gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes_; itemque per
alium Prophetam, _Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos
deprimentes_: Nos tantæ malignitatis audaciam dissimulare nolentes in
Apostolicæ Sedis contemptum, regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis
opprobrium, & grave periculum totius negotii cruce-fixi, quod ubique
immineret, nisi per authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto
Principe cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex
parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate
quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de communi fratrum
nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus penitus &
damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex eam
observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant
observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro
ipsa, vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo
unquam tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas
Septembris, Pontificatus nostri XVIII.
Eadem, sed contractius Baronibus scribit[507], & hæc inter cætera: Cum
igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum
induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita &
iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos,
qui tam Regi quam Regno tenemur, & spiritualiter & temporaliter
providere per Apostolica scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta
fide consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis
compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem Regi ac suis
de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per manifesta devotionis &
humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum emendet quicquid de
jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus.
Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse
de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones
iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque firmum &
stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur
vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris
salubribus consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis
articulum necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non
possitis. Datæ ut superiores.
[Note 507: _Mat. Par. pag. 257._]
His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde
specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam
eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium
Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a
direptione Angliæ revocatur. Romam igitur Nuncios mittit, inter quos &
Papam, sic de causa agitur.
[Marge: _Causa Reg. Johannis
Romæ acta inter Nuncios R.
Fr. Ludov. & Innocent.
Papam._]
_Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci,
& Papam Innocentium._
_Nuncii._ Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis
Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem
interfecit, pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo
facto idem Rex condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per
judicium Parium suorum.
_Papa._ Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit
Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non
potuit ad mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet
minorem. Et præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem
absentem, non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.
_Nuncii._ Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam
jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo
Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen
tanquam Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed
si Comes & Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari
ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius
Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno
perpetrati, potuerunt Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex
Angliæ, quia Rex erat inunctus, non posset judicari ad mortem, impune
posset intrare regnum Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut
interfecerat Arthurum.
Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes
juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed
violenter spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum
Philippo, Nuncios solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum
Eliensem, & Hubertum de Burgo, viros disertos & facundos, significans ei
quod libenter veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re
pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et
respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in
pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit, si
parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii
Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum
juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante
judicio. Et cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per
adventum ejus, ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam
vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex,
quod non permitteret aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc
vellet: imminerent enim pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui
respondens Rex, dixit: Et quid hoc, domine Episcope? Bene scitur quod
Dux Normanniæ, qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: &
si subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus
Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter
respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant & viderant,
nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, & judiciis
Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de turpissima
morte Arthuri objiceretur, juxta illud _Horatii_,
_----quia me vestigia terrent,
Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum._
Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite
non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si
posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos,
non rite abjudicabatur.
_Papa._ Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos
in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum
legimus morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut
innocens, sed quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium
& ligantiam fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam
turpissima sine judicio condemnari.
_Nuncii._ Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit,
nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit.
_Papa._ Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec
misit; sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec
debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed
saltem alio modo punire eum, per ablationem sc. feudi sui.
_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur
coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, &
ille qui accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro
convicto habetur, & tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad
mortem, ac si præsens esset.
_Papa._ Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel
antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem
Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit,
nec propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit
contra Regem Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit
occisus; unde proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere:
Quia Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos,
pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto patris.
_Nuncii._ Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est
damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis
succedere non debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed
tamen super hoc nuncii litigare noluerunt.
_Objectiones Papæ versus Lodovicum._
_Papa._ interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam
filii de carne sua geniti, non ideo _Blanca_[508] deberet ei succedere,
sed propinquiores de genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita
soror Arthuri, vel Otho qui fuit filius sororis primogenitæ. Et si
ponatur quod Regina Castellæ debeat succedere, & ita Blanca filia ejus,
non est verum, quia masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si
nullus esset Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam
primogenita.
[Note 508: _Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis._]
_Nuncii._ Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ
sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet
succedere, quia non est in linea descendenti, cum sit filia fratris.
Similiter tempore latæ sententiæ, mater Othonis non vivebat, ergo non
successit, ergo Otho non debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat
quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles
successit & succedere debuit.
_Papa._ Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina
Legionum tanquam primogenita.
_Nuncii._ Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille
qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet,
hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure
alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ
ut suum: Et si quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus
Ludovicus faciet inde quod debet.
_Papa._ Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini,
ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam
ratione census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo
delinqueret, non deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum
spoliare a regno Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet
terras in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.
_Nuncii._ Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam
regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de
longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna
multa & injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo
Dominus noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.
_Papa._ Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse
tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori
sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus.
_Nuncii._ Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet
guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei
movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et
si Dominus vult defendere Vassallum suum quamdiu movet talem guerram,
ipse Dominus dicitur facere guerram.
_Papa._ In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes
debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ,
& ideo tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere.
_Nuncii._ In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace
vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam
Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga gaudere.
_Papa._ Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis
Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ.
_Nuncii._ Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino
Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites
suos & servientes incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra
Dominum Lodovicum, nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc
etiam sæpe requisitus.
_Papa_ dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii
excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus
Lodovicus sententiam incurrisse videtur.
_Nuncii._ Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus
suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod
Dominus Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare.
Nam tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus
haberet jus de regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom.
Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre.
_Papa._ Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a
Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, &
pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas
statuerunt.
_Nuncii._ Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro
Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas
depositus & quilibet alius dici solet.
_Papa._ Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam
veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem
Franciæ tum in Angliam & ad Johannem Regem.
Rex _Johannes_ in castro _Neuwerc_ asperrimo contritus morbo, _Henricum_
filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo
suo munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent
intendentes; nocteque 19 _Octobris_ vitam post tot discrimina exhalavit.
-------------------------------------------------------------------------
_HENRICUS III._
[Marge: _Initium Regis
Ætas._]
[Marge: _Juratur._]
_Henricus_ III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis,
natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis &
Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur
processione[509]: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero
& Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Sanctorum
reliquiis, dictante juramentum _Jocelino_ Bathoniensi Episcopo.
[Note 509: _Mat. Par. pag. 278._]
[Marge: _Ecclesiæ._]
Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, &
ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.
[Marge: _Justit._]
Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.
[Marge: _Bonis Legibus._]
Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno,
delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari.
[Marge: _Homag. Papæ
facit._]
Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, de regno
Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea.
[Marge: _Censum jurat._]
Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ fideliter
persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.
[Marge: _Coronatur._]
His peractis a Petro _Wintoniensi_ & _Johanne Bathoniensi_ Episcopis
(suspenso & exulante _Cantuariensi_ Archiepiscopo) in Regem, de more,
unctus & coronatus est.
