Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: _Constitui te super

gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes_; itemque per

alium Prophetam, _Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos

deprimentes_: Nos tantæ malignitatis audaciam dissimulare nolentes in

Apostolicæ Sedis contemptum, regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis

opprobrium, & grave periculum totius negotii cruce-fixi, quod ubique

immineret, nisi per authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto

Principe cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex

parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate

quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de communi fratrum

nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus penitus &

damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex eam

observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant

observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro

ipsa, vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo

unquam tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas

Septembris, Pontificatus nostri XVIII.

Eadem, sed contractius Baronibus scribit[507], & hæc inter cætera: Cum

igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum

induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita &

iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos,

qui tam Regi quam Regno tenemur, & spiritualiter & temporaliter

providere per Apostolica scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta

fide consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis

compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem Regi ac suis

de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per manifesta devotionis &

humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum emendet quicquid de

jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus.

Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse

de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones

iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque firmum &

stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur

vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris

salubribus consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis

articulum necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non

possitis. Datæ ut superiores.

[Note 507: _Mat. Par. pag. 257._]

His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde

specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam

eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium

Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a

direptione Angliæ revocatur. Romam igitur Nuncios mittit, inter quos &

Papam, sic de causa agitur.

[Marge: _Causa Reg. Johannis

Romæ acta inter Nuncios R.

Fr. Ludov. & Innocent.

Papam._]

_Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci,

& Papam Innocentium._

_Nuncii._ Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis

Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem

interfecit, pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo

facto idem Rex condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per

judicium Parium suorum.

_Papa._ Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit

Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non

potuit ad mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet

minorem. Et præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem

absentem, non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.

_Nuncii._ Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam

jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo

Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen

tanquam Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed

si Comes & Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari

ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius

Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno

perpetrati, potuerunt Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex

Angliæ, quia Rex erat inunctus, non posset judicari ad mortem, impune

posset intrare regnum Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut

interfecerat Arthurum.

Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes

juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed

violenter spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum

Philippo, Nuncios solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum

Eliensem, & Hubertum de Burgo, viros disertos & facundos, significans ei

quod libenter veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re

pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et

respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in

pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit, si

parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii

Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum

juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante

judicio. Et cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per

adventum ejus, ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam

vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex,

quod non permitteret aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc

vellet: imminerent enim pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui

respondens Rex, dixit: Et quid hoc, domine Episcope? Bene scitur quod

Dux Normanniæ, qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: &

si subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus

Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter

respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant & viderant,

nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, & judiciis

Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de turpissima

morte Arthuri objiceretur, juxta illud _Horatii_,

_----quia me vestigia terrent,

Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum._

Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite

non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si

posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos,

non rite abjudicabatur.

_Papa._ Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos

in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum

legimus morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut

innocens, sed quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium

& ligantiam fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam

turpissima sine judicio condemnari.

_Nuncii._ Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit,

nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit.

_Papa._ Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec

misit; sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec

debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed

saltem alio modo punire eum, per ablationem sc. feudi sui.

_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur

coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, &

ille qui accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro

convicto habetur, & tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad

mortem, ac si præsens esset.

_Papa._ Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel

antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem

Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit,

nec propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit

contra Regem Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit

occisus; unde proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere:

Quia Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos,

pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto patris.

_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est

damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis

succedere non debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed

tamen super hoc nuncii litigare noluerunt.

_Objectiones Papæ versus Lodovicum._

_Papa._ interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam

filii de carne sua geniti, non ideo _Blanca_[508] deberet ei succedere,

sed propinquiores de genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita

soror Arthuri, vel Otho qui fuit filius sororis primogenitæ. Et si

ponatur quod Regina Castellæ debeat succedere, & ita Blanca filia ejus,

non est verum, quia masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si

nullus esset Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam

primogenita.

[Note 508: _Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis._]

_Nuncii._ Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ

sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet

succedere, quia non est in linea descendenti, cum sit filia fratris.

Similiter tempore latæ sententiæ, mater Othonis non vivebat, ergo non

successit, ergo Otho non debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat

quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles

successit & succedere debuit.

_Papa._ Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina

Legionum tanquam primogenita.

_Nuncii._ Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille

qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet,

hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure

alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ

ut suum: Et si quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus

Ludovicus faciet inde quod debet.

_Papa._ Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini,

ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam

ratione census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo

delinqueret, non deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum

spoliare a regno Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet

terras in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.

_Nuncii._ Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam

regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de

longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna

multa & injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo

Dominus noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.

_Papa._ Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse

tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori

sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus.

_Nuncii._ Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet

guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei

movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et

si Dominus vult defendere Vassallum suum quamdiu movet talem guerram,

ipse Dominus dicitur facere guerram.

_Papa._ In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes

debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ,

& ideo tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere.

_Nuncii._ In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace

vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam

Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga gaudere.

_Papa._ Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis

Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ.

_Nuncii._ Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino

Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites

suos & servientes incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra

Dominum Lodovicum, nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc

etiam sæpe requisitus.

_Papa_ dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii

excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus

Lodovicus sententiam incurrisse videtur.

_Nuncii._ Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus

suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod

Dominus Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare.

Nam tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus

haberet jus de regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom.

Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre.

_Papa._ Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a

Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, &

pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas

statuerunt.

_Nuncii._ Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro

Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas

depositus & quilibet alius dici solet.

_Papa._ Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam

veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem

Franciæ tum in Angliam & ad Johannem Regem.

Rex _Johannes_ in castro _Neuwerc_ asperrimo contritus morbo, _Henricum_

filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo

suo munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent

intendentes; nocteque 19 _Octobris_ vitam post tot discrimina exhalavit.

-------------------------------------------------------------------------

_HENRICUS III._

[Marge: _Initium Regis

Ætas._]

[Marge: _Juratur._]

_Henricus_ III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis,

natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis &

Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur

processione[509]: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero

& Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Sanctorum

reliquiis, dictante juramentum _Jocelino_ Bathoniensi Episcopo.

[Note 509: _Mat. Par. pag. 278._]

[Marge: _Ecclesiæ._]

Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, &

ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.

[Marge: _Justit._]

Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.

[Marge: _Bonis Legibus._]

Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno,

delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari.

[Marge: _Homag. Papæ

facit._]

Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, de regno

Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea.

[Marge: _Censum jurat._]

Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ fideliter

persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.

[Marge: _Coronatur._]

His peractis a Petro _Wintoniensi_ & _Johanne Bathoniensi_ Episcopis

(suspenso & exulante _Cantuariensi_ Archiepiscopo) in Regem, de more,

unctus & coronatus est.

