AN tATHACH.
Tar éis tamaill bhig na dhiaidh sin do chogair an bheirt ar an lochta le
chéile, agus is é rún do cheapadar fanmhaint mar a rabhadar gan
corraidhe go tuitim na hoidhche. Is cortha, cráidhte bhíodar ’nuair do
thosnuigh solas an lae ar sgaipeadh fá dheireadh, is do thuit dorchadas
ar an tseomra doilbh úd, i gcuma na féadfá do lámh shínte d’fheicsint.
Is socair d’éirigh an bheirt; chuireadar an dréimre mar a raibh sé, is
thángadar chum talmhan. Is tapa do dhruid an Caomhach go dtí an doras,
is aireach do sháthuigh sé a cheann amach ’is ró-mhear d’iompuigh sé ar
a sháil is dubhairt le Cormac: “lean mé.”
Do lean Cormac gan gíog agus is tapa bhíodar ar aon arís ag síor-rith
treasna na tíre. Do líon trom-sgamall dorchadais an spéir mór-dtimcheall
acht siúd chum siubhail iad le mire iongantach tré fhéar nglas, tré
choirce, tar chorrachaibh, tar ruaidhtibh, tar aibhnibh meara, láidre,
ina raibh uisge go slinneánaibh ortha, gan sos, gan leisge. Do
luigheadar ortha is gan fios aca cá raibh a n-aghaidh, acht go raibh an
Caomhach cinnte go rabhadar ag druidim ó’n gCathair. Fá dheireadh do
stadadar, agus is tnáithte teirce do chaitheadar iad féin ar an dtalamh.
Ann san d’athruigheadar le chéile a gcasóga i gcás ná h-aithneóchaidhe
iad is cheapadar gur mhithid dóibh imneamh do dhéanamh ar dhíon éigin
d’fhagháil go maidin.
Uime sin, i gcló bacach gan fuithin ó gharbh-shín na hoidhche do
bhuaileadar go cneasda doras botháin do thárla ’na slighidh i n-aice
srotha i measg árd-chrann ngéag-chluthar. Ar dtúis níor freagradh,
acht ar mbualadh arís is arís dóibh níos déine, d’airigheadh guth
uathbhásach leastigh adubhairt: “Cia hé sin? Tar isteach.” D’osgail an
Caomhach an doras, is ní gan faitchíos é, is isteach leó ar aon go
haimh-leisgeamhail.
I bhfíor-lár an tseomra dár osgail an doras soin, bhí fear ’na sheasamh
i n-a raibh aoirde iongantach. Ba dhubh é a aghaidh; bhí meagal fada
feasóige air; bhí a fhorraidhe bog torach is ba fhiadhain sgeóinteamhail
na súile do leath-fholaigheadh fútha. Bhí an teine ar an dteinteán nach
mór caithte is le n-a hais bean sgoth-aosda ag suidhe ag fuagháil.
D’iompuigh sí a ceann ’nuair a tháinig na deóraidh isteach is tar éis
iad d’infhiúchadh go géar, do lean sí dá hobair. “Cia hiad sibh-se, nó
cad tá uaibh?” ar an guth mar tóirneach do chuir sgannradh cheana orra.
“Is bacaigh bochta sinn-ne,” ar an Caomhach, “ar ar thuit an oidhche
gharbh so gan díon, gan fuithin, gan biadh, gan digh, ó chailleamar ar
slighe. Táimíd lag le hocras. I n-ainm Dé tabhair dúinn fuithin go
maidin, is beagán éigin le n-ithe.” “Táthaoi i n-aghaidh na
Bainríoghna,” ar an guth éachtach céadna. “Ní fhuilimíd ag déanamh
dadaimh ’na coinnibh,” ar an Caomhach. “Tá an chroch ró-mhaith dá
námhadaibh,” ar an ghuth, “is go gcríochnuighthear iad uile uirthi; acht
druididh chum na teineadh; a Cháit, faigh rud éigin le n-ithe.” Do
dírígheadh na focail seo chum na mná; is d’éirigh sí láithreach ’na
seasamh is chuaidh i seomra bheag fá leith. I gcionn tamaill do chas sí
le harán mine coirce, is beagán éisg, is do chuir ar bhord bheag i
láthair na mbacach le hais na teineadh, is annsoin do chuaidh sí ag
iarraidh bainne dhóibh.