[Marge: _Homag. & fid.
capit._]
Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium
cepit.
[Marge: _Comes Penbroc._]
Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes
_Penbroc_, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus
Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint
intendentes[510].
[Note 510: _Mat. Par. ib._]
Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex
Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.
[Marge: _Pacis articuli
inter R. Henr. & Ludov. R.
Fr._]
A. D. 1217. 3 Id. Septemb.[511] cum ad extremas angustias adactus
_Lodovicus_ Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique
in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum
se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in
partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ &
Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ &
aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus
libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo.
Regem Anglorum & Barones.
[Note 511: _Mat. Par. pag. 288._]
[Marge: _Winton. Episc. fit
custos Regis & regni._]
A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini[512], Guilielmus Marescallus custos
Regis & regni moritur; & Petrus _Wintoniensis_ Episcopus ad hoc munus
eligitur.
[Note 512: _Mat. Par. pag. 292._]
[Marge: _Secunda Coronatio
Regis Hen._]
A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. _Junii_ die sancta Pentecostes Rex apud
Westmonasterium a _Stephano_ Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero &
Populo totius regni (verba sunt _Parisii_)[513] coronatus. Sed hoc de
more annuo.
[Note 513: _Mat. Par. pag. 398._]
[Marge: _Membrorum truncatio
adhuc in usu._]
A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a
_Londoniensibus_[514]. Constantinus author vir magnus in civitate &
nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur,
alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.
[Note 514: _Mat. Par. pag. 304._]
_Patent. an. 3. H. III. memb. 5._
[Marge: _Literæ Regis pro
Justitiariis de modo
puniendi maleficos._]
Rex dilectis & fidelibus suis _Philippo_ de _Ulecot_ & sociis suis
Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. &
Lancaster. _Salutem._
Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris vestri
quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, murdro,
incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam Romanam
Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad præsens ut in
hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; videlicet quod
illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, & de eis
habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de
quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod
postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur,
ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione prisonæ
nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & quibus
competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, & de quibus
si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit postea malefaciendi suspicio,
regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus rectati fuerint
criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos plegios
inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in
terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium
nostrum ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem
prædictum observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum,
formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis,
hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras in hujusmodi
procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. Teste Domino P.
_Wintoniensi_ apud Westmonasterium XXVI die Januarii, anno regni nostri
tertio.
_Per eundem & P. de Burgo Justiciarium._
Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis
Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis
itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu
Lanc. & Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. &
Justiciariis itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus
in Com. Bedford. & Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis
Justiciariis itinerantibus.
Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3.
H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. _Segrane_ in Bedf. Buck. Vid.
_Hoved._ p. 549 & 743.
[Marge: _Magnates petunt
libertates Angl. juxta
sacramentum Regis._]
[Marge: _Rex annuit._]
A. D. 1223. Regis 8. in Octavis _Epiphaniæ_[515] Archiepiscopus
Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates
Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes,
quod in recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, &
tota nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, &
omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio
Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur
observari. Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si
Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes
(ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod
juravimus observemus.
[Note 515: _Mat. Par. pag. 305._]
[Marge: _Rex inquirendas
præcipit libertates
Angliæ._]
Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites
regni, præcipiens:
Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per
sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia tempore
Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad _Londonias_ mitterent
ad Regem in 15 diebus post Pascha.
[Marge: _Normannia detenta,
quod libertates Angliæ non
conceduntur._]
A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula[516], _Philippo_
Rege Francorum, succedit _Ludovicus_, quem _Henricus_ Rex per solennes
Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum aliis terris transmarinis,
sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, cum ex assensu universorum
Magnatum, pax inter eos esset composita. Sed hoc renuit _Ludovicus_,
asserens juramentum ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii
sui Lincolniæ capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum
autem quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota fuerat,
(&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus juratæ; ita actum
est, quod non solum illæ leges pessimæ ad statum pristinum sunt reductæ,
sed & illis nequiores, per totum regnum Angliæ sunt generaliter
constitutæ.
[Note 516: _Ibid. pag. 306._]
[Marge: _Concil.
Northampton._]
A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium _Northamptoniæ_ celebrat[517],
præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis
multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis in Francia reparandis.
[Note 517: _Ibid. pag. 308._]
[Marge: _Falcasius
latrocinii, accusatus Regis
Justiciarios in carcerem
detrudit._]
Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, _Mar. de
Pateshull_, _Thode Multona_, _Hen. de Braibroc_, & alii, placita
tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur _Falcasius_ quidam
(vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat)
multos spoliasse, & plusquam 30 liberos homines de tenementis suis
dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum castello suo de _Bedford_
assaisisse; ideoque totidem centenis libris in Regis mulctatur
misericordiam. Iratus _Falcasius_, comprehendi jubet istos Justitiarios,
vinctosque in cæcum detrudi castelli carcerem. Manipulum emittit, qui
jussa expediat; fugiunt Justitiarii, capitur tamen _H. Braibroc_, &
carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans
nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem.
Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum Clero atque Populo
castellum adit, Justitiarium suum deposcit & introitum. Respondent
Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de fidelitate (erant quippe
_Neustrii_) ideoque non tradituros castrum, _Falcasio_ (qui absens erat)
non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero
anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem
mittit _Falcasium_ quæsituram & comprensuram: sed hoc frustra. Tunc
machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque etiam frustra.
[Marge: _Falcasius in
exilium relegatur._]
Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet.
Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo
sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis
eminentius: Hinc ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis,
undequaque machinis & armato milite impetuntur: & sic tandem capti
fratres _Falcasii_ & Nobiles multi (24 numero) suspensi luunt.
_Falcasio_ ipsi ad Regis confugienti misericordiam, decreto Concilii ob
insignem in militia probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis
omnibus atque prædiis, in perpetuum exilium relegatur.
In hoc autem _Concilio_[518], Regi, pro maximis laboribus suis &
impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam
Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.
[Note 518: _Mat. Par. pag. 310._]
Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas
Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.
[Marge: _Rex 15am, petit ad
recuperanda amissa in
Francia._]
_Concilium Westmonasterii. A. D. 1225._
Rex _Henricus_[519] ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium,
præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur
ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex
parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis,
Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi
illata fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed &
Comites multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in
causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus
consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas
ac jura posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi
sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius
regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.
