Vrije gedachten.
Ibarra was bijna klaar, toen een bediende kwam zeggen, dat er een
landbouwer was die hem te spreken vroeg.
Veronderstellende dat het een van zijn werklieden was, beval hij hem
binnen te laten in het kantoor of studeerkamer, tegelijk, bibliotheek
en scheikundig laboratorium.
Doch tot zijn verbazing zag hij de strenge en geheimzinnige gedaante
van Elias voor zich staan.
"U heeft mijn leven gered", zeide deze in de landstaal, Ibarra's
houding begrijpende. "Ik heb u mijn schuld voor de helft betaald,
en u heeft me voor niets te danken. Integendeel. Ik ben hier, om u
om een gunst te vragen..."
"Zeg op!" antwoordde de jongeman in dezelfde taal, verrast door den
toon van ernst van den landbouwer.
Elias keek Ibarra enkele oogenblikken strak aan, en hervatte:
"Wanneer 't gerecht dit geheimzinnige geval tot klaarheid wil brengen,
verzoek ik u dat u niemand iets zegt van de waarschuwing, die ik u
in de kerk gegeven heb."
"Maakt u niet ongerust", antwoordde de jongeman eenigszins
ontstemd. "Ik weet dat u vervolgd wordt, maar ik hoû niet van
aanbrengerij."
"O, 't is niet om mij, 't is niet om mij!" riep Elias ietwat levendig
en fier. "'t Is om u. _Ik_ vrees niets van de menschen."
De verbazing van Ibarra nam toe: de toon waarop de landbouwer--de
vroegere loods--sprak was nieuw en scheen niet in overeenstemming met
zijn maatschappelijken staat noch met zijn geldelijke omstandigheden.
"Wat wilt u zeggen?" vroeg hij, terwijl hij den geheimzinnigen man
verwonderd aankeek.
"Ik spreek niet in raadselen. Ik tracht me duidelijk uit te drukken. In
't belang van uw veiligheid is 't noodig dat uw vijanden gelooven,
dat u onvoorbereid en geheel te goeder trouw is geweest."
Ibarra schrok.
"Mijn vijanden? Heb ik dan vijanden?"
"Die hebben we allemaal, meneer, van 't kleinste insekt tot den mensch
toe, van den armste tot den rijkste en machtigste! Vijandschap is de
wet van 't leven!"
Ibarra keek Elias een oogenblik zwijgend aan.
"U bent geen loods en geen landbouwer!..." mompelde hij.
"U heeft vijanden onder de hoogen en onder de lagen", ging Elias
voort, zonder op de woorden van den jongen man acht te slaan. "U
beoogt iets grootsch, u heeft een verleden, uw vader en uw grootvader
hebben vijanden gehad, omdat ze hartstochten hebben gehad, en in
't leven zijn 't niet de misdadigers, die den meesten haat opwekken,
maar mannen van eer."
"Kent u mijn vijanden?"
Elias antwoordde niet dadelijk, dacht even na.
"Een heb ik er gekend, die doodgegaan is," antwoordde hij.
"Gisteren avond ontdekte ik, dat hij iets in 't schild voerde tegen u,
doordat ik eenige woorden opving, die hij met een onbekende wisselde,
die in de menigte verdween. 'Die zal niet door de visschen opgegeten
worden, zooals zijn vader: dat zal je morgen 's zien', zei hij. Die
woorden trokken mijn aandacht, niet alleen om de beteekenis, maar ook
om hem die ze uitsprak; want de man had zich al eenige dagen geleden
aangeboden bij den baas van 't werk, met het uitdrukkelijke verlangen
om de werkzaamheden te leiden bij 't neerlaten van den steen. Hij vroeg
daarvoor geen groot loon en gaf hoog op van zijn bekwaamheden. Ik
had geen reden genoeg om aan kwaadwilligheid te gelooven, maar iets
in me zeide me, dat mijn vermoedens juist waren, en daarom koos ik,
om u te waarschuwen, een oogenblik en een gelegenheid van dien aard,
dat u me geen vragen kon doen. Het overige heeft u bijgewoond."
Reeds een heele poos had Elias gezwegen, en Ibarra nog steeds geen
enkel woord geantwoord. Hij was in gedachten verzonken.
"'t Spijt me dat die man dood is gegaan!" hervatte hij eindelijk. "We
hadden van hem wel iets meer van de zaak kunnen hooren!"