[Marge: _Homag. & fid.

capit._]

Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium

cepit.

[Marge: _Comes Penbroc._]

Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes

_Penbroc_, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus

Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint

intendentes[510].

[Note 510: _Mat. Par. ib._]

Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex

Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.

[Marge: _Pacis articuli

inter R. Henr. & Ludov. R.

Fr._]

A. D. 1217. 3 Id. Septemb.[511] cum ad extremas angustias adactus

_Lodovicus_ Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique

in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum

se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in

partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ &

Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ &

aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus

libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo.

Regem Anglorum & Barones.

[Note 511: _Mat. Par. pag. 288._]

[Marge: _Winton. Episc. fit

custos Regis & regni._]

A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini[512], Guilielmus Marescallus custos

Regis & regni moritur; & Petrus _Wintoniensis_ Episcopus ad hoc munus

eligitur.

[Note 512: _Mat. Par. pag. 292._]

[Marge: _Secunda Coronatio

Regis Hen._]

A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. _Junii_ die sancta Pentecostes Rex apud

Westmonasterium a _Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero &

Populo totius regni (verba sunt _Parisii_)[513] coronatus. Sed hoc de

more annuo.

[Note 513: _Mat. Par. pag. 398._]

[Marge: _Membrorum truncatio

adhuc in usu._]

A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a

_Londoniensibus_[514]. Constantinus author vir magnus in civitate &

nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur,

alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.

[Note 514: _Mat. Par. pag. 304._]

_Patent. an. 3. H. III. memb. 5._

[Marge: _Literæ Regis pro

Justitiariis de modo

puniendi maleficos._]

Rex dilectis & fidelibus suis _Philippo_ de _Ulecot_ & sociis suis

Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. &

Lancaster. _Salutem._

Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris vestri

quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, murdro,

incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam Romanam

Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad præsens ut in

hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; videlicet quod

illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, & de eis

habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de

quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod

postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur,

ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione prisonæ

nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & quibus

competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, & de quibus

si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit postea malefaciendi suspicio,

regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus rectati fuerint

criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos plegios

inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in

terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium

nostrum ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem

prædictum observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum,

formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis,

hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras in hujusmodi

procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. Teste Domino P.

_Wintoniensi_ apud Westmonasterium XXVI die Januarii, anno regni nostri

tertio.

_Per eundem & P. de Burgo Justiciarium._

Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis

Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis

itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu

Lanc. & Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. &

Justiciariis itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus

in Com. Bedford. & Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis

Justiciariis itinerantibus.

Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3.

H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. _Segrane_ in Bedf. Buck. Vid.

_Hoved._ p. 549 & 743.

[Marge: _Magnates petunt

libertates Angl. juxta

sacramentum Regis._]

[Marge: _Rex annuit._]

A. D. 1223. Regis 8. in Octavis _Epiphaniæ_[515] Archiepiscopus

Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates

Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes,

quod in recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, &

tota nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, &

omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio

Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur

observari. Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si

Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes

(ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod

juravimus observemus.

[Note 515: _Mat. Par. pag. 305._]

[Marge: _Rex inquirendas

præcipit libertates

Angliæ._]

Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites

regni, præcipiens:

Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per

sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia tempore

Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad _Londonias_ mitterent

ad Regem in 15 diebus post Pascha.

[Marge: _Normannia detenta,

quod libertates Angliæ non

conceduntur._]

A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula[516], _Philippo_

Rege Francorum, succedit _Ludovicus_, quem _Henricus_ Rex per solennes

Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum aliis terris transmarinis,

sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, cum ex assensu universorum

Magnatum, pax inter eos esset composita. Sed hoc renuit _Ludovicus_,

asserens juramentum ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii

sui Lincolniæ capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum

autem quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota fuerat,

(&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus juratæ; ita actum

est, quod non solum illæ leges pessimæ ad statum pristinum sunt reductæ,

sed & illis nequiores, per totum regnum Angliæ sunt generaliter

constitutæ.

[Note 516: _Ibid. pag. 306._]

[Marge: _Concil.

Northampton._]

A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium _Northamptoniæ_ celebrat[517],

præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis

multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis in Francia reparandis.

[Note 517: _Ibid. pag. 308._]

[Marge: _Falcasius

latrocinii, accusatus Regis

Justiciarios in carcerem

detrudit._]

Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, _Mar. de

Pateshull_, _Thode Multona_, _Hen. de Braibroc_, & alii, placita

tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur _Falcasius_ quidam

(vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat)

multos spoliasse, & plusquam 30 liberos homines de tenementis suis

dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum castello suo de _Bedford_

assaisisse; ideoque totidem centenis libris in Regis mulctatur

misericordiam. Iratus _Falcasius_, comprehendi jubet istos Justitiarios,

vinctosque in cæcum detrudi castelli carcerem. Manipulum emittit, qui

jussa expediat; fugiunt Justitiarii, capitur tamen _H. Braibroc_, &

carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans

nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem.

Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum Clero atque Populo

castellum adit, Justitiarium suum deposcit & introitum. Respondent

Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de fidelitate (erant quippe

_Neustrii_) ideoque non tradituros castrum, _Falcasio_ (qui absens erat)

non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero

anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem

mittit _Falcasium_ quæsituram & comprensuram: sed hoc frustra. Tunc

machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque etiam frustra.

[Marge: _Falcasius in

exilium relegatur._]

Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet.

Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo

sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis

eminentius: Hinc ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis,

undequaque machinis & armato milite impetuntur: & sic tandem capti

fratres _Falcasii_ & Nobiles multi (24 numero) suspensi luunt.

_Falcasio_ ipsi ad Regis confugienti misericordiam, decreto Concilii ob

insignem in militia probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis

omnibus atque prædiis, in perpetuum exilium relegatur.

In hoc autem _Concilio_[518], Regi, pro maximis laboribus suis &

impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam

Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.

[Note 518: _Mat. Par. pag. 310._]

Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas

Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.

[Marge: _Rex 15am, petit ad

recuperanda amissa in

Francia._]

_Concilium Westmonasterii. A. D. 1225._

Rex _Henricus_[519] ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium,

præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur

ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex

parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis,

Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi

illata fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed &

Comites multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in

causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus

consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas

ac jura posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi

sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius

regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.