[Note 519: _Mat. Par. verb. pag. 311._]
[Marge: _Barones libertatum
concessiones petunt a
Rege._]
His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Episcoporum,
Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita deliberatione, Regi dedere
responsum: Quod Regis petitionibus gratanter adquiescerent, si illis
diu petitas libertates concedere voluisset.
[Marge: _Renovantur chartæ,
ut a Joh. concessæ._]
Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Chartisque
protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos Angliæ
Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas quæ in
forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de
libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ.
Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi historia
agitur de _Johanne_: ita quod Chartæ utrorumque Regum in nullo
inveniuntur dissimiles.
[Marge: _Visio forestarum._]
[Marge: _Chartæ singulæ in
singulos Comitatus._]
Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de singulis
Comitatibus regni, XII Milites & legales homines eligerentur, qui,
addito juramento, novas a veteribus discernerent forestas: ut omnes illæ
quæ inventæ fuerint afforestatæ post primam coronationem Henrici avi
istius Regis, statim deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ
sunt Chartæ singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato,
literatorio interposito juramento, ab omnibus observari jubentur.
_Richardo_ fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam
forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne
decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita
redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.
[Marge: _Forestæ
deambulantur._]
[Marge: _Omnia ad totam
possidentur._]
Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt[520] a Rege _Hugo de
Nevilla_ (capitalis Justitiarius Forestarum) & _Brienus de Insula_, cum
aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis forestarum
provinciis XII Milites vel liberi homines eligerentur ad deambulandum
metas forestarum; ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut
fuerunt prius, & quæ deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in
brevi regii executione mandati, licet non sine magna contradictione
plurimorum; concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis
propriis vendentes; terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de
nemoribus deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non solum
homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, has
libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, Magnates,
Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod nec iota unum in Regis
Charta contentum, extitit prætermissum.
[Note 520: _Ibid. pag. 311._]
Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium
mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus _Regis_; concessis
induciis de altera medietate, usque ad festum S. Michaelis.
[Marge: _Bulla Papæ qua
Henr. majorennem declarat._]
_Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis
permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes
ejus supplent ætatem.[521]_
[Note 521: _Rub. lib. Scac. fol. 171._]
_Gregorius_ Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus
viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii
nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem &
Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos
legitime sanctiones eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum
tempus esse sub tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores
rebus suis valeant male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum
cum secundum sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat
retorqueri, quod in ejus favorem noscitur introductum, si non
permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, de rebus
suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum perniciem
vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod esse debent
ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo filii
nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis,
compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque
profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest
in discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo
prohibendus de regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter.
Ideoque devotioni vestræ per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus
quatenus cum venerabili fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus
viris Justic' Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut
amodo sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem
Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo ipsi reverentiam
& honorem quem decet fideles Domino exhibere, ac adversus eos qui contra
ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis quod fidelitas
vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non immerito
astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos
excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum
Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.
_Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D.
1227, Reg. 11._
[Marge: _Libertatum irritus
denuntiat._]
Rex in mense Februario apud _Oxoniam_ Concilio congregato, denuntiavit
coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia,
regia negotia ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione
Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio _Huberti de Burgo_
Justitiarii Angliæ.[522]
[Note 522: _Mat. Par. pag. 324._]
Jam in hoc ipso _concilio_ cancellari fecit & cassari omnes Chartas in
Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam
per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens,
quod Chartæ illæ concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum
ipse erat sub custodia, nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit
potestatem: unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.
Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes
Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.
Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant
libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo:
scientes quod Rex chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro
quarum innovatione, non juxta singulorum facultatem taxatio facta est,
sed quicquid Justitiarius æstimabat, solvere sunt coacti.
Sub Idibus _Julii_ Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas
quas nuper _Oxonii_ cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque
dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed
hoc infecto[523].
[Note 523: _Ibid. pag. 225._]
Rex, celebratis _Domini Natalitiis_ Eboraci, Londinum regreditur, & in
itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens[524], quasdam
confregit, & comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora,
panem majoris ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena
gravi pecuniaria mulctari præcepit.
[Note 524: _Mat. Par. pag. 332._]
_Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de
Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta
sua) & Rectores etiam Ecclesiarum._
[Marge: _Concilium datur
Papæ Nuncio._]
Cum magister _Stephanus_ Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Anglorum
negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset[525]: fecit Rex
convenire apud Westmonasterium, _Dominica_ qua cantatur misericordia
Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, Templarios,
Hospitalarios, Comites, Barones, _Ecclesiarum Rectores_, & qui de se
_tenebant in capite_, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia
memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.
[Note 525: _Ibid. pag. 349._]
[Marge: _Decimas petit ad
bellum contra Imperatorem._]
Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis,
Magister _Stephanus_ coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in
quibus exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia,
& Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam,
quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit autem in
literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat pro
universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus &
rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde
divitiæ sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum,
necessitate compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium,
per quod expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam,
perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa
in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii
naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter
subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite
succumbere videantur.
[Marge: _Rex tacet._]
Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per
procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo
contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.
[Marge: _Laici negant._]
Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias
suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare.
[Marge: _Clerus invitus
concedit._]
Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum
murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici,
consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem
transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii
Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad
Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit.
[Marge: _Taxandi modus
pavis._]
Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator constitutus
fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem factam in
Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus obtinendis, sed
secundum quod melius possunt ad commodum Domini Papæ & uberius, omnia
bona & mobilia singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus,
proventibus, fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis
animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel
aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus debitis
vel expensis aliqua occasione deductis.
[Marge: _Contradicentes
excommunicantur._]
Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores
excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus
suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit qui circa
decimas ipsas reddendas, vel taxationem faciendam, per se, vel per
alium, colludium, pactum iniquum, subtractionem, vel fraudem aliquam
duxerint faciendam.
[Marge: _Præstatur ante
collectionem._]
Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus & aliis
poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio quocunque modo,
pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut eam Domino Papæ
incontinenti transmitteret: eandem postmodum, decimis singulorum rite
taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa tot tantisque involutus
debitis, ut susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio
murmurantibus cunctis, recessum est.
[Marge: _Decimantur ipsæ
segeces._]
His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi
Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere pretium.
[Marge: _Ad celerem
Solutionem res Ecclesiæ
venduntur._]
Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis
pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices igitur & sacram
supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus (quos secum adduxit
ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam
sub interdicto omnia periclitabantur.
[Marge: _A. D. 1229. Solus
Comitatus Cestriæ liber ab
his decimis._]
Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit _Ranulphus_
Comes _Cestrensis_, nolens terram suam in servitutem redigi[526]: Non
permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel Clericos decimas memoratas
conferre, quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque insuper
regna transmarina & longe posita, ad solutionem compellerentur.
