulam ingressi, Scotos

atque Pictos represserunt praelio superatos. Sed et ipsi postea

mercenarii Saxones, ambitione ducti, magis Britonibus quam Picti

et Scoti hostes nocuerunt, romanos enim cives et Britannorum

primores, maiori ex parte vario mortis genere interfecerunt,

ex eoque tempore cooperunt Saxones Anglici Britanniae dominari

(Dec. I, lib. II, pagine 20-21).

Campeggiando Attila re degli Unni Aquileia, gli abitatori di

quella, poichè si furono difesi molto tempo, disperati della

salute loro, come meglio poterono, con le loro cose mobili

sopra molti scogli, i quali erano nella punta del mare Adriatico

disabitati, si rifuggirono. I Padovani ancora, veggendosi il fuoco

propinquo, e temendo che, vinta Aquileia, Attila non venisse a

trovarli, tutte le loro cose mobili di più valore portarono dentro

al medesimo mare, in un luogo detto Rivo Alto, dove mandarono

ancora le donne, i fanciulli ed i vecchi loro, e la gioventù

riserbarono in Padova, per difenderla. Oltre a questi, quelli

di Monselice con gli abitatori dei colli intorno, spinti dal

medesimo terrore, sopra gli scogli del medesimo mare ne andarono.

Ma presa Aquileia, ed avendo Attila guasta Padova, Monselice,

Vicenza e Verona, quelli di Padova, ed i più potenti, si rimasero

ad abitare le paludi che erano intorno a Rivo Alto; medesimamente

tutti i popoli all'intorno di quella provincia, che anticamente

si chiamava Venezia, cacciati dai medesimi accidenti, in quelle

paludi si ritrassero. Così, costretti da necessità, lasciarono

luoghi amenissimi e fertili, ed in sterili, deformi e privi di

ogni comodità abitarono. E per essere assai popoli in un tratto

ridotti insieme, in brevissimo tempo furono quelli luoghi non solo

abitabili, ma dilettevoli, e costituite fra loro leggi ed ordini,

fra tante ruine d'Italia, sicuri si godevano, ed in breve tempo

crebbero in riputazione e forze (p. 45-46).

Et prima inter omnes mirabili non magis modo quam loco condi

coepit veneta urbs, origo cujus in hunc modum fuisse videtur.

Athila Hunnorum rege Aquileiam obsidente, Aquileienses, sicut

ostendimus, Gradum Concordienses, Caprulas et Altinates

Torcellum, Maiorbum, Burianum, Amorianum, Costantianum et

Aimanum populariter commigrarunt. Patavini autem, ea Aquileiae

obsidione durante, sacra et supellectilem preciosam cum

imbelli multitudine, in Rivumaltum comportarunt, iuventute

tutandis a potenti hoste moenibus retenta. Montesilicenses

vero Adeustinique et Euganeorum collium incolae, Metamaucum

et Albiolam, Pelestrinam Clodiamque confugientes, Athilae

terrorem declinavere.... Patavini quidem plures potentioresque

ditionis suae paludes, in quas sua miserant, frequentavere,

et aquis elevatiora apud Rivumaltum Dorsumque, cui duro a

soliditate fuit cognomen, tenuere. Sic et caeteri Venetiae

provinciae populi, premente metu, ubicumque potuerunt eisdem

in paludibus consederunt. Eam vero provinciam Abdua, Pado,

lacu Benaco, Alpibus et Adriatico mari constat terminari.

Per hunc modum populi amoenissimis et uberrimis omnium

Italiae soli in regionibus nutriti, patriam avitosque lares

commutavere, informem in uliginem, stagnaque omni vel puri

littoris sterilitati, si libera sit per securitatem electio,

postponendam, ut nequaquam dubitandum sit, illos Dei munere

coactos, cepisse loca brevi futura optima, quae tranquillis

securisque rebus nulla prudentia elegisset (Dec. I, lib. III, p.

31).

Giustiniano morì, e rimase suo successore Giustino suo figliuolo,

il quale per il consiglio di Sofia sua moglie revocò Narsete

d'Italia, e gli mandò Longino suo successore. Seguitò Longino

l'ordine degli altri di abitare in Ravenna, ed oltre a questo

dette all'Italia nuova forma, perchè non costituì i governatori

di provincie come avevano fatto i Goti, ma fece in tutte le città

e terre di qualche momento capi, i quali chiamò duchi. Nè in tale

distribuzione onorò più Roma che le altre terre, perchè tolto

via i consoli e il Senato, i quali nomi infino a quel tempo vi

si erano mantenuti, la ridusse sotto un duca, il quale ciascun

anno da Ravenna vi si mandava, e chiamavasi il Ducato Romano, ed

a quello che per l'Imperatore stava a Ravenna e governava tutta

Italia, pose nome esarco. Questa divisione fece più facile la

rovina d'Italia, e con più celerità dette occasione ai Longobardi

di occuparla (p. 13).

