I lár an tsos bhrónaigh úd do sgread go dian dána an aon fhear amháin
faire do bhí leasmuigh. Cad do bhí air? Bhí buidhean armtha ag teacht go
lán-thapa fá n-a ndéin! Bhí an ghealach ’na suidhe i dtreó ná féadfadh
aon dearmad a bheith air. Láithreach bhí muinntear an Iarla go léir ar a
mbunaibh, is le mire splainnc do luigheadar ar an cábán do leagadh ar
fad is do sgaipeadh ó chéile, is na hearraidhe go léir a cheartughadh. I
gcionn tamaill bhig ní raibh aon chábán le feicsint; leapacha,
suidheacháin, áthraigh, cuireadh iad go léir i leath-taoibh, is ’na
n-ionad bhí arm faobhair. Ba léir dóibh anois ná raibh ’san mbuidhin sin
acht timcheall caogad fear. Ba mhinic ag sleamhanughadh idir na clocha
iad, acht ’na dhiaidh sin bhíodar ag cur díobh gan ró-mhaill.
Ní ortha féin do bhí na fir ag cuimhne, acht ar an Iarla is ar an
óglách. Ba bhreágh an rud le Cormac bás d’fagháil i dtreasaibh na n-arm
ag breacadh fód a thíre le na chuid fola, acht anois b’éigin dó dul i
bhfolach i bhfochair an Iarla i gcumar do bhí ag dul isteach fá’n
gcarraig, fad do bhí an námhaid ’na dtimcheall. Dá aimhdheóin bhais do
cuireadh d’fhiacaibh ar an Iarla dul i bhfolach; b’fhearr leis go mór
seasamh go dána i n-aghaidh an námhad, acht dubhairt a champánaigh leis
gur shuarach an ghlóir do bhí le fagháil ag seanóir ó bhás ar thaobh
chnuich i meadhón oidhche i measg uathadh beag fear. Do chuireadar
muinntear an Iarla i dtreó cosanta iad féin, is ba shocair dána a
seasamh ag feitheamh leis an námhaid.
Dála mhuinntire na Bainríoghna, is é do cheapadar teacht i gan-fhios ar
an mbuidhin eile, is dá bhrígh sin is beag an t-áthas do bhí ortha
’nuair a chonnacadar iad ullamh gléasda chum comhraic; acht anois ní
raibh leigheas air, caithfid dúl ’na n-aghaidh. Is deimhin gur bh’fhusa
ádhbhar fear ’na gcodladh gan sgáth, gan cosaint, do chlaoidheadh i lár
na hoidhche, ná dul chum coimheasgair le buidhin aibidh, clisde, armtha,
lán do mheanmain; acht bhí sé anois ró-dhéidheanach dóibh teicheamh.
’Nuair a bhíodar i ngearracht lámhaighe dá chéile chuir muinntear an
Iarla maidhm do mhuscaitíbh ’na measg, do rinne manntach a dtreasa, acht
do luigheadar ortha--an méid nár thuit díobh--go dána neamh-eaglach,
agus is gearr go raibh an dá bhuidhin go daingean i n-achrann ’na
chéile. Do líon fuaim a bhfuirse, a ngreadadh, a gcartadh is a
sgreadaigh an gleann; d’aith-fhreagradar na cnuic i gach taobh i dtreó
gur dhóigh leat go raibh mór-chogadh ar siubhal idir na sléibhte. Is
ró-shoilléir d’airighead fothram an chogaidh ’san uaimh ina raibh an
bheirt, is ní raibh Cormac sásda ’na aigneadh gan bheith i measg na
gcuradh, is ’nuair bhí na turraingidhe ag dul i dtréine is na geóinte ag
dul i n-aoirde bhí briseadh ar an bhfoidhne aige, is do sgíord amach
fá’n ngleann. Do rug sé ar shleagh is do chaith sé é féin i measg na
ngaisgidheach go lán-dásachtach is ní gan fuil do dhortadh é.
Is tapa do rinne sé amach óglách clúdaighthe le héadach pláta, ar nár
dhóigh leat go raibh fonn comhraich, is do thug fogha dá shleagh fé. Do
theip an céad urchar air. Do dhruid an fear eile leath taoibh is do rug
ar an sleigh is do tharraingeadar ó chéile é go dian dásachtach. Taréis
tamaill níor thaitn an cleas soin leó is fá mar d’aontuighidís do
raideadar araon uatha an shleagh is do ghreamadar a chéile i
n-iomarsgáil chruaidh chas-achrannach. Taréis géar-chatha do síneadh
Cormac ar an dtalamh le mór-thuairt, is ’nuair a bhí fear an éididh chum
imshneamh do dhéanamh dá thurrainn do rug Cormac ar chois air, is do
tharraing leis go talamh é.