[Note 526: _Mat. Par. pag. 350._]
[Marge: _A. D. 1230. Gravis
exactio a Clero Londinens. &
Judæis._]
Sub mense _Aprili_, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi,
Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, Regi pecuniam dederunt
non modicam, quod per eam, subtracta patris sui jura posset revocare in
partibus transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad
redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem
suorum omnium, vellent nollent, Regi sub festinatione persolverunt.
[Marge: _A. D. 1231. Reg.
16. Hen. III. Scutagium 3.
marcarum._]
[Marge: _Archiep. negat a
Laicis censeri._]
[Marge: _Defertur ad 15.
Paschæ._]
Rex ab expeditione _Britanniæ_, _Andegaviæ_, _Pictaviæ_, & _Gasconiæ_,
sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Calend. _Februarii_,
A. D. 1231, colloquium init _Westmonasterii_ cum Prælatis & aliis regni
Magnatibus: & scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de
omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis[527]. Cui
_Richardus Cantuariensis_ Archiepiscopus & quidam Episcopi cum eo,
audacter resistentes, dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici
judicio subjici Laicorum, cum absque illis concessum fuisset scutagium
in finibus transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde
disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat,
usque XV Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici quam
Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.
[Note 527: _Ibid. pag. 354._]
[Marge: _A. D. 1232. Rex
petit auxilium ob Sumptus in
bello._]
Convenerant Nonas _Martii_ ad colloquium apud _Westmonasterium_ ad
vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam Prælati, quibus Rex
proposuit[528] quod magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ
expeditionis quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde
necessitate compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit.
[Note 528: _Ibid. 359._]
[Marge: _Laici ajunt se una
militasse, & sic
discedunt._]
Quo audito Comes _Cestriæ Ranulphus_ pro Magnatibus regni loquens,
respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de eo tenebant in
Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes & pecuniam suam ita
inaniter effuderunt, quod inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de
jure auxilium non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes
recesserunt.
[Marge: _Clerus petit
inducias._]
Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates
qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias
quousque ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est
itaque dies a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret
quod erat de jure faciendum.
[Marge: _Capitalis
Justitiarius deponitur._]
_Hubertus_ de _Burgo_ Comes _Cantii_ & Capitalis Angliæ Justitiarius
deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes qui
habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, venirent ad
Regem justitiam illico recepturi.
[Marge: _A. D. 1232. Reg.
16. 40ma pars bonorum Regi
data._]
Convenerunt, A. D. 1232, apud _Lambejam_ ad _colloquium_ in exaltatione
S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum Prælati cum
Proceribus regni[529] ubi concessa est Regi pro debitis quibus Comiti
Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab
Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt
frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis XVI.
[Note 529: _Mat. Par. pag. 364._]
[Marge: _Hub. de Burgo
declinat Concilium._]
_Hubertus_ de _Burgo_ cui datus fuerat a Rege iste terminus ad
respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis
nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem
Ecclesiæ confugiens, _Meritoniæ_ inter Canonicos delituit, mortem (ut
rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud _Parisium_, pag.
363, & in _Archæologo_ nostro.
Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit
literas in singulos Comitatus.
[Marge: _Modus colligendi
subsidium._]
_Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod
hodie subsidium dicimus._
[Marge: _Collectores &
Assessores._]
_Henricus_ Dei gratia Rex Anglorum, Petro de _Thaneo_, Willielmo de
_Culewurthe_, & Adæ filio _Willielmi_, Collectoribus Quadragesimæ,
salutem[530].
[Note 530: _Ibid. pag. 367._]
[Marge: _Concessio 40mæ
partis._]
Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, terras
habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, Barones, Milites,
Liberi homines, & _Villani_ de regno nostro, concesserunt nobis in
auxilium 40mam partem omnium mobilium suorum apparentium, sicut ea
habuerunt in crastino S. Matthæi anno regni nostri XVI. viz de _Bladis_,
carrucis, ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, &
deputatis ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti
Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis
Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, & terris ad
præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales spectantibus.
[Marge: _Taxanda per 4 de
villa & præpositum
juratos._]
[Marge: _Ipsi per alios._]
[Marge: _Villæ imbreviandæ
in rotulo._]
Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod prædicta
40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de qualibet Villa
integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus hominibus, una cum
Præpositis singularum Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium
mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos, in præsentia
militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum
duorum Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma
omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: & districte
imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum Baronia, quælibet villa
fuerit in parte, vel in toto.
[Marge: _Rotulus tradendus
Senescallo Baronis, ut Baro
colligat, &c._]
[Marge: _Pecunia Militib.
Assessoribus._]
[Marge: _Summa irrotulanda
inter Senescal. &
Assessor._]
Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, rotulus
omnium Particularium de singulis villis, & singulis Comitatibus,
liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato ipsius
Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc.
quod Baro vel Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam
colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel non
possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita quod nil inde
recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis Militibus Assessoribus
liberetur, in majori, & securiori villa singulorum Comitatuum. Et de
qualibet villa fiat summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus
Attornatum, vel Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.
[Marge: _Pecunia servanda in
majori villa sub sigillo &
clavib. Assess. & Vicecom._]
Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus
villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas
super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras
& claves suas.
[Marge: _Assessores mittent
rotulos taxationis & receptæ
ad Scaccarium._]
[Marge: _Pecunia at novum
Templum._]
Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos mittant
rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter ex quo
prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos suos ad
Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia reservetur in locis ubi
deposita fuit, donec ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum
Templum Londinense.
[Marge: _Non taxandus qui
non habet 40 den._]
Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non habuerit de
hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum ad minus.
Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu _Hertfordiæ_,
assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de _Hertfordia_, quod
singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire
faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat.
Valete.
[Marge: _A. D. 1233.
Magnates recusant venire ad
Parlamentum._]
Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Comites &
Barones ad _Colloquium_, ut venirent apud _Oxoniam_ ad festum S.
_Johannis_[531]. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum venire, tum propter
insidias alienigenarum; tum propter indignationem quam conceperant
adversus Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit contemptum.
[Note 531: _Mat. Par. pag. 372. Verb._]
[Marge: _Nunc veniunt
stipari, sed nihil actum._]
Edicit Rex aliud _Colloquium Westmonasterii_ ad Calendas Augusti, cui
magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed propter quorundam
absentiam, præsertim Comitis _Cestriæ_, qui de insidiis monitus, ocius
refugerat, nihil actum est.
