(Pag. 208 e seg.)
_Alcuni brani del libro I delle_ Storie _del Machiavelli, messi a
confronto con altri delle_ Decadi _di Flavio Biondo._[314]
Erano da Teodosio preposti alle tre parti dell'Imperio tre
governatori, Ruffino alla orientale, alla occidentale Stilicone, e
Gildone all'affricana; i quali tutti, dopo la morte del principe,
pensarono non di governarle, ma come principi possederle;
de' quali Gildone e Ruffino ne' primi loro principii furono
oppressi. Ma Stilicone, sapendo meglio celare l'animo suo, cercò
d'acquistarsi fede coi nuovi imperatori, e dall'altra parte
turbare loro in modo lo Stato, che gli fosse più facile dipoi
l'occuparlo. E per fare loro nemici i Visigoti, gli consigliò non
dessero più loro la consueta provvisione. Oltre a questo, non gli
parendo che a turbare l'Imperio questi nemici bastassero, ordinò
che i Burgundi, Franchi, Vandali ed Alani, popoli medesimamente
settentrionali, e già mossi per cercare nuove terre, assalissero
le provincie romane. Privati adunque i Visigoti delle provvisioni
loro, per essere meglio ordinati a vendicarsi della ingiuria,
crearono Alarico loro re, ed assalito l'Imperio, dopo molti
accidenti guastarono l'Italia, e presero e saccheggiarono Roma
(Machiavelli, _Istorie fiorentine_, Lib. I, p. 2-3).
Commiserat Theodosius in Imperio florens, tres potissimas
Imperii partes tribus ducibus gubernandas, Buffino orientalem,
occidentalem Stiliconi, et africanam Gildoni. Hic primus de
morte Imperatoris compertum habens, parvique faciens in puerorum
manibus Imperii vires, Africam sibi retinere conatus est....
Eodem vero in tempore Ruffinus Orienti praefectus, dum barbaris
ad rebellionem concitatis, Imperium sibi parare contenderet,
Archadio curante, interfectus est. Tertius ducum Stillico,
genere Vandalicus, summam erat post Theodosii mortem apud novos
principes gratiam consecutus.... Fuit vero et ipse impiissimus,
sed suam perfidiam maximis tegens simulationibus, nihil apertum
contra rempublicam est molitus, quin potius affectatum Eucherio
filio Imperium, non prius invadere constituit, quam imperatores
maximis calamitatibus involvisset. Itaque primum omnium immanes
Svevorum, Burgundionum, Alanorum et Vandalorum suorum gentes,
propriis excitas sedibus concitavit ad romani Imperii Galliarum
provincias invadendas. Exinde Visigothos, gentem ut noverat
ferocissimam, curavit stipendiis privari ab imperatoribus....
cuius machinationis haec ratio fuit, quod ipsos Visigothos,
rerum necessariarum indigentia compulsos, optabat in Italiam se
conferre (Blondi, _Historiarum, ab Inclinatione Romanorum libri
XXXI_, ed. cit., Dec. I, lib. I, pag. 7-8).
Nè fu l'isola di Brettagna, la quale oggi si chiama Inghilterra,
sicura da tanta rovina, perchè temendo i Brettoni di quei popoli
che avevano occupata la Francia, e non vedendo come l'imperatore
potesse difenderli, chiamarono in loro aiuto gli Angli, popoli di
Germania. Presero gli Angli sotto Votigerio loro re l'impresa,
e prima gli difesero, dipoi gli cacciarono dall'isola, e vi
rimasero loro ad abitare, e dal nome loro la chiamarono Anglia.
Ma gli abitatori di quella, sendo spogliati della patria loro,
diventarono per la necessità feroci, e pensarono, ancora che
non avessero potuto difendere il paese loro, di poter occupare
quello d'altri. Passarono pertanto colle famiglie loro il mare, ed
occuparono quei luoghi che più propinqui alla marina trovavano, e
dal nome loro chiamarono quel paese Brettagna (pag. 4-5).
Itaque romani cives, qui Britanniam frequentes diversis
respectibus inhabitabant, et ipsi simul Britanni, salutis
desperatione animos faciente, arma ceperunt, et tunc quidem
Scotos Albienses, Pictosque, a quibus agitabantur, praelio
superarunt, ac in ulteriorem insulae partem recedere
compulerunt. Sed paulo post, cum Britanni sese a Scotis
Pictisque diutius tueri diffiderent, Anglicos Saxones, datis
in stipendium pecuniis, ex proximis Germaniae littoribus
conduxerunt praesidio affuturos. Qui quidem Saxones cognomine
Anglici, duce Vortigerio eorum rege, insulam ingressi, Scotos
atque Pictos represserunt praelio superatos. Sed et ipsi postea
mercenarii Saxones, ambitione ducti, magis Britonibus quam Picti
et Scoti hostes nocuerunt, romanos enim cives et Britannorum
primores, maiori ex parte vario mortis genere interfecerunt,
ex eoque tempore cooperunt Saxones Anglici Britanniae dominari
(Dec. I, lib. II, pagine 20-21).