"Als hij was blijven leven, zou hij ontsnapt zijn aan de onzekere hand
van de blinde menschelijke gerechtigheid. God heeft hem gevonnist,
God heeft hem gedood, laat God zijn eenige rechter wezen!"
Crisóstomo keek den man, die zoo tot hem sprak, een oogenblik aan,
en zijn gespierde armen ziende, die vol striemen en groote blauwe
vlekken waren, zeide hij lachend:
"Gelooft u ook aan 't wonder? Daar heb je nu 't wonder waarvan 't
volk spreekt!"
"Als ik aan wonderen geloofde, zou ik niet aan God gelooven;
dan zou ik aan een tot God verheven mensch gelooven, dan zou ik
inderdaad gelooven, dat de mensch God naar zijn beeld en gelijkenis
had geschapen," antwoordde hij hoog ernstig; "maar ik geloof in
Hem. Ik heb meer dan eens zijn hand gevoeld. Toen alles in elkaar
stortte en al wat er op de plek stond dreigde te vernielen, heb ik,
ik, den misdadiger vastgehouden. Ik ben naast hem gaan staan: hij
werd getroffen, en ik kwam vrij."
"U? Dus u?"...
"Ja! Ik heb hem vastgehouden toen hij ontsnappen wou, nadat hij aan
zijn duivels werk begonnen was: ik zag zijn misdaad. Ik zeg u: laat
God de eenige rechter onder menschen wezen, laat hij de eenige zijn,
die recht heeft over het leven. Laat 'n mensch er nooit aan denken
hem te vervangen!"
"En toch heeft u dezen keer..."
"Nee!" viel Elias in, de tegenwerping gissende.
"Dat 's niet hetzelfde. Wanneer een mensch anderen ter dood veroordeelt
of voor altijd hun toekomst verwoest, doet hij dat vrijuit en beschikt
daarbij over de kracht van andere menschen, om zijn vonnissen uit te
voeren, die per slot van rekening wel even zooveel vergissingen of
misslagen kunnen wezen. Maar ik heb, toen ik den misdadiger aan 't
zelfde gevaar blootstelde dat hij voor anderen beoogd had, dezelfde
kwade kansen geloopen. Ik heb hem niet gedood, ik heb Gods hand hem
laten dooden."
"Gelooft u niet aan toeval?"
"Aan 't toeval gelooven, is net hetzelfde als te gelooven aan wonderen:
beide dingen veronderstellen dat God de toekomst niet kent. Wat is 'n
wonder? Een tegenstrijdigheid, een storing in de natuurwetten. Niet
voorzien en tegenstrijdig zijn, beteekenen twee groote gebreken in
't verstand, dat de wereldmachine bestuurt."
"Wie bent u?" vroeg Ibarra nogmaals, met zekere vrees. "Heeft u
gestudeerd?"
"Ik heb heel veel in God moeten gelooven, omdat ik mijn geloof in de
menschen verloren heb," antwoordde de ander, de vraag ontwijkend.
Ibarra meende den vervolgden jongen man te begrijpen.
Elias loochende de menschelijke gerechtigheid, hij ontzegde den mensch
het recht om over zijn gelijken te oordeelen, kwam op tegen de macht
en de meerderheid van sommige standen boven de andere.
"Hoe dan ook, u moet toch de noodzakelijkheid van het menschelijk
recht aannemen, al is 't gebrekkig", gaf Ibarra terug. "Hoeveel
dienaren God op aarde ook heeft, Hij doet zijn uitspraken niet
duidelijk genoeg, om al de millioenen strijdpunten uit te maken,
die onze hartstochten opwekken. 't Is noodig, 't is noodzakelijk,
't is rechtvaardig, dat de mensch soms over zijn naasten oordeel velt!"
"Jawel, om 't goede te doen, niet het kwaad, om te verbeteren,
niet om te vernietigen, want, als zijn uitspraken falen, heeft
hij de macht niet om het kwaad te herstellen, dat hij aangericht
heeft. Maar," liet hij volgen, terwijl hij van toon veranderde,
"deze discussie gaat boven mijn krachten, en ik houd u maar op:
u wordt zeker gewacht. Vergeet u niet wat ik u zoo even gezegd heb:
u heeft vijanden. Bewaar uzelf voor 't welzijn van uw land."
En hij nam afscheid.
"Wanneer zie ik u terug?" vroeg Ibarra.
"Altijd, wanneer u maar wilt, en de keeren dat ik u van dienst kan
zijn. Ik ben nog uw schuldenaar!"