_OBSERVATION._
Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre
Henri III & les Barons, à ce que les Ministres de ce
Monarque avoient tenté de les priver des droits que la
grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient
sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des
Fiefs que Guillaume le Conquérant leur avoit donnés,
possession dont Henri III vouloit se rendre le maître
absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à Henri III,
les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en
Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque
nouveau regne le rétablissement des Loix d'Edouard, les
Seigneurs avoient intérêt que celles du Conquérant fussent
maintenues. De là au commencement de quelques regnes on voit
les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours
de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été
introduites par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien
ne prouve mieux que ces Loix sont les seules sources dont
les Coutumes actuelles des Anglois sont émanées, que le peu
de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, tant
d'Edouard que de ses Prédécesseurs.
[Marge A: Dans les Remarques
sur le premier Volume des
Actes de Rymer.]
_FIN._
=========================================================================
_DICTIONNAIRE_
DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES
_DU TEXTE DE LITTLETON_.
Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot _Couvrefeu_, dit que dans
l'_Ouvrage_ de Littleton _il y a plus de paroles Normandes que
d'Angloises_. Cette observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il
falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: le Texte de ce
Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera certainement ce
préjugé.
L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît
Anglois que parce que la plupart des termes François qui étoient en
usage au commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec
les Loix de notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions
du Jurisconsulte Anglois different beaucoup des façons de parler qui se
rencontrent dans les Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps
où il vivoit, mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il
seroit important que l'on déterminât les époques du langage qui a été
spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il ne sera
jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels notre
Langue est parvenue au point de perfection où nous la voyons maintenant.
Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu
pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus
aujourd'hui d'usage. De là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont
puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans tous les Titres qui
leur ont offert des expressions surannées en plus grand nombre; mais ils
n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode.
Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible
pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas
cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que
ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs interprétations sont induits
à faire souvent signifier aux choses le contraire de ce qu'elles
désignent.
Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a
été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce
Recueil par un Dictionnaire Chronologique des termes successivement
usités en cette Province depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du
vieux Coutumier; mais nécessité par mon état actuel de me restraindre à
l'interprétation du Texte de Littleton, interprétation que je n'ai
d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi
borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte.
Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront
(si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur
l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second
Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des différens
Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire universel
du langage qui a subsisté en Normandie durant les cinq siecles que j'ai
précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage fait d'après cette
idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le
plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on ne
confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les
Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur
lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations.
A
_A_ de
_Abarrer_, empêcher l'effet.
_Abbatement_, destruction.
_Abbatre_, anéantir, rejetter.
_s'Abbatre en une terre_, s'en emparer.
_Abeiance_,
droit en _abeiance_, droit qui est suspendu.
_Able_, habile, propre, convenable.
_Abridger_, abréger.
_Accomplish_, accompli.
_Accompt_, comptés.
_Accordant_, qui a rapport, qui est conforme.
_Achate_, achat.
_Acquitance_, droit de se faire décharger par un autre
d'une demande
_Adwouson_, Patronage.
_Afferance_, rapport, produit.
_Affiance_, Fiançailles, promesse réciproque faite
entre deux parties de s'épouser.
_Affiert_, appartient, écheoit.
_Agard_, observé; _il fut agard_, il fut observé.
_Age_ de discrétion, 14 ans.
_Age plein_, Voyez _Pleinage_.
_Aiel_ ou _Ail_, Ayeul.
_Ale_, aller.
_Ale_, séparé, détaché, effacé.
_Alien_, étranger.
_Alien_, aliéner, vendre, donner, transporter.
_Alienee_, Aquereur.
_Alleger_, alléguer.
_Allotment_, l'action de faire des Lots.
_Almes_, ames.
_Alotte_, tombé dans un Lot.
_Allow_, approuvé.
_Allowable_, digne d'approbation.
_Allowance_, du Verbe allouer, accorder une chose
à quelqu'un.
_Alterate_, altéré, préjudicié, endommagé.
_Ambideux_, toutes les deux.
_Amnuity_, rente, revenu.
_Amount_, monte.
_Ancestors_, Ancêtres.
_Ancestrel_, d'Ancêtres.
_Anienter_, anéantir.
_Apiert_, il est prouvé, il paroît.
_Appearence_, comparence.
_Appel_, appellé, nommé.
_Apportion_, à proportion.
_Apprender_, s'instruire, apprendre.
_Aquitement_, décharge qu'un Garant doit au Garanti.
_Arer_, labourer.
_Arere_ ou _Adere_, arréragé.
_Arraigner_, impétrer, solliciter un Jugement,
assigner.
_Array_, préparé.
_As_, aux.
_Ascention_, droit de succéder à un Ascendant.
_Ascun_, aucun.
_Assent_, consentement.
_Assese_, réglé ou réglée.
_Assesser_, fixer, déterminer, établir.
_Assets_, assez.
_Assouth_, exempt, absous.
_Attainder_, Jugement de condamnation.
_Attaint_, actionné, poursuivi en Jugement.
_Attainte_, action pour se plaindre d'un Jugement ou
d'un Procès-verbal faux.
_Attornement_, transport.
_Attorner_, transporter à un autre un droit que l'on
_Attorney_, Porteur de Procuration.
_Available_, valable.
_Averment_, Aveu d'une tenure.
_Averrer_, prouver.
_Avers_, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la
Campagne.
_Aunt_, Tante.
_Avowerie_, reconnoissance faite au Seigneur par le
Vassal, de ce qu'il a des terres
relevantes de son Fief.
_Avoyde_, nul, compté pour rien.
_Autels_, autant.
_Auter_, autre.
_Aweroust_, doute.
_Auterment_, autrement.
_Auxy_ ou _Axy_, aussi.
B
_Barbits_, brebis.
_Baron_, Epoux.
_Barre_, exception.
_Barrer_, empêcher, priver.
_Barretors_, Chicaneurs.
_Baylement_, location.
_Bayler_, donner, louer une maison.
_Beale_, belle.
_Blees_, bleds.
_Bond_, borne.
_Bondage_, tenure villaine.
_Bont_, droit.
_Boefes_, boeufs.
_Bouch_, bouche.
_Breve_, bref.
_Burgesses_, Bourgeois.
_Burgessours_, Incendiaires.
_Burgh_, Bourg.
_Bushels_, Boisseaux.
C
_Cancell_, cancelé, scellé.
_Capons_, chapons.
_Carier_, charrier.