Campeggiando Attila re degli Unni Aquileia, gli abitatori di
quella, poichè si furono difesi molto tempo, disperati della
salute loro, come meglio poterono, con le loro cose mobili
sopra molti scogli, i quali erano nella punta del mare Adriatico
disabitati, si rifuggirono. I Padovani ancora, veggendosi il fuoco
propinquo, e temendo che, vinta Aquileia, Attila non venisse a
trovarli, tutte le loro cose mobili di più valore portarono dentro
al medesimo mare, in un luogo detto Rivo Alto, dove mandarono
ancora le donne, i fanciulli ed i vecchi loro, e la gioventù
riserbarono in Padova, per difenderla. Oltre a questi, quelli
di Monselice con gli abitatori dei colli intorno, spinti dal
medesimo terrore, sopra gli scogli del medesimo mare ne andarono.
Ma presa Aquileia, ed avendo Attila guasta Padova, Monselice,
Vicenza e Verona, quelli di Padova, ed i più potenti, si rimasero
ad abitare le paludi che erano intorno a Rivo Alto; medesimamente
tutti i popoli all'intorno di quella provincia, che anticamente
si chiamava Venezia, cacciati dai medesimi accidenti, in quelle
paludi si ritrassero. Così, costretti da necessità, lasciarono
luoghi amenissimi e fertili, ed in sterili, deformi e privi di
ogni comodità abitarono. E per essere assai popoli in un tratto
ridotti insieme, in brevissimo tempo furono quelli luoghi non solo
abitabili, ma dilettevoli, e costituite fra loro leggi ed ordini,
fra tante ruine d'Italia, sicuri si godevano, ed in breve tempo
crebbero in riputazione e forze (p. 45-46).
Et prima inter omnes mirabili non magis modo quam loco condi
coepit veneta urbs, origo cujus in hunc modum fuisse videtur.
Athila Hunnorum rege Aquileiam obsidente, Aquileienses, sicut
ostendimus, Gradum Concordienses, Caprulas et Altinates
Torcellum, Maiorbum, Burianum, Amorianum, Costantianum et
Aimanum populariter commigrarunt. Patavini autem, ea Aquileiae
obsidione durante, sacra et supellectilem preciosam cum
imbelli multitudine, in Rivumaltum comportarunt, iuventute
tutandis a potenti hoste moenibus retenta. Montesilicenses
vero Adeustinique et Euganeorum collium incolae, Metamaucum
et Albiolam, Pelestrinam Clodiamque confugientes, Athilae
terrorem declinavere.... Patavini quidem plures potentioresque
ditionis suae paludes, in quas sua miserant, frequentavere,
et aquis elevatiora apud Rivumaltum Dorsumque, cui duro a
soliditate fuit cognomen, tenuere. Sic et caeteri Venetiae
provinciae populi, premente metu, ubicumque potuerunt eisdem
in paludibus consederunt. Eam vero provinciam Abdua, Pado,
lacu Benaco, Alpibus et Adriatico mari constat terminari.
Per hunc modum populi amoenissimis et uberrimis omnium
Italiae soli in regionibus nutriti, patriam avitosque lares
commutavere, informem in uliginem, stagnaque omni vel puri
littoris sterilitati, si libera sit per securitatem electio,
postponendam, ut nequaquam dubitandum sit, illos Dei munere
coactos, cepisse loca brevi futura optima, quae tranquillis
securisque rebus nulla prudentia elegisset (Dec. I, lib. III, p.
31).
Giustiniano morì, e rimase suo successore Giustino suo figliuolo,
il quale per il consiglio di Sofia sua moglie revocò Narsete
d'Italia, e gli mandò Longino suo successore. Seguitò Longino
l'ordine degli altri di abitare in Ravenna, ed oltre a questo
dette all'Italia nuova forma, perchè non costituì i governatori
di provincie come avevano fatto i Goti, ma fece in tutte le città
e terre di qualche momento capi, i quali chiamò duchi. Nè in tale
distribuzione onorò più Roma che le altre terre, perchè tolto
via i consoli e il Senato, i quali nomi infino a quel tempo vi
si erano mantenuti, la ridusse sotto un duca, il quale ciascun
anno da Ravenna vi si mandava, e chiamavasi il Ducato Romano, ed
a quello che per l'Imperatore stava a Ravenna e governava tutta
Italia, pose nome esarco. Questa divisione fece più facile la
rovina d'Italia, e con più celerità dette occasione ai Longobardi
di occuparla (p. 13).