Do bhíodar araon annsoin ar an dtalamh go daingean n-achrann ’na chéile
mar dhá nathair nimhe, ag gearradh is ag stracadh a chéile, gan sost,
gan suaimhneas, gan aoin’ne aca ag léigean do’n duine eile éirghe ná
caoi éirghthe aige féin, ag féachaint ar a chéile le fuath is le
dian-fheirg, ag unfairt is ag fuirseadh is ag fásgadh a chéile.
Doirteadh fuil eatortha go lán-tiugh. Bíodar araon i léir-chrithibh báis
le tachtadh is le múchadh is le géar-bhrughadh. Do snaidhmeadh Cormac
cum talmhan le barróig fhir an éididh, is do snaidhmeadh eisean le
barróig Chormaic gan caoi ar sgaoileadh ná ar bhfuasgailt ag ceachtar
díobh, go ráinig gur shatail fear do bhuidhin na Bainríoghna ’na
dhlúth-choimheasgar le námhaid ar troigh fhir an éididh dá bhasgadh go
daingean i dtreó gur b’éigin dó a ghreim a bhogadh. ’Nuair mhothuigh
Cormac é féin sgaoilte do phreab sé ar a bhunaibh, do rug ar an shleigh
do bhí ina aice ar an dtalamh is do dhian-sháthaigh an fear sínte tríd
an muineál áit ná raibh díon an éididh aige. Níor chorruigh sé ó shoin
amach.
Is beag ná raibh deireadh leis an mbruighin. Do claoidheadh muinntear na
Bainríoghna, is ní morán díobh do chuaidh slán as an ngleó. Acht do rug
an ceann urraid do bhí ortha a chnámha leis gan brughadh, gan basgadh.
Fear mór groidhe do b’eadh é, agus is beag an tuirse bhí air ag cur an
chnuic amach de taréis an iomaidh sin. Acht ní raibh fonn mór cogaidh
air an oidhche sin, óir ná feacaidh sé an tIarla i measg an námhad. Níor
thuit acht cúigear ar fad do bhuidhin an Iarla. Ag gabháil timcheall do
Chormac ag infhiúchadh na mharbh do baineadh geit as nuair tháinig sé
chum an óglaigh do threasgair sé féin; mar cad a chífeadh sé fá’n
éideadh acht corp Éamuinn! Go dtí an uair sin ní raibh aon fhios aige
air fheall-bheartaibh Éamuinn. Ní raibh sé gan droch-amhras air le
déidheanaighe, acht anois b’fhollas dó cad do bhí uaidh ó thúis. Cad iad
na smaointe do rith i n-aigneadh Chormaic ’nuair do mhachtnaimh sé ar
ghniomharthaibh an óglaigh úd, ar a ghliocais, ar a shleamhanacht, ar a
urradhas aithiseach, ar a bhladaireacht béil agus a chroidhe lán
d’fheall. D’aithris sé do’n Iarla ciannos do theagmhuigheadar le chéile
ar dtúis is ciannos do mealladh é féin leis.
Dála muinntire an Iarla do bheartuigheadar gur fáidh éigin Cormac do
tháinig cum iad do shaoradh ó mhillead na nGall; mar b’ar a shon
d’fhanadar suas chomh déidheanach an oidhche sin, fá mar a mbeith siad
ag feitheamh de n-am ar an námhaid, agus nár mhairbh sé len’ uillin féin
an t-óglach úd an fheill. Do chuarduigheadar balcasaidhe an óglaigh; is
ó litreachaibh do fuaradar ionnta b’fhollas dóibh gurbh’ cladhaire é, go
raibh sé ag iarraidh ceann an Iarla d’fhagháil dó féin, is go raibh sé
fá mhionna Cormac do mharbhadh, is gur bh’é Domhnall Dubh ceann urraid
do bhí an oidhche sin ortha. Ní raibh aon trácht ar an gCaomhach, is cé
gur mhór é a iontaoibh as, do chuir claon-bhearta na beirte eile
droch-amhras in’aigne i dtaobh an Chaomhaigh. Bí eagla air go raibh
seisean leis iompuighthe i gcoinnibh an Iarla.
------------------------------------------------------------------------
AN tAONMHADH hALT DÉAG.