Ar maidin lá’r n-a bhárach do luigheadar ortha a dtriúr go mall is go
seachnamhail tré ghleanntaibh na hAbhann Móire. Ar uairibh do
chongbhadar le chéile ar eagla roimh namhaid, is ar uairibh do sgaradar
ó chéile ar feadh tamaill ar eagla go dtabharfaidhe fá dheara iad. B’
éigin dóibh go minic bheith gan lón ar eagla dá solátharóchadh siad é go
mbéarthaidhe go hobann ortha; is b’éigin dóibh codladh ins na coilltibh
do thárla ’na slighidh. Is amhlaidh d’fhaireadh an bheirt aosda gach re
tamall do’n oidhche i gcuma go mbeadh codladh na hoidhche ar fad ag
Cormac.
Bhí an chríoch tré n-ar ghabhadar millte, sgriosta tar fóir. Bhí guirt
choirce is chruinneachta na gcosair easair, nó losguighthe gan bhrígh.
Bhí na tighthe ar lár, na dóirse is na taobháin briste, an díon
imthighthe leis an ngaoith; bhí na daoine bochta lér bhain na tighthe
seo ’na seicidiúraibh ag seasamh ar thaobh bhóthair is ag crith le
fuacht gan balcaisíbh gan bhiadh gan digh, nó bailighthe fá ghéagaibh na
gcrann, nó, fós, ag cuardach rud éigin bhainfeadh an t-ocras díobh tré
gharradhaibh loitighthe is tré mhóinfhéaraibh dubh-loisgthe. Ba
thruaighmhéileach an radharc na páistí beaga bochta tarlomnochta gan
lúth ’na mballaibh, gan sméide ’na ngnúisibh, gan uaim ghrinn ná cheóil
’na mbéalaibh, gan súgradh ar bhántaibh mar ba ghnáth, acht ’na
síománaigh fuirighthe fann ag bailiughadh na neanntóg nó ag suidhe cois
bhallaidhe fuar is gan fiú na coisidheachta aca.
Bhí an t-arbhar, áit nár loiteadh le teinidh é, ag aibiughadh is ag
breacadh go lán-mhear. I n-áiteannaibh bhí sé gearrtha is curtha i
bhfolach sul a bhfuaideóchadh muinntear an chogaidh é, is bhí fir ag
faire gach lá ar na mullachaibh mór-dtimcheall. D’fhaireadar na
gabháltaidhe a mbólacht ló is oidhche, is níor bheartuigh aon’ne gur
bh’fhiú uair do chloig a bheatha ná a mhaoin. Bhí na daoine ag fagháil
bháis go tiugh le hocras is le hanró is go minic ní raibh aon ne’ chum
iad d’ adhnacadh. Níor bh’annamh le feicsint ablacha leath-lobhtha ar
dhruim talmhan stollta as a chéile le gadharaibh. Níor bh’annamh le
feicsint páistí óga bailighthe timcheall na n-ablach sain dá n-ithe go
cíocrach is ag síor-bhruighean le chéile ’na dtaobh. Do leath an bás
agus an t-ocras daol-bhrat bróin ar spéir is ar thalamh. Ní raibh séis
na gotha daonna i dtigh ná gáir na n-éan i gcoill le cloisint lá
grianmhar foghmhair ar feadh mílte do’n tslighidh.
Tráthnóna áirithe do bhíodar ins an tír idir fhuinse na hAbhann Móire is
an tOileán. Do tháinig mór-shéideadh gaoithe is fearthainne ortha go
hobann do rinn’ oidhche do’n lá. Láithreach baill bhí na bóithre go léir
fá thuile is na sruthair mór-dtimcheall do bhí i ndísg nach mór ar
maidin anois ’na dtuiltibh móra ag cur a nglór i gcéin. Ar uairibh do
las an spéir le splanncaibh lonnracha, is ’na ndiaidh d’airighthí
fothram uathbhásach tóirnigh ag gluaiseacht, ag filleadh, is ag
aith-fhilleadh idir na sléibhtibh mar fhuaim chogaidh na n-athach. Bhí
an triúr anois fliuch isteach go dtí an croiceann, is a gcuid balcaisí
chomh trom soin le fliuchán gur dheacair dóibh siubhal; ’na fhochair sin
bhíodar lag-bhríoghach ó throsgadh an lae, is ba mhithid dóibh imshníomh
do dhéanamh ar fhuithin éigin d’fhagháil i gcomhair na hoidhche do bhí
anois ag tuitim go dubh-sgamallach ar mhuir is ar thalamh. Ag machtnamh
ar an chruaidh-cheist sin dóibh do chonnacadar os a gcomhair teach
gabháltaidhe ar árd le hais an bhóthair; bhí na ballaidhe gealta le
haol, is bhí díon cluthmhar seasgair air lasmuigh; acht ní mórán eile
bhí le feiscint ’na thimcheall do chuireadh fonn ar lucht siubhail dul
isteach chum a sgís do léigean díobh. Bhí ba is capaill i bhfearann le
hais an tighe ag baint sgáith na gcladhthach dá chéile mar chomairce ó’n
anfadh.