Coeperunt autem tunc urbs Roma et Italia novam habere
gubernationis, formam, ex qua dignitatem, gloriam et apud
orbem terrarum timorem magis amiserunt quam omnibus, ex illis
calamitatibus, quae eas centum et sexaginta annos attriverant,
atque aliquando Romam fecerant relinqui feris et obscenis
avibus habitandam. Longinus namque novum in Italiam adduxit
magistratus nomen Exarchatus Italiae, qui interpetrabatur summus
Italiae magistratus. Et Ravennae se continens, nunquam ivit ad
urbem Romam vel qualis esset inspiciendam. In administratione
vero Italiae et urbium, quae in Iustini imperatoris partibus
cum Roma et Ravenna duraverant, hunc primus servavit morem,
ut non provinciae aut regioni praeesset praeses sive quispiam
magistratus, sed singulae urbes, singula oppida a singulis
custodirentur, regerenturque magistratibus, quos appellavit
duces. Parem itaque faciens urbem Romam aliis Italiae vel
urbibus vel oppidis, hac una in re illam honoravit, quod
impositum tunc magistratum praesidem appellavit, sed qui
successerunt sunt appellati duces, ut postea per multos annos
sic romanus appellaretur Ducatus, sicut Narniensis Spoletanusque
est dictus. Neque post Basilium, qui cum Narsete consul fuit,
vel consules Roma habuit, vel Senatum legitime coactum, sed a
duce graeculo homine, quem exarchus ex Ravenna mittebat, res
romana per multa tempora administrata est (Dec. I, lib. VIII, p.
101-102).
Era Narsete sdegnato forte contro l'Imperatore per essergli stato
tolto il governo di quella provincia (_l'Italia_), che con la sua
virtù e con il suo sangue aveva acquistato, perchè a Sofia non
bastò ingiuriarlo rivocandolo, che ella vi aggiunse ancora parole
piene di vituperio, dicendo che lo voleva far tornare a filare con
gli altri eunuchi; tantochè Narsete ripieno di sdegno persuase
Alboino re dei Longobardi, che allora regnava in Pannonia, di
venire a occupare l'Italia (p. 13).
Nec satis fuit praestantissimum ducem, et optime de republica
meritum privare, quod ille pro sua modestia videtur optasse,
nisi et convicia procax infaustaque romanis rebus mulier
addidisset: illi enim comminata est futurum, ut posthac non
solum degeret privatus, sed quod eunuchum deceat dispartiendis
inter ancillas pensis a se deputetur. Qua indignitate non
commoveri non potuit vir ingentis spiritus Narses, cui
rerum a se gestarum magnitudinem et pietatis integritatisque
conscientiam, cum tanta ingratitudine atque nequitia, mente et
animo metienti ita incensi sunt animi, ut continere nequiverit
quin adversus virum et uxorem eo indignos imperio suam
ulcisceretur iniuriam. Quamprimum itaque Longinum in Italiam
venturum intellexit, secessit Neapolim, urbem optime de se
meritam. Ea in urbe cum aliquot fuisset menses, ad Alboinum
regem Longobardorum sibi amicissimum misit, qui suaderent,
ut Pannoniam, quod usu antea compertum erat, semper novis
barbarorum incursibus expositam, linquens, gentem longobardam
traduceret in Italiam, terram omnium orbis terrarum primariam,
et cuius possessio illos, etiam nolentes, ab orbis imperium
sublimaret (Dec. I, lib. VII, p. 98-99).
Erano stati i Longobardi 232 anni in Italia, e di già non
ritenevano di forestieri altro che il nome (p. 20).
Quantum vero attinet ad Longobardos, ea gens, ducentis iam
triginta et pene duobos annis maiori Italiae portione potita,
nihil iam externi praeter nomen retinebat (Dec. II, lib. I, p.
163, che per errore è nella stampa 167).
E così veniva l'Italia in questi tempi ad essere maravigliosamente
afflitta, sendo combattuta di verso le Alpi dagli Unni, di verso
Napoli da Saracini. Stette l'Italia in questi travagli molti anni,
e sotto tre Berengari che successero l'uno all'altro (p. 22).
Ut confidenter affirmemus sex sive imperatores sive reges Italia
oriundos, tres scilicet Berengarios, Guidonem, Lotharium et
Albertum, inter quos Rodulphus Burgundus et Ugo Arelatensis
regnarunt, per eos quinquagintaquinque annos Italiam motibus
agitasse. Sed ad rem. Dum Sararceni quos Ioannes decimus
pontifex et Albericus marchio superaverant, ex Gargano monte
unam, et Hungari aliam Italiae partem saepe infestant, etc.
(Dec. II, lib. II, p. 180).