[Note 519: _Mat. Par. verb. pag. 311._]

[Marge: _Barones libertatum

concessiones petunt a

Rege._]

His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Episcoporum,

Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita deliberatione, Regi dedere

responsum: Quod Regis petitionibus gratanter adquiescerent, si illis

diu petitas libertates concedere voluisset.

[Marge: _Renovantur chartæ,

ut a Joh. concessæ._]

Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Chartisque

protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos Angliæ

Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas quæ in

forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de

libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ.

Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi historia

agitur de _Johanne_: ita quod Chartæ utrorumque Regum in nullo

inveniuntur dissimiles.

[Marge: _Visio forestarum._]

[Marge: _Chartæ singulæ in

singulos Comitatus._]

Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de singulis

Comitatibus regni, XII Milites & legales homines eligerentur, qui,

addito juramento, novas a veteribus discernerent forestas: ut omnes illæ

quæ inventæ fuerint afforestatæ post primam coronationem Henrici avi

istius Regis, statim deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ

sunt Chartæ singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato,

literatorio interposito juramento, ab omnibus observari jubentur.

_Richardo_ fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam

forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne

decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita

redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.

[Marge: _Forestæ

deambulantur._]

[Marge: _Omnia ad totam

possidentur._]

Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt[520] a Rege _Hugo de

Nevilla_ (capitalis Justitiarius Forestarum) & _Brienus de Insula_, cum

aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis forestarum

provinciis XII Milites vel liberi homines eligerentur ad deambulandum

metas forestarum; ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut

fuerunt prius, & quæ deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in

brevi regii executione mandati, licet non sine magna contradictione

plurimorum; concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis

propriis vendentes; terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de

nemoribus deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non solum

homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, has

libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, Magnates,

Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod nec iota unum in Regis

Charta contentum, extitit prætermissum.

[Note 520: _Ibid. pag. 311._]

Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium

mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus _Regis_; concessis

induciis de altera medietate, usque ad festum S. Michaelis.

[Marge: _Bulla Papæ qua

Henr. majorennem declarat._]

_Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis

permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes

ejus supplent ætatem.[521]_

[Note 521: _Rub. lib. Scac. fol. 171._]

_Gregorius_ Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus

viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii

nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem &

Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos

legitime sanctiones eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum

tempus esse sub tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores

rebus suis valeant male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum

cum secundum sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat

retorqueri, quod in ejus favorem noscitur introductum, si non

permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, de rebus

suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum perniciem

vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod esse debent

ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo filii

nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis,

compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque

profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest

in discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo

prohibendus de regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter.

Ideoque devotioni vestræ per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus

quatenus cum venerabili fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus

viris Justic' Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut

amodo sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem

Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo ipsi reverentiam

& honorem quem decet fideles Domino exhibere, ac adversus eos qui contra

ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis quod fidelitas

vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non immerito

astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos

excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum

Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.

_Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D.

1227, Reg. 11._

[Marge: _Libertatum irritus

denuntiat._]

Rex in mense Februario apud _Oxoniam_ Concilio congregato, denuntiavit

coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia,

regia negotia ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione

Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio _Huberti de Burgo_

Justitiarii Angliæ.[522]

[Note 522: _Mat. Par. pag. 324._]

Jam in hoc ipso _concilio_ cancellari fecit & cassari omnes Chartas in

Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam

per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens,

quod Chartæ illæ concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum

ipse erat sub custodia, nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit

potestatem: unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.

Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes

Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.

Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant

libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo:

scientes quod Rex chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro

quarum innovatione, non juxta singulorum facultatem taxatio facta est,

sed quicquid Justitiarius æstimabat, solvere sunt coacti.

Sub Idibus _Julii_ Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas

quas nuper _Oxonii_ cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque

dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed

hoc infecto[523].

[Note 523: _Ibid. pag. 225._]

Rex, celebratis _Domini Natalitiis_ Eboraci, Londinum regreditur, & in

itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens[524], quasdam

confregit, & comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora,

panem majoris ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena

gravi pecuniaria mulctari præcepit.

[Note 524: _Mat. Par. pag. 332._]

_Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de

Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta

sua) & Rectores etiam Ecclesiarum._

[Marge: _Concilium datur

Papæ Nuncio._]

Cum magister _Stephanus_ Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Anglorum

negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset[525]: fecit Rex

convenire apud Westmonasterium, _Dominica_ qua cantatur misericordia

Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, Templarios,

Hospitalarios, Comites, Barones, _Ecclesiarum Rectores_, & qui de se

_tenebant in capite_, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia

memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.

[Note 525: _Ibid. pag. 349._]

[Marge: _Decimas petit ad

bellum contra Imperatorem._]

Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis,

Magister _Stephanus_ coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in

quibus exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia,

& Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam,

quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit autem in

literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat pro

universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus &

rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde

divitiæ sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum,

necessitate compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium,

per quod expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam,

perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa

in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii

naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter

subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite

succumbere videantur.

[Marge: _Rex tacet._]

Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per

procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo

contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.

[Marge: _Laici negant._]

Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias

suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare.

[Marge: _Clerus invitus

concedit._]

Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum

murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici,

consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem

transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii

Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad

Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit.

[Marge: _Taxandi modus

pavis._]

Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator constitutus

fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem factam in

Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus obtinendis, sed

secundum quod melius possunt ad commodum Domini Papæ & uberius, omnia

bona & mobilia singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus,

proventibus, fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis

animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel

aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus debitis

vel expensis aliqua occasione deductis.

[Marge: _Contradicentes

excommunicantur._]

Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores

excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus

suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit qui circa

decimas ipsas reddendas, vel taxationem faciendam, per se, vel per

alium, colludium, pactum iniquum, subtractionem, vel fraudem aliquam

duxerint faciendam.

[Marge: _Præstatur ante

collectionem._]

Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus & aliis

poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio quocunque modo,

pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut eam Domino Papæ

incontinenti transmitteret: eandem postmodum, decimis singulorum rite

taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa tot tantisque involutus

debitis, ut susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio

murmurantibus cunctis, recessum est.

[Marge: _Decimantur ipsæ

segeces._]

His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi

Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere pretium.

[Marge: _Ad celerem

Solutionem res Ecclesiæ

venduntur._]

Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis

pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices igitur & sacram

supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus (quos secum adduxit

ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam

sub interdicto omnia periclitabantur.

[Marge: _A. D. 1229. Solus

Comitatus Cestriæ liber ab

his decimis._]

Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit _Ranulphus_

Comes _Cestrensis_, nolens terram suam in servitutem redigi[526]: Non

permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel Clericos decimas memoratas

conferre, quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque insuper

regna transmarina & longe posita, ad solutionem compellerentur.