Bhí an-dúil ag an mbeirt ’san mbiadh tar éis a gcuid anró is trosga. Do
sheas an t-athach i leathtaoibh ar feadh na haimsire is gan focal as,
acht mar a chuireadh ceist ortha, cad as iad, nó cad do b’ ainm dóibh,
nó mar soin. Ba léir dóibh nár chreid sé focal adubhradar, is tháinig
lán-fhaitchíos orra. Acht b’ éigin dóibh a gcuid faitchís do cheilt
chomh maith is b’ fhéidir leó. Bhí a lán do’n oidhche caithte nuair
adubhairt an t-athach leó go garbh-ghothach é féin do leanmhaint is
sháthuigh sé go tapa rómpa i seomra léir-dhorchá; is neamh-chneasda do
dheimhnigh sé dhóibh go raibh aon leabhaidh amháin annsoin ’na gcomhair,
is d’fhág slán aca, do dhún an doras ’na dhiaidh, is do chuir glas air
go daingean.
’Nuair d’airigh Mac Uí Caoimh fuaim na heochrach ag daingniughadh an
dorais do theip a mhisneach, is d’éirigh osnadh chum a bhéil, acht níor
ghéill sé dá chumha, is do choisg an bhrón-ghlothar ’na sgornaigh. Do
chuarduigheadar mór-dtimcheall ’san dorchadas; is ó bhí an seomra beag
níor deacair a raibh ann do sgrúdadh. Níor labhradar acht i gcogaraibh
ciúine. D’ airigheadar guth an athaigh ag tógáil comhairle, dar leó, ó
n-a mhnaoi--acht níor bh’fhéidir leó na focail do thuigsint. Bhrathadar,
amhach, gur ortha féin do bhí an choiste. Níor fhág an Caomhach poll ná
ball ’san tseomra gan cuardach go raibh sé cinnte ná raibh duine ’na
bheathaidh ann acht iad araon. Do bhuail sean-chomhra uime nár osgladh
le fada is nár útuigheadh is dócha riamh. Tar éis bheith a bhfad ag
útumáil níor theagmhuigh leis acht cirteacha ar chirteachaibh as bhí sé
ar tí léigean dó ’nuair do mhothuigh se rud éigin ag priocadh a mhéir is
do tharraing sé amach go socair gearr-chlaidheamh lán-fhaobhrach. Do
shín sé an claidheamh so ar an leabaidh fá’n éadach le hais na háite ina
raibh se le luighe. Ann soin do luigheadar ar aon ar an leabaidh i n-a
gcuid éadaigh. Ní chum codalta, amhach, cé go rabhadar tuirseach tnáite
tar éis an lae. Acht do choisg faitchíos iadhadh na súl ortha. Do luigh
an Caomhach ar an taobh amuigh is a chlaidheamh ullamh le n-a láimh. Do
shín Cormac é féin leastigh. Níor labhradh gíog eatortha.
Bhí an oidhche ag dul tarsa go mall, is fá dheireadh do chiúinigh an
chainnt ’san tseomra eile, is ní raibh fuaim le cloisint ar fuaid an
tighe. Acht ní raibh Mac Uí Chaoimh sásda i n-a aigneadh. B’ fhada uaidh
é. Bhí eólas maith aige ar rúnaibh carcar is ar chleasaibh
coimeádaidhthe; is ní raibh a dhroch-amhras gan fáth an tan soin.
Tar éis uair a chlog ’na luighe mar sin dóibh do tháinig néal beag
solais tré ionad na heochrach ’san doras. Níor cailleadh an comhartha
soin ar Mhac Uí Chaoimh is do ghlac sé a chlaidheam go dlúth na láimh.
Do gheit d’iompuigheadh an eochair, d’osgluigheadh an doras, is
láithreach bhí an t-athach ’san tseomra. Bhí