Do thógadar comhairle a chéile an rachaidís isteach ag iarraidh dín na
hoidhche. Agus is í comhairle do cheapadar, d’aon mheón amháin, dul fá
dhéin an tighe, gur bh’fheárr bheith i gcontabhairt bháis ó námhaid ná
fanmhaint go fuar, fliuch, fann, fá gharbh-shín na hoidhche. ’Nuair a
thángadar go dtí an doras, do fuaradar leath-osgailte é, is chuadhadar
isteach gan chuireadh, gan iarraidh. Bhíodar chomh fliuch, chomh fuar
soin, chomh teirce le lagachar is le hocras go dtiocfadh truagh dhóibh i
gcroidhe a námhad féin, dá chruaidh-chroidhighe neamh-thruaighmhéilighe
é. Acht cibé eagla bhí ortha roimh mhuinntir an tighe níor lean sé i
bhfad díobh. Do bhí fear d’aois timcheall an dá fhichead, is a bhean
mórán níos óige is ceathrar leanbh ’na suidhe le hais teineadh do las ós
a gcomhair go soillseach is go seasgair ar an teinnteán, gan bheann aca
ar an anfadh do bhí ag réabadh tor is ag tréan-luasgadh coillte
lasmuigh. D’éirigh fear an tighe is a bhean i n-éinfheacht is chuireadar
fáilte rómpa le hurraim is le cneas-dacht. Do labhair an Caomhach
láithreach is dubhairt gur deoraidhthe iad do bhí ag dul i gcéin is go
raibh sé do dhonas ortha garbh-anfadh do bhreith ortha ins an áit
fhiadhain neamh-dhíonmhair soin, is go mbeidís buidheach go deó dá
dtabharfaidís dóibh cead fanamhna fá dhíon an tighe go maidin. Do bhí sé
chum a thuilleadh d’aithris ’nuair chuir fear an tighe cosg air ag rádh
go raibh céad fáilte rómpa, is gan maill do rinneadh gach ar bh’fhéidir
chum cabhruighthe leó. Do luigh fear an tighe is a bhean ar bhreis
teineadh do chórughadh chum a gcuid éadaigh do thiormughadh. Níor
bh’fada gur shuidheadar na deóraidhthe chum bídh, do hullmhuigheadh le
deithineas, acht bhíodar, ’na dhiaidh sin, milis soghail, tar éis a
gcuid sgís is anró. Bhí Cormac chomh lag soin gur bh’éigin dó dul do
chodladh gan moill. D’fhan an bheirt eile go ceann i bhfad do’n oidhche
ag comhrádh le muinntir an tighe. Ba mhilis subháilceach a gcomhrádh le
chéile, acht níor tharraing aon’ne aca chuige cúrsa an chogaidh ná aon
rud eile ar a mbeith áiteamh nó dhá chéadfaidh. Fuair Chormac leabaidh i
seómra bheag i mbarr an tighe, is do chodail an bheirt eile i seómra fá
leith. Tar éis dul do chodladh don bheirt d’airigheadar muinntir an
tighe go gnóthach ag ullmhughadh bídh, dar leó, do dheoraidhthibh éigin
eile do tháinig chuca i lár na hoidhche.
Tar éis tamaill do chiúinigh an teach ar fad acht níor fhág soin an
Caomhach gan eagla go n-imtheóchadh rud éigin ar Chormac. Níor dhún súil
leis, cé gur sámh do chodail an t-athach le n’ais. Le neart a
neamh-shuaimhnis d’éirigh sé ’na shuidhe go socair, is d’éaluigh go
ciúin ’san dorchadas go doras an tseómra i n-a raibh Cormac. D’éist sé
ar feadh tamaill ag an doras is d’airigh go soilléir osnaidhe is gearán
an óglaigh. D’osgail sé an doras. Ní raibh splannc solais ’san tseómra.
Do tháinig crith-eagla air ag déanamh ar an leabaidh dó. Is geárr gur
lámhuigh sé duine éigin ag tabhairt iarracht ar fhear na leapadh do
thachtadh. Do sgread an t-óglách le pian. Do rug an Caomhach ar an té
bhí dhá thachtadh. Níor labhradar gíog le chéile acht dul i n-achrann i
n-a chéile i ndian-fhuirse. ’Nuair do thosnuigh Cormac ar sgreadadh do
bhog an rábaire dá ghreim, do strac sé é féin as lámhaibh an Chaomhaigh,
is amach an doras leis ’san dorchadas is níor fhill ó shoin. Ar maidin
ní raibh a thuairisg le fagháil. Do thuit Cormac i lagachar is d’imthigh
cuimhne na hoidhche sin ar fad as a mheabhair, is b’éigin do’n bheirt
eile gluaiseacht chum siubhail is é d’fhágáil ’na ndiaidh sínte ar
leabaidh i bhfiabhras, tinn te trioblóideach.
------------------------------------------------------------------------
AN CÚIGEADH hALT.