[Note 526: _Mat. Par. pag. 350._]

[Marge: _A. D. 1230. Gravis

exactio a Clero Londinens. &

Judæis._]

Sub mense _Aprili_, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi,

Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, Regi pecuniam dederunt

non modicam, quod per eam, subtracta patris sui jura posset revocare in

partibus transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad

redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem

suorum omnium, vellent nollent, Regi sub festinatione persolverunt.

[Marge: _A. D. 1231. Reg.

16. Hen. III. Scutagium 3.

marcarum._]

[Marge: _Archiep. negat a

Laicis censeri._]

[Marge: _Defertur ad 15.

Paschæ._]

Rex ab expeditione _Britanniæ_, _Andegaviæ_, _Pictaviæ_, & _Gasconiæ_,

sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Calend. _Februarii_,

A. D. 1231, colloquium init _Westmonasterii_ cum Prælatis & aliis regni

Magnatibus: & scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de

omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis[527]. Cui

_Richardus Cantuariensis_ Archiepiscopus & quidam Episcopi cum eo,

audacter resistentes, dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici

judicio subjici Laicorum, cum absque illis concessum fuisset scutagium

in finibus transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde

disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat,

usque XV Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici quam

Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.

[Note 527: _Ibid. pag. 354._]

[Marge: _A. D. 1232. Rex

petit auxilium ob Sumptus in

bello._]

Convenerant Nonas _Martii_ ad colloquium apud _Westmonasterium_ ad

vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam Prælati, quibus Rex

proposuit[528] quod magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ

expeditionis quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde

necessitate compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit.

[Note 528: _Ibid. 359._]

[Marge: _Laici ajunt se una

militasse, & sic

discedunt._]

Quo audito Comes _Cestriæ Ranulphus_ pro Magnatibus regni loquens,

respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de eo tenebant in

Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes & pecuniam suam ita

inaniter effuderunt, quod inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de

jure auxilium non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes

recesserunt.

[Marge: _Clerus petit

inducias._]

Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates

qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias

quousque ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est

itaque dies a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret

quod erat de jure faciendum.

[Marge: _Capitalis

Justitiarius deponitur._]

_Hubertus_ de _Burgo_ Comes _Cantii_ & Capitalis Angliæ Justitiarius

deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes qui

habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, venirent ad

Regem justitiam illico recepturi.

[Marge: _A. D. 1232. Reg.

16. 40ma pars bonorum Regi

data._]

Convenerunt, A. D. 1232, apud _Lambejam_ ad _colloquium_ in exaltatione

S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum Prælati cum

Proceribus regni[529] ubi concessa est Regi pro debitis quibus Comiti

Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab

Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt

frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis XVI.

[Note 529: _Mat. Par. pag. 364._]

[Marge: _Hub. de Burgo

declinat Concilium._]

_Hubertus_ de _Burgo_ cui datus fuerat a Rege iste terminus ad

respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis

nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem

Ecclesiæ confugiens, _Meritoniæ_ inter Canonicos delituit, mortem (ut

rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud _Parisium_, pag.

363, & in _Archæologo_ nostro.

Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit

literas in singulos Comitatus.

[Marge: _Modus colligendi

subsidium._]

_Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod

hodie subsidium dicimus._

[Marge: _Collectores &

Assessores._]

_Henricus_ Dei gratia Rex Anglorum, Petro de _Thaneo_, Willielmo de

_Culewurthe_, & Adæ filio _Willielmi_, Collectoribus Quadragesimæ,

salutem[530].

[Note 530: _Ibid. pag. 367._]

[Marge: _Concessio 40mæ

partis._]

Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, terras

habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, Barones, Milites,

Liberi homines, & _Villani_ de regno nostro, concesserunt nobis in

auxilium 40mam partem omnium mobilium suorum apparentium, sicut ea

habuerunt in crastino S. Matthæi anno regni nostri XVI. viz de _Bladis_,

carrucis, ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, &

deputatis ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti

Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis

Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, & terris ad

præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales spectantibus.

[Marge: _Taxanda per 4 de

villa & præpositum

juratos._]

[Marge: _Ipsi per alios._]

[Marge: _Villæ imbreviandæ

in rotulo._]

Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod prædicta

40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de qualibet Villa

integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus hominibus, una cum

Præpositis singularum Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium

mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos, in præsentia

militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum

duorum Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma

omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: & districte

imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum Baronia, quælibet villa

fuerit in parte, vel in toto.

[Marge: _Rotulus tradendus

Senescallo Baronis, ut Baro

colligat, &c._]

[Marge: _Pecunia Militib.

Assessoribus._]

[Marge: _Summa irrotulanda

inter Senescal. &

Assessor._]

Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, rotulus

omnium Particularium de singulis villis, & singulis Comitatibus,

liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato ipsius

Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc.

quod Baro vel Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam

colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel non

possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita quod nil inde

recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis Militibus Assessoribus

liberetur, in majori, & securiori villa singulorum Comitatuum. Et de

qualibet villa fiat summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus

Attornatum, vel Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.

[Marge: _Pecunia servanda in

majori villa sub sigillo &

clavib. Assess. & Vicecom._]

Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus

villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas

super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras

& claves suas.

[Marge: _Assessores mittent

rotulos taxationis & receptæ

ad Scaccarium._]

[Marge: _Pecunia at novum

Templum._]

Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos mittant

rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter ex quo

prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos suos ad

Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia reservetur in locis ubi

deposita fuit, donec ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum

Templum Londinense.

[Marge: _Non taxandus qui

non habet 40 den._]

Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non habuerit de

hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum ad minus.

Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu _Hertfordiæ_,

assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de _Hertfordia_, quod

singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire

faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat.

Valete.

[Marge: _A. D. 1233.

Magnates recusant venire ad

Parlamentum._]

Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Comites &

Barones ad _Colloquium_, ut venirent apud _Oxoniam_ ad festum S.

_Johannis_[531]. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum venire, tum propter

insidias alienigenarum; tum propter indignationem quam conceperant

adversus Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit contemptum.

[Note 531: _Mat. Par. pag. 372. Verb._]

[Marge: _Nunc veniunt

stipari, sed nihil actum._]

Edicit Rex aliud _Colloquium Westmonasterii_ ad Calendas Augusti, cui

magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed propter quorundam

absentiam, præsertim Comitis _Cestriæ_, qui de insidiis monitus, ocius

refugerat, nihil actum est.