_Carue_, charue, autant de terre qu'il en faut
pour occuper une Charue.
_Case_, cas.
_Castle_, Château.
_Ceo_, ce
_Cest_, ce
_Ceulx_, ces
_Challenge_, moyens par lesquels on rejette le
témoignage des Jureurs.
_Chapter_, Chapitre.
_Chateux_ ou _Chatels_, effets mobiliers.
_Chaunter_, parler, décider, prononcer.
_Chescun_, chaque.
_Claime_, clameur.
_Claimer_, reconnoître, avouer, & aussi reclamer.
_Clove_, clou.
_Coadjutors_, concurrens.
_Coheirs_, Cohéritiers.
_Cohert_, forcer, obliger, contraindre.
_Colour_, apparence, droit apparent.
_Commeitter_, confier.
_Common_, commun.
_Compel_, forcé, obligé, contraint.
_Compeller_, forcer, obliger, contraindre.
_Compester_, disposer les terres à recevoir les
différentes semences avec succès.
_Complaine_, plainte.
_Comprehender_, comprendre.
_Conclude_, non-recevable.
_Congeable_, qui peut être expulsé.
_Continual_, continué.
_Contristiant_, Voyez _Nient_.
_Conveyer_, conserver à un autre un droit qu'on a.
_Conusans_, connoissance.
_Conusier_ ou _Conuster_, reconnoître, avouer.
_Conusor_, Prédécesseur, Auteur, celui au droit
duquel on jouit d'un fonds.
_Cornage_, publication ou convocation faite avec
une corne percée.
_Corrupt_, corrompu.
_Consen_ ou _Cosin_, Parent & Parente.
_Costage_, ou _Cost_, coût, débours.
_Covenants_, conventions.
_Covert_, couvert.
_Coverture_ ou _Couverture_, Mariage subsistant.
_Covin_, convention secrete, concert.
_Counsailer_, Conseiller.
_Counter_, conter, raconter.
_Countie_, Comté.
_Cresser_, accroissement.
_Culpable_, coupable.
_Cure_, soin.
_Curge_ ou _Courge_, court, _currit_.
_Curtesie_, droit de viduité dû au Mari qui a eu un
enfant vivant.
_Cy_, oui.
D
_Dagger_, dague, poignard.
_Damajouse_, dommageable.
_Darrain_, dernier.
_Deane_, Doyen.
_Deanry_, Chapitre, Doyenné.
_Decease_, décès.
_Declaration_, Contrat.
_Defeasible_, qui peut être anéanti.
_Defeat_, déchu, anéanti.
_Deforcer_, retenir injustement.
_Deins_, dans.
_Dementiers_, jours intermédiaires.
_Demesne_, propre.
_Demesnes_, propriétés, fonds.
_Detinue_, retenue, détention.
_Devates_, débat.
_Deviat_, mourut.
_Devider_, diviser, partager.
_Devier_, mourir, _il devy_, il meurt.
_Devise_, clause d'un Testament, Testament.
_Devisor_, Testateur.
_Disabilitie_, incapacité.
_Disable_, inhabile, incapable.
_Disabler_, prétendre que quelqu'un est inhabile,
incapable.
_Disagreer_, refuser,
_Discent_, Succession.
_Discinet_, Homme qui n'a point de ceinture.
_Disclaimer_, renoncer, méconnoître.
_Discontinuance_, interruption du droit qu'on a sur un
fonds par la vente qu'un autre, chargé
de conserver ce droit, en a faite.
_Discover_, découvrir.
_Disease_, figure, aspect.
_Disinheritance_, action par laquelle on deshérite
quelqu'un, on le dépouille d'un droit.
_Disparagement_, faire épouser à un Mineur ou à une
Mineure une personne de condition
inférieure ou qui est difforme, &c.
_Disseisissour_, celui qui dépossede.
_Distrainer_, saisir, enlever d'un fonds quelque
meuble.
_Distres_, _détresse_, saisie.
_Distresse_, faculté de dépouiller quelqu'un de sa
possession.
_Distributer_, distribuer.
_Divester_, dénaturer.
_Done_, _Donor_ ou _Donour_, Donateur.
_Donées_, Donataires.
_Dowment_, Dot.
_Droiturel_, légitime, conforme au droite.
_Duties_, redevances.
E
_Effectual_, exécuté, effectué.
_Egaltie_, égalité.
_Egresse_, sortie.
_Eigne_, aîné _ou_ aînée.
_Eigné_, aîné.
_Eeins_, dans, dedans.
_Eire_, Tribunal ambulant.
_Election_, choix.
_El ust ewe_, il _ou_ elle eût eu, _qu'il soit ewe_,
qu'il ait eu.
_Embear_, embarrasser, charger, occuper une chose
par une autre.
_Empleder_, appeller en Jugement.
_Enclosure_, empêchement, obstacle, opposition.
_Encounter_, envers, contre.
_Endent_, autentique.
_Endenture_, Acte autentique, double, & dont les deux
parties étant dentelées _s'endentent_
l'une avec l'autre.
_Endict_, convaincu, jugé, condamné.
_Endorce_, employé sur, endossé.
être _Endow_, avoir douaire.
_Endurer_, durer.
_Enheritance_ ou _enheritage_, succession.
_Enheritrix_, Héritiere.
_Enlarger_, étendre, augmenter.
_Ent_, cependant.
_Entaile_, qui a la faculté de succéder à un
_Fief à tail_ ou conditionnel.
_Entent_, point, a _cel entent_, en ce point.
_Enter_, entrer; il signifie aussi enregistrer.
_Entiertie_, totalité.
_Entire_, entier & entiere.
_Entrer_, se mettre en possession.
_Entry_, entrée.
_Equitie_, raison.
_Escheate_, échéance.
_Escrouet_, rouleau.
_Eslier_, choisir, opter.
_Especial_, spécial.
_Esperver_, épervier.
_Estate_, état.
_Ester_, être.
_Estope_, sans droit, non recevable, exclus.
_Estoyer_, subsister.
_Estoyera_, restera.
_Evidence_, preuve.
_Ewe_, eau.
_Excommengement_, excommunication.
_Executors_, Exécuteurs testamentaires.
_Expences_, dépenses.
_Expresser_, exprimer.
_Expulsement_, expulsion.
_Extinguishment_, amortissement, extinction.
_Extortionners_, Concussionnaires.
F
_Face_, fait.
_Failir_, faillir, manquer.
_Fait_, Acte.
_Fait polle_, Acte olographe, qui n'est point
autentique.
_Fauxer_, faire déclarer faux un Acte.