Coeperunt autem tunc urbs Roma et Italia novam habere

gubernationis, formam, ex qua dignitatem, gloriam et apud

orbem terrarum timorem magis amiserunt quam omnibus, ex illis

calamitatibus, quae eas centum et sexaginta annos attriverant,

atque aliquando Romam fecerant relinqui feris et obscenis

avibus habitandam. Longinus namque novum in Italiam adduxit

magistratus nomen Exarchatus Italiae, qui interpetrabatur summus

Italiae magistratus. Et Ravennae se continens, nunquam ivit ad

urbem Romam vel qualis esset inspiciendam. In administratione

vero Italiae et urbium, quae in Iustini imperatoris partibus

cum Roma et Ravenna duraverant, hunc primus servavit morem,

ut non provinciae aut regioni praeesset praeses sive quispiam

magistratus, sed singulae urbes, singula oppida a singulis

custodirentur, regerenturque magistratibus, quos appellavit

duces. Parem itaque faciens urbem Romam aliis Italiae vel

urbibus vel oppidis, hac una in re illam honoravit, quod

impositum tunc magistratum praesidem appellavit, sed qui

successerunt sunt appellati duces, ut postea per multos annos

sic romanus appellaretur Ducatus, sicut Narniensis Spoletanusque

est dictus. Neque post Basilium, qui cum Narsete consul fuit,

vel consules Roma habuit, vel Senatum legitime coactum, sed a

duce graeculo homine, quem exarchus ex Ravenna mittebat, res

romana per multa tempora administrata est (Dec. I, lib. VIII, p.

101-102).

Era Narsete sdegnato forte contro l'Imperatore per essergli stato

tolto il governo di quella provincia (_l'Italia_), che con la sua

virtù e con il suo sangue aveva acquistato, perchè a Sofia non

bastò ingiuriarlo rivocandolo, che ella vi aggiunse ancora parole

piene di vituperio, dicendo che lo voleva far tornare a filare con

gli altri eunuchi; tantochè Narsete ripieno di sdegno persuase

Alboino re dei Longobardi, che allora regnava in Pannonia, di

venire a occupare l'Italia (p. 13).

Nec satis fuit praestantissimum ducem, et optime de republica

meritum privare, quod ille pro sua modestia videtur optasse,

nisi et convicia procax infaustaque romanis rebus mulier

addidisset: illi enim comminata est futurum, ut posthac non

solum degeret privatus, sed quod eunuchum deceat dispartiendis

inter ancillas pensis a se deputetur. Qua indignitate non

commoveri non potuit vir ingentis spiritus Narses, cui

rerum a se gestarum magnitudinem et pietatis integritatisque

conscientiam, cum tanta ingratitudine atque nequitia, mente et

animo metienti ita incensi sunt animi, ut continere nequiverit

quin adversus virum et uxorem eo indignos imperio suam

ulcisceretur iniuriam. Quamprimum itaque Longinum in Italiam

venturum intellexit, secessit Neapolim, urbem optime de se

meritam. Ea in urbe cum aliquot fuisset menses, ad Alboinum

regem Longobardorum sibi amicissimum misit, qui suaderent,

ut Pannoniam, quod usu antea compertum erat, semper novis

barbarorum incursibus expositam, linquens, gentem longobardam

traduceret in Italiam, terram omnium orbis terrarum primariam,

et cuius possessio illos, etiam nolentes, ab orbis imperium

sublimaret (Dec. I, lib. VII, p. 98-99).

Erano stati i Longobardi 232 anni in Italia, e di già non

ritenevano di forestieri altro che il nome (p. 20).

Quantum vero attinet ad Longobardos, ea gens, ducentis iam

triginta et pene duobos annis maiori Italiae portione potita,

nihil iam externi praeter nomen retinebat (Dec. II, lib. I, p.

163, che per errore è nella stampa 167).

E così veniva l'Italia in questi tempi ad essere maravigliosamente

afflitta, sendo combattuta di verso le Alpi dagli Unni, di verso

Napoli da Saracini. Stette l'Italia in questi travagli molti anni,

e sotto tre Berengari che successero l'uno all'altro (p. 22).

Ut confidenter affirmemus sex sive imperatores sive reges Italia

oriundos, tres scilicet Berengarios, Guidonem, Lotharium et

Albertum, inter quos Rodulphus Burgundus et Ugo Arelatensis

regnarunt, per eos quinquagintaquinque annos Italiam motibus

agitasse. Sed ad rem. Dum Sararceni quos Ioannes decimus

pontifex et Albericus marchio superaverant, ex Gargano monte

unam, et Hungari aliam Italiae partem saepe infestant, etc.

(Dec. II, lib. II, p. 180).

Niccolò Machiavelli e i suoi tempi, vol. III · 第 17 / 77 题