_OBSERVATION._

Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre

Henri III & les Barons, à ce que les Ministres de ce

Monarque avoient tenté de les priver des droits que la

grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient

sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des

Fiefs que Guillaume le Conquérant leur avoit donnés,

possession dont Henri III vouloit se rendre le maître

absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à Henri III,

les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en

Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque

nouveau regne le rétablissement des Loix d'Edouard, les

Seigneurs avoient intérêt que celles du Conquérant fussent

maintenues. De là au commencement de quelques regnes on voit

les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours

de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été

introduites par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien

ne prouve mieux que ces Loix sont les seules sources dont

les Coutumes actuelles des Anglois sont émanées, que le peu

de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, tant

d'Edouard que de ses Prédécesseurs.

[Marge A: Dans les Remarques

sur le premier Volume des

Actes de Rymer.]

_FIN._

=========================================================================

_DICTIONNAIRE_

DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES

_DU TEXTE DE LITTLETON_.

Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot _Couvrefeu_, dit que dans

l'_Ouvrage_ de Littleton _il y a plus de paroles Normandes que

d'Angloises_. Cette observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il

falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: le Texte de ce

Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera certainement ce

préjugé.

L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît

Anglois que parce que la plupart des termes François qui étoient en

usage au commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec

les Loix de notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions

du Jurisconsulte Anglois different beaucoup des façons de parler qui se

rencontrent dans les Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps

où il vivoit, mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il

seroit important que l'on déterminât les époques du langage qui a été

spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il ne sera

jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels notre

Langue est parvenue au point de perfection où nous la voyons maintenant.

Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu

pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus

aujourd'hui d'usage. De là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont

puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans tous les Titres qui

leur ont offert des expressions surannées en plus grand nombre; mais ils

n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode.

Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible

pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas

cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que

ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs interprétations sont induits

à faire souvent signifier aux choses le contraire de ce qu'elles

désignent.

Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a

été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce

Recueil par un Dictionnaire Chronologique des termes successivement

usités en cette Province depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du

vieux Coutumier; mais nécessité par mon état actuel de me restraindre à

l'interprétation du Texte de Littleton, interprétation que je n'ai

d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi

borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte.

Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront

(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur

l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second

Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des différens

Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire universel

du langage qui a subsisté en Normandie durant les cinq siecles que j'ai

précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage fait d'après cette

idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le

plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on ne

confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les

Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur

lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations.

A

_A_ de

_Abarrer_, empêcher l'effet.

_Abbatement_, destruction.

_Abbatre_, anéantir, rejetter.

_s'Abbatre en une terre_, s'en emparer.

_Abeiance_,

droit en _abeiance_, droit qui est suspendu.

_Able_, habile, propre, convenable.

_Abridger_, abréger.

_Accomplish_, accompli.

_Accompt_, comptés.

_Accordant_, qui a rapport, qui est conforme.

_Achate_, achat.

_Acquitance_, droit de se faire décharger par un autre

d'une demande

_Adwouson_, Patronage.

_Afferance_, rapport, produit.

_Affiance_, Fiançailles, promesse réciproque faite

entre deux parties de s'épouser.

_Affiert_, appartient, écheoit.

_Agard_, observé; _il fut agard_, il fut observé.

_Age_ de discrétion, 14 ans.

_Age plein_, Voyez _Pleinage_.

_Aiel_ ou _Ail_, Ayeul.

_Ale_, aller.

_Ale_, séparé, détaché, effacé.

_Alien_, étranger.

_Alien_, aliéner, vendre, donner, transporter.

_Alienee_, Aquereur.

_Alleger_, alléguer.

_Allotment_, l'action de faire des Lots.

_Almes_, ames.

_Alotte_, tombé dans un Lot.

_Allow_, approuvé.

_Allowable_, digne d'approbation.

_Allowance_, du Verbe allouer, accorder une chose

à quelqu'un.

_Alterate_, altéré, préjudicié, endommagé.

_Ambideux_, toutes les deux.

_Amnuity_, rente, revenu.

_Amount_, monte.

_Ancestors_, Ancêtres.

_Ancestrel_, d'Ancêtres.

_Anienter_, anéantir.

_Apiert_, il est prouvé, il paroît.

_Appearence_, comparence.

_Appel_, appellé, nommé.

_Apportion_, à proportion.

_Apprender_, s'instruire, apprendre.

_Aquitement_, décharge qu'un Garant doit au Garanti.

_Arer_, labourer.

_Arere_ ou _Adere_, arréragé.

_Arraigner_, impétrer, solliciter un Jugement,

assigner.

_Array_, préparé.

_As_, aux.

_Ascention_, droit de succéder à un Ascendant.

_Ascun_, aucun.

_Assent_, consentement.

_Assese_, réglé ou réglée.

_Assesser_, fixer, déterminer, établir.

_Assets_, assez.

_Assouth_, exempt, absous.

_Attainder_, Jugement de condamnation.

_Attaint_, actionné, poursuivi en Jugement.

_Attainte_, action pour se plaindre d'un Jugement ou

d'un Procès-verbal faux.

_Attornement_, transport.

_Attorner_, transporter à un autre un droit que l'on

_Attorney_, Porteur de Procuration.

_Available_, valable.

_Averment_, Aveu d'une tenure.

_Averrer_, prouver.

_Avers_, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la

Campagne.

_Aunt_, Tante.

_Avowerie_, reconnoissance faite au Seigneur par le

Vassal, de ce qu'il a des terres

relevantes de son Fief.

_Avoyde_, nul, compté pour rien.

_Autels_, autant.

_Auter_, autre.

_Aweroust_, doute.

_Auterment_, autrement.

_Auxy_ ou _Axy_, aussi.

B

_Barbits_, brebis.

_Baron_, Epoux.

_Barre_, exception.

_Barrer_, empêcher, priver.

_Barretors_, Chicaneurs.

_Baylement_, location.

_Bayler_, donner, louer une maison.

_Beale_, belle.

_Blees_, bleds.

_Bond_, borne.

_Bondage_, tenure villaine.

_Bont_, droit.

_Boefes_, boeufs.

_Bouch_, bouche.

_Breve_, bref.

_Burgesses_, Bourgeois.

_Burgessours_, Incendiaires.

_Burgh_, Bourg.

_Bushels_, Boisseaux.

C

_Cancell_, cancelé, scellé.

_Capons_, chapons.

_Carier_, charrier.

_Carue_, charue, autant de terre qu'il en faut

pour occuper une Charue.

_Case_, cas.