_Fealty_ ou _Fealtie_, fidélité.
_Feasance_, réduction.
_Feast_, Fête.
_Fee simple_, Fief héreditaire.
_Feigner_, feindre.
_Feoffee_, Fieffataire, feudataire.
_Feofment_, inféodation.
_Ferromus_, nous ferons.
_Fieffor_, celui qui donne un fonds en fief.
_File_, fille.
_Fime_, fumier.
_Finali_, final.
_Fine_, somme, amende, taxe, & aussi
transaction.
_Fits_, fils.
_Follie_, tort, faute.
_Forbarre_, privé, dépouillé.
_Forbarré_, empêché, non recevable.
_Forcprise_ ou _Fortspris_, excepté.
_Forsque_, sinon.
_Forstaller_, frauder un droit.
_Fort_, capable.
_Foundu_, fondé.
_Foundu_, copié, dressé sur un modele.
_Foyal_, fidele.
_Franckalmoigne_, franche-aumône.
_Franc tenement_, usufruit, possession des fruits, bien
dont on n'a que la jouissance.
_Friers_, freres.
_Fuit_, fut.
G
_Gallines_, poules.
_Gaunts_, gants.
_Genuler_, fléchir le genouil, s'agenoullier.
_Gilofer_, géroffle.
_Gisant_, en _gisant_, en jettant.
_Gisir_, consister en quelque chose, résider en
quelqu'un ou en quelque chose.
_Grants_, dons, cessions de biens.
_Grantor_, Donateur.
_Greinder_ ou _griender_, grand, élevé, plus considérable.
_Griever_, faire préjudice.
H
_Hanap_, coupe.
_Happer_, arriver, il _happa_, il arriva que, &c.
il veut dire aussi se _procurer_,
obtenir.
_Heires_, hoirs, successeurs, héritiers.
_Hont_, honte.
_Host_, armée.
_Hotchpot_, rapport entre cohéritiers.
I
_Iammes_, jamais.
_Impeachment_, empêchement.
_In_, dans.
_Incumbent_, pourvu d'un Bénéfice; celui qui
l'occupe.
_Indenture_, voyez _Endenture_.
_Indictment_, assignation.
_Inheritable_, qui a droit de succéder.
_Interrupt_, interrompt & interrompre.
_Joine_, déposé en la main de Justice.
_Mise joine_, gages que le demandeur & le défendeur
donnoient respectivement avant de
plaider.
_Jointment_, conjointement.
_Jointure_, tenure que l'on possede conjointement
avec quelqu'un.
_Issint_, ainsi.
_Issuant_, sorti.
_Issue_, enfant.
_Jurie_, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le
rapport des Jureurs.
_Justices_, Juges.
_Juventute_, jeunesse.
L
_Laches_, négligence.
_Large_, _prender a large_, prendre une chose dans sa Généralité.
_Lease_, _leas_, cession, abandon.
_Lessee_, cessionnaire.
_Lessor_, celui qui cede.
_Letter_, Acte, Ecrit, Lettre.
_Levie_, approuvé, _sine levie_, transaction
ratifiée par les Juges.
_Ley_, Loi; ce mot se prend aussi pour
bataille,_Ley gager_, c'est gager la
bataille.
_Liable_, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter
quelque convention.
_Limit_, spécifié, désigné.
_Lirroit_, il seroit permis.
_Liver_, livre de poids.
_Liverie de saisin_, investiture.
_Lou_, quand.
_Lour_, leur.
M
_Maihemer_, disloquer, estropier.
_Maines_, mains.
_Maintenance_, manutention, conservation.
_Maner_, maniere.
_Manor_, Manoir, Seigneurie.
_Manumission_, affranchissement.
_Marches_, frontiere.
_Marry_, marié.
_Master_, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur.
_Matter_, matiere.
_Meane_, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot
est quelquefois substantif, quelquefois
adjectif.
_Mease_, masure; il veut dire aussi moyen.
_Meason_, maison.
_Meinder_, moindre.
_Meins_, moins.
_Melieux_, meilleur.
_Mercie_, merci, _estre en le mercie_, être à la
merci.
_Mere_, vrai, certain, _plus mere_, plus certain.
_Mese_, métairie.
_Mesmes_, moi-même.
_Mesnaltie_, état du Seigneur moyen, intermédiaire.
_Mesne_, moyen, qui tient le milieu.
_Metes_, mesures.
_Mi_, pas _ou_ point.
_Mischief_, malheur.
_Mise_, gages.
_Mitter_, mettre, employer.
_Moity_, moitié.
_Money_, monnoie.
_Monstrans_, exhibition.
_Morant_, mort.
_Morier_, finir, s'éteindre.
_Mulier_, enfant né avant le mariage.
_Mulnes_, moindre, plus petit, plus jeune.
_Mults_, plusieurs.
_Muster_, _montre_, revue de troupes.
N
_Nemy_, non pas.
_Nief_, femme née en villenage.
_Nient_, n'est pas _ou_ rien; il signifie
quelquefois _sans_ comme dans ce mot
_nient constritant_, sans faire injustice,
malgré, indépendamment.
_Nonage_, minorité.
_Nosme_, nom.
_Noyer_, nuire.
_Nulluy_, aucun.
_Number_, nombre.
O
_Ordaine_, ordonné.
_Order_, ordre.
_Ordinance_, Réglement.
_Ordinari_, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire.
_Ores_, en ce cas.
_Original_, Bref originaire, en vertu duquel on
intente Action.
_Oter_, enlever, expulser, chasser.
_Ove_, avec.
_Ouster_, outre, au-delà, & encore.
_Owelti_, égalité.
P
_Panel_, partie, un certain nombre.
_Paramont_ ou _Paramount_, suzerain.
_Parcener_, copartageant.
_Parker_, garde-parc.
_Parlance_, façon de parler.
_Parol_, mot, expression.
_Parson_, Curé.
_Partition_, partage.
_Passe_, pas _ou_ pas assez.
_Pavor_, peur, crainte.
_Pays_, campagne.
_Pee_, pied.
_Pepper_, poivre.
_Perceiver_, percevoir.
_Per enter_, entre.
_Performer_, accomplir, exécuter.
_Personaltie_, être _en
personaltie_, être personnelle.
_Pier_, pere.
_Pile_, boule.
_Piller_, pilier.
_Pischer_, pêcher.
_Pleast_, il plaira.
_Pleader_, faire valoir des raisons en Jugement,
plaider.
_Plee_, Plaidoyer.
_Pleinage_, majorité de 21 ans.