_Castle_, Château.

_Ceo_, ce

_Cest_, ce

_Ceulx_, ces

_Challenge_, moyens par lesquels on rejette le

témoignage des Jureurs.

_Chapter_, Chapitre.

_Chateux_ ou _Chatels_, effets mobiliers.

_Chaunter_, parler, décider, prononcer.

_Chescun_, chaque.

_Claime_, clameur.

_Claimer_, reconnoître, avouer, & aussi reclamer.

_Clove_, clou.

_Coadjutors_, concurrens.

_Coheirs_, Cohéritiers.

_Cohert_, forcer, obliger, contraindre.

_Colour_, apparence, droit apparent.

_Commeitter_, confier.

_Common_, commun.

_Compel_, forcé, obligé, contraint.

_Compeller_, forcer, obliger, contraindre.

_Compester_, disposer les terres à recevoir les

différentes semences avec succès.

_Complaine_, plainte.

_Comprehender_, comprendre.

_Conclude_, non-recevable.

_Congeable_, qui peut être expulsé.

_Continual_, continué.

_Contristiant_, Voyez _Nient_.

_Conveyer_, conserver à un autre un droit qu'on a.

_Conusans_, connoissance.

_Conusier_ ou _Conuster_, reconnoître, avouer.

_Conusor_, Prédécesseur, Auteur, celui au droit

duquel on jouit d'un fonds.

_Cornage_, publication ou convocation faite avec

une corne percée.

_Corrupt_, corrompu.

_Consen_ ou _Cosin_, Parent & Parente.

_Costage_, ou _Cost_, coût, débours.

_Covenants_, conventions.

_Covert_, couvert.

_Coverture_ ou _Couverture_, Mariage subsistant.

_Covin_, convention secrete, concert.

_Counsailer_, Conseiller.

_Counter_, conter, raconter.

_Countie_, Comté.

_Cresser_, accroissement.

_Culpable_, coupable.

_Cure_, soin.

_Curge_ ou _Courge_, court, _currit_.

_Curtesie_, droit de viduité dû au Mari qui a eu un

enfant vivant.

_Cy_, oui.

D

_Dagger_, dague, poignard.

_Damajouse_, dommageable.

_Darrain_, dernier.

_Deane_, Doyen.

_Deanry_, Chapitre, Doyenné.

_Decease_, décès.

_Declaration_, Contrat.

_Defeasible_, qui peut être anéanti.

_Defeat_, déchu, anéanti.

_Deforcer_, retenir injustement.

_Deins_, dans.

_Dementiers_, jours intermédiaires.

_Demesne_, propre.

_Demesnes_, propriétés, fonds.

_Detinue_, retenue, détention.

_Devates_, débat.

_Deviat_, mourut.

_Devider_, diviser, partager.

_Devier_, mourir, _il devy_, il meurt.

_Devise_, clause d'un Testament, Testament.

_Devisor_, Testateur.

_Disabilitie_, incapacité.

_Disable_, inhabile, incapable.

_Disabler_, prétendre que quelqu'un est inhabile,

incapable.

_Disagreer_, refuser,

_Discent_, Succession.

_Discinet_, Homme qui n'a point de ceinture.

_Disclaimer_, renoncer, méconnoître.

_Discontinuance_, interruption du droit qu'on a sur un

fonds par la vente qu'un autre, chargé

de conserver ce droit, en a faite.

_Discover_, découvrir.

_Disease_, figure, aspect.

_Disinheritance_, action par laquelle on deshérite

quelqu'un, on le dépouille d'un droit.

_Disparagement_, faire épouser à un Mineur ou à une

Mineure une personne de condition

inférieure ou qui est difforme, &c.

_Disseisissour_, celui qui dépossede.

_Distrainer_, saisir, enlever d'un fonds quelque

meuble.

_Distres_, _détresse_, saisie.

_Distresse_, faculté de dépouiller quelqu'un de sa

possession.

_Distributer_, distribuer.

_Divester_, dénaturer.

_Done_, _Donor_ ou _Donour_, Donateur.

_Donées_, Donataires.

_Dowment_, Dot.

_Droiturel_, légitime, conforme au droite.

_Duties_, redevances.

E

_Effectual_, exécuté, effectué.

_Egaltie_, égalité.

_Egresse_, sortie.

_Eigne_, aîné _ou_ aînée.

_Eigné_, aîné.

_Eeins_, dans, dedans.

_Eire_, Tribunal ambulant.

_Election_, choix.

_El ust ewe_, il _ou_ elle eût eu, _qu'il soit ewe_,

qu'il ait eu.

_Embear_, embarrasser, charger, occuper une chose

par une autre.

_Empleder_, appeller en Jugement.

_Enclosure_, empêchement, obstacle, opposition.

_Encounter_, envers, contre.

_Endent_, autentique.

_Endenture_, Acte autentique, double, & dont les deux

parties étant dentelées _s'endentent_

l'une avec l'autre.

_Endict_, convaincu, jugé, condamné.

_Endorce_, employé sur, endossé.

être _Endow_, avoir douaire.

_Endurer_, durer.

_Enheritance_ ou _enheritage_, succession.

_Enheritrix_, Héritiere.

_Enlarger_, étendre, augmenter.

_Ent_, cependant.

_Entaile_, qui a la faculté de succéder à un

_Fief à tail_ ou conditionnel.

_Entent_, point, a _cel entent_, en ce point.

_Enter_, entrer; il signifie aussi enregistrer.

_Entiertie_, totalité.

_Entire_, entier & entiere.

_Entrer_, se mettre en possession.

_Entry_, entrée.

_Equitie_, raison.

_Escheate_, échéance.

_Escrouet_, rouleau.

_Eslier_, choisir, opter.

_Especial_, spécial.

_Esperver_, épervier.

_Estate_, état.

_Ester_, être.

_Estope_, sans droit, non recevable, exclus.

_Estoyer_, subsister.

_Estoyera_, restera.

_Evidence_, preuve.

_Ewe_, eau.

_Excommengement_, excommunication.

_Executors_, Exécuteurs testamentaires.

_Expences_, dépenses.

_Expresser_, exprimer.

_Expulsement_, expulsion.

_Extinguishment_, amortissement, extinction.

_Extortionners_, Concussionnaires.

F

_Face_, fait.

_Failir_, faillir, manquer.

_Fait_, Acte.

_Fait polle_, Acte olographe, qui n'est point

autentique.

_Fauxer_, faire déclarer faux un Acte.

_Fealty_ ou _Fealtie_, fidélité.

_Feasance_, réduction.

_Feast_, Fête.

_Fee simple_, Fief héreditaire.

_Feigner_, feindre.

_Feoffee_, Fieffataire, feudataire.

_Feofment_, inféodation.

_Ferromus_, nous ferons.

_Fieffor_, celui qui donne un fonds en fief.

_File_, fille.

_Fime_, fumier.

_Finali_, final.

_Fine_, somme, amende, taxe, & aussi

transaction.

_Fits_, fils.

_Follie_, tort, faute.

_Forbarre_, privé, dépouillé.

_Forbarré_, empêché, non recevable.

_Forcprise_ ou _Fortspris_, excepté.

_Forsque_, sinon.

_Forstaller_, frauder un droit.

_Fort_, capable.

_Foundu_, fondé.

_Foundu_, copié, dressé sur un modele.

_Foyal_, fidele.

_Franckalmoigne_, franche-aumône.

_Franc tenement_, usufruit, possession des fruits, bien

dont on n'a que la jouissance.

_Friers_, freres.

_Fuit_, fut.

G

_Gallines_, poules.

_Gaunts_, gants.

_Genuler_, fléchir le genouil, s'agenoullier.

_Gilofer_, géroffle.

_Gisant_, en _gisant_, en jettant.

_Gisir_, consister en quelque chose, résider en

quelqu'un ou en quelque chose.

_Grants_, dons, cessions de biens.

_Grantor_, Donateur.

_Greinder_ ou _griender_, grand, élevé, plus considérable.

_Griever_, faire préjudice.

H

_Hanap_, coupe.

_Happer_, arriver, il _happa_, il arriva que, &c.

il veut dire aussi se _procurer_,

obtenir.

_Heires_, hoirs, successeurs, héritiers.

_Hont_, honte.

_Host_, armée.

_Hotchpot_, rapport entre cohéritiers.

I

_Iammes_, jamais.

_Impeachment_, empêchement.

_In_, dans.

_Incumbent_, pourvu d'un Bénéfice; celui qui

l'occupe.

_Indenture_, voyez _Endenture_.

_Indictment_, assignation.

_Inheritable_, qui a droit de succéder.

_Interrupt_, interrompt & interrompre.

_Joine_, déposé en la main de Justice.

_Mise joine_, gages que le demandeur & le défendeur

donnoient respectivement avant de

plaider.

_Jointment_, conjointement.

_Jointure_, tenure que l'on possede conjointement

avec quelqu'un.

_Issint_, ainsi.

_Issuant_, sorti.

_Issue_, enfant.

_Jurie_, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le

rapport des Jureurs.

_Justices_, Juges.

_Juventute_, jeunesse.

L

_Laches_, négligence.

_Large_, _prender a large_, prendre une chose dans sa Généralité.

_Lease_, _leas_, cession, abandon.

_Lessee_, cessionnaire.

_Lessor_, celui qui cede.

_Letter_, Acte, Ecrit, Lettre.

_Levie_, approuvé, _sine levie_, transaction

ratifiée par les Juges.

_Ley_, Loi; ce mot se prend aussi pour

bataille,_Ley gager_, c'est gager la

bataille.

_Liable_, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter

quelque convention.

_Limit_, spécifié, désigné.

_Lirroit_, il seroit permis.

_Liver_, livre de poids.

_Liverie de saisin_, investiture.

_Lou_, quand.

_Lour_, leur.

M

_Maihemer_, disloquer, estropier.

_Maines_, mains.

_Maintenance_, manutention, conservation.

_Maner_, maniere.

_Manor_, Manoir, Seigneurie.

_Manumission_, affranchissement.

_Marches_, frontiere.

_Marry_, marié.

_Master_, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur.

_Matter_, matiere.

_Meane_, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot

est quelquefois substantif, quelquefois

adjectif.

_Mease_, masure; il veut dire aussi moyen.

_Meason_, maison.

_Meinder_, moindre.

_Meins_, moins.

_Melieux_, meilleur.

_Mercie_, merci, _estre en le mercie_, être à la

merci.

_Mere_, vrai, certain, _plus mere_, plus certain.

_Mese_, métairie.

_Mesmes_, moi-même.

_Mesnaltie_, état du Seigneur moyen, intermédiaire.

_Mesne_, moyen, qui tient le milieu.

_Metes_, mesures.

_Mi_, pas _ou_ point.

_Mischief_, malheur.

_Mise_, gages.

_Mitter_, mettre, employer.

_Moity_, moitié.

_Money_, monnoie.

_Monstrans_, exhibition.

_Morant_, mort.

_Morier_, finir, s'éteindre.

_Mulier_, enfant né avant le mariage.

_Mulnes_, moindre, plus petit, plus jeune.

_Mults_, plusieurs.

_Muster_, _montre_, revue de troupes.

N

_Nemy_, non pas.

_Nief_, femme née en villenage.

_Nient_, n'est pas _ou_ rien; il signifie

quelquefois _sans_ comme dans ce mot

_nient constritant_, sans faire injustice,

malgré, indépendamment.

_Nonage_, minorité.

_Nosme_, nom.

_Noyer_, nuire.

_Nulluy_, aucun.

_Number_, nombre.

O

_Ordaine_, ordonné.

_Order_, ordre.

_Ordinance_, Réglement.

_Ordinari_, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire.

_Ores_, en ce cas.

_Original_, Bref originaire, en vertu duquel on

intente Action.

_Oter_, enlever, expulser, chasser.

_Ove_, avec.

_Ouster_, outre, au-delà, & encore.

_Owelti_, égalité.

P

_Panel_, partie, un certain nombre.

_Paramont_ ou _Paramount_, suzerain.

_Parcener_, copartageant.

_Parker_, garde-parc.

_Parlance_, façon de parler.

_Parol_, mot, expression.

_Parson_, Curé.

_Partition_, partage.

_Passe_, pas _ou_ pas assez.

_Pavor_, peur, crainte.

_Pays_, campagne.

_Pee_, pied.

_Pepper_, poivre.

_Perceiver_, percevoir.

_Per enter_, entre.

_Performer_, accomplir, exécuter.

_Personaltie_, être _en

personaltie_, être personnelle.

_Pier_, pere.

_Pile_, boule.

_Piller_, pilier.

_Pischer_, pêcher.

_Pleast_, il plaira.

_Pleader_, faire valoir des raisons en Jugement,

plaider.

_Plee_, Plaidoyer.

_Pleinage_, majorité de 21 ans.

_Plesors_, plusieurs.

_Plist_ ou _Plyte_, état, droit, puissance.