_Plesors_, plusieurs.
_Plist_ ou _Plyte_, état, droit, puissance.
_Pluis_, plus.
_Poigne_, poing.
_Poit_, _Poyt_ ou _Poet_, peut.
_Il port_, il intente, il présente.
_Possesse_, possesseur.
_Post_, pouvoir, droit sur un fonds.
_Pours_, pauvres.
_Power_, pouvoir.
_Praiers_, prieres.
_Prescriber_, se servir de prescription.
_Presentement_, présentation.
_Preyer_, prier.
_Primer_, premier.
_Prisel_, _prise_, acceptation, condition.
_Prist_, prêt, _paratus_.
_Privitie_, correspondance qu'il y a entre deux
personnes.
_Privy_, qui est seul saisi.
_Prompter_, promesse, engagement.
_Proof_, preuve.
_Protect_, protégé.
_Puissoit_, pouvoit.
_Pur_, pour.
_Pur_, par.
_Purchase_, acquisition.
_Purparty_, lot, part.
_Purport_, suppose _ou_ supplée.
Q
_Quart_, quatrieme.
_Quarter_, quart, quartier.
_Querer_, chercher.
_Queulx_, quels.
_Quiet_, paix.
_Quietment_, sans trouble, paisiblement.
R
_Rate_, raison.
_Realtie_, être en _realtie_, avoir rapport, être attaché à un fonds de
terre ou à tout autre immeuble.
_Reantry_, reprise de possession.
_Reason_, raison.
_Reattachement_, nouvelle assignation.
_Receiver_, recevoir.
_Recognitors_, ceux qui étoient chargés par l'Assise
d'examiner un fait, & d'en faire le
rapport.
_Recommons_, nouveau Bref.
_Recoverer_, recouvrer.
_Recoverie_, recouvrement.
_Recousse_, reclamation.
_Redisseisin_, deuxieme dépossession.
_Reel_, qui provient d'un fonds.
_Reeve_, Prevôt d'une Seigneurie.
_Refusal_, refus.
_Regardant_, dépendant.
_Regresse_, sortie récidivée, réitérée.
_Rehearsal_, dispositif, préambule.
_Rehercer_, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on
a exprimé en un autre.
_Releases_, abandon, délaissemens.
_Relinquiser_, abandonner, laisser.
_Remainder_, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont
réservés après la vente ou après le don.
_Remembrance_, souvenir.
_Remitter_, remettre, renvoyer ou restituer; il veut
dire aussi restitution.
_Remnant_ ou _Remanant_, restant, le surplus.
_Replegiare_, révendication.
_Replevin_, main-levée.
_Reprise_, reprise, révendication.
_Requirer_, exiger, requerir.
_Resceit_, recette.
_Respect_, rapport, relation.
_Respondu_, être _respondu_, être représenté en Jugement par un
Procureur.
_Rette_, réputé, présumé.
_Returner_, récuser, rejetter, exclure.
_Reverser_, renverser, anéantir, détruire, effacer.
_Ristrainer_, excepter.
_Roberi_, vol.
_Rol_, Rôle, Registre, Papier terrier.
_Rule_, Rôle.
S
_Sa_, se prend aussi pour son.
_Salvation_, conservation.
_Sane_, sain & santé.
_Satiffie_, content, satisfait.
_Savant_, se réservant.
_Sauns_, sans.
_Scotes_, Ecossois.
_Seale_, Sceau.
_Secular_ ou _Seculer_, Séculier.
_Seisin_, possession.
_Semble_, semblable.
_Serement_, serment.
_Servant_, domestique.
_Serue_, fonction.
_Sete_, fleche.
_Sever_, séparer, distinguer, diviser, & aussi
séparé, distinct, différent.
_Several_, différent, divers.
_Severaltie_ part en
_Severaltie_, à part, en particulier, séparément.
_Sewer_, Ecuyer d'armes.
_Soens_, siens.
_Soër_, Soeur.
_Soke_, charue.
_Soint_, soient.
_Sole_, seul.
il _Soloit_, il étoit ordinaire, on avoit coutume de,
&c.
_South_, sous.
_Souveraingtie_, supériorité.
_Space_, espace.
_Spours_, éperons.
_Staple_, Foire.
_State_, état.
_Statude_, Statut.
_Subdver_, soumettre.
_Substance_, moyen, soutien, appui d'une cause.
_Suer_, suivre, poursuivre.
_Suffer_, souffrir.
_Sufficientment_, suffisamment.
_Suit_, poursuite, procédure.
_Suit_, suivi.
_Summ_, somme.
_Summoner_, avertir, sommer.
_Surdant_, qui naît, qui part, qui sort d'une chose.
_Surrender_, remettre.
_Surrender_, délivrer, retrocéder, délivré ou
retrocédé.
_Surviver_, survivant.
_Sustemer_, entretenir, conserver.
T
_Tail_, restraint, modifié.
_Teignir_, penser, opiner.
_Teignomus_, nous tenons tel fonds de tel Seigneur.
_Tenancie_, tenure.
_Tender_, offrir, offre.
_Termor_, celui qui tient à terme.
_Test_, tête.
_Tiel_, tel.
_Tierce_, troisieme.
_Title_, titre.
_Traire_, attirer après soi.
_Trenchast_, fut affectée, fut hypotéquée.
_Trespasse_, excès.
_Trie_, attesté.
_Trier_, plaider.
_Tollir_, priver.
_Torcenouse_, violence.
_Torcious_, violent.
_Torciousement_, par force.
V
_Vacation_, vacance d'un Bénéfice.
_Value_, prix, valeur.
_Veier_, voir.
_Veignir_, _venir_, parvenir, succéder.
_Vendredie_, Vendredi.
_Venter_, ventre.
_Verdict_, procès-verbal, rapport des Jurés.
_Verie_, vraie.
_Veritie_, vérité.
_Vetue_, chose vêtue, attachée, réunie à une autre.
_View_, vu.
_Vintisme_, vingtieme.
_Uncore_, encore.
_Voide_, nul.
_Volunt_, volonté.
_Vouchee_, appellé en jugement ou en garantie.
_Voucher_, appeller.
_Voy_, voie.
_Vre_, voir, vue.
_Urera_, servira, sera utile.
_Use_, usage.
_Ust_, eut.
_Utlagarie_, contumace, bannissement.
_Utlage_, contumacé, banni.
W
_Waive_, vagabond.
_Wast_, dégradation d'héritages.
[Illustration]
======================================================================
_ECLAIRCISSEMENS_