_Pluis_, plus.

_Poigne_, poing.

_Poit_, _Poyt_ ou _Poet_, peut.

_Il port_, il intente, il présente.

_Possesse_, possesseur.

_Post_, pouvoir, droit sur un fonds.

_Pours_, pauvres.

_Power_, pouvoir.

_Praiers_, prieres.

_Prescriber_, se servir de prescription.

_Presentement_, présentation.

_Preyer_, prier.

_Primer_, premier.

_Prisel_, _prise_, acceptation, condition.

_Prist_, prêt, _paratus_.

_Privitie_, correspondance qu'il y a entre deux

personnes.

_Privy_, qui est seul saisi.

_Prompter_, promesse, engagement.

_Proof_, preuve.

_Protect_, protégé.

_Puissoit_, pouvoit.

_Pur_, pour.

_Pur_, par.

_Purchase_, acquisition.

_Purparty_, lot, part.

_Purport_, suppose _ou_ supplée.

Q

_Quart_, quatrieme.

_Quarter_, quart, quartier.

_Querer_, chercher.

_Queulx_, quels.

_Quiet_, paix.

_Quietment_, sans trouble, paisiblement.

R

_Rate_, raison.

_Realtie_, être en _realtie_, avoir rapport, être attaché à un fonds de

terre ou à tout autre immeuble.

_Reantry_, reprise de possession.

_Reason_, raison.

_Reattachement_, nouvelle assignation.

_Receiver_, recevoir.

_Recognitors_, ceux qui étoient chargés par l'Assise

d'examiner un fait, & d'en faire le

rapport.

_Recommons_, nouveau Bref.

_Recoverer_, recouvrer.

_Recoverie_, recouvrement.

_Recousse_, reclamation.

_Redisseisin_, deuxieme dépossession.

_Reel_, qui provient d'un fonds.

_Reeve_, Prevôt d'une Seigneurie.

_Refusal_, refus.

_Regardant_, dépendant.

_Regresse_, sortie récidivée, réitérée.

_Rehearsal_, dispositif, préambule.

_Rehercer_, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on

a exprimé en un autre.

_Releases_, abandon, délaissemens.

_Relinquiser_, abandonner, laisser.

_Remainder_, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont

réservés après la vente ou après le don.

_Remembrance_, souvenir.

_Remitter_, remettre, renvoyer ou restituer; il veut

dire aussi restitution.

_Remnant_ ou _Remanant_, restant, le surplus.

_Replegiare_, révendication.

_Replevin_, main-levée.

_Reprise_, reprise, révendication.

_Requirer_, exiger, requerir.

_Resceit_, recette.

_Respect_, rapport, relation.

_Respondu_, être _respondu_, être représenté en Jugement par un

Procureur.

_Rette_, réputé, présumé.

_Returner_, récuser, rejetter, exclure.

_Reverser_, renverser, anéantir, détruire, effacer.

_Ristrainer_, excepter.

_Roberi_, vol.

_Rol_, Rôle, Registre, Papier terrier.

_Rule_, Rôle.

S

_Sa_, se prend aussi pour son.

_Salvation_, conservation.

_Sane_, sain & santé.

_Satiffie_, content, satisfait.

_Savant_, se réservant.

_Sauns_, sans.

_Scotes_, Ecossois.

_Seale_, Sceau.

_Secular_ ou _Seculer_, Séculier.

_Seisin_, possession.

_Semble_, semblable.

_Serement_, serment.

_Servant_, domestique.

_Serue_, fonction.

_Sete_, fleche.

_Sever_, séparer, distinguer, diviser, & aussi

séparé, distinct, différent.

_Several_, différent, divers.

_Severaltie_ part en

_Severaltie_, à part, en particulier, séparément.

_Sewer_, Ecuyer d'armes.

_Soens_, siens.

_Soër_, Soeur.

_Soke_, charue.

_Soint_, soient.

_Sole_, seul.

il _Soloit_, il étoit ordinaire, on avoit coutume de,

&c.

_South_, sous.

_Souveraingtie_, supériorité.

_Space_, espace.

_Spours_, éperons.

_Staple_, Foire.

_State_, état.

_Statude_, Statut.

_Subdver_, soumettre.

_Substance_, moyen, soutien, appui d'une cause.

_Suer_, suivre, poursuivre.

_Suffer_, souffrir.

_Sufficientment_, suffisamment.

_Suit_, poursuite, procédure.

_Suit_, suivi.

_Summ_, somme.

_Summoner_, avertir, sommer.

_Surdant_, qui naît, qui part, qui sort d'une chose.

_Surrender_, remettre.

_Surrender_, délivrer, retrocéder, délivré ou

retrocédé.

_Surviver_, survivant.

_Sustemer_, entretenir, conserver.

T

_Tail_, restraint, modifié.

_Teignir_, penser, opiner.

_Teignomus_, nous tenons tel fonds de tel Seigneur.

_Tenancie_, tenure.

_Tender_, offrir, offre.

_Termor_, celui qui tient à terme.

_Test_, tête.

_Tiel_, tel.

_Tierce_, troisieme.

_Title_, titre.

_Traire_, attirer après soi.

_Trenchast_, fut affectée, fut hypotéquée.

_Trespasse_, excès.

_Trie_, attesté.

_Trier_, plaider.

_Tollir_, priver.

_Torcenouse_, violence.

_Torcious_, violent.

_Torciousement_, par force.

V

_Vacation_, vacance d'un Bénéfice.

_Value_, prix, valeur.

_Veier_, voir.

_Veignir_, _venir_, parvenir, succéder.

_Vendredie_, Vendredi.

_Venter_, ventre.

_Verdict_, procès-verbal, rapport des Jurés.

_Verie_, vraie.

_Veritie_, vérité.

_Vetue_, chose vêtue, attachée, réunie à une autre.

_View_, vu.

_Vintisme_, vingtieme.

_Uncore_, encore.

_Voide_, nul.

_Volunt_, volonté.

_Vouchee_, appellé en jugement ou en garantie.

_Voucher_, appeller.

_Voy_, voie.

_Vre_, voir, vue.

_Urera_, servira, sera utile.

_Use_, usage.

_Ust_, eut.

_Utlagarie_, contumace, bannissement.

_Utlage_, contumacé, banni.

W

_Waive_, vagabond.

_Wast_, dégradation d'héritages.

[Illustration]

======================================================================

_ECLAIRCISSEMENS_

Anciennes loix des François conservées dans les coutumes angloises recueillies par Littleton, Vol. II · 第 183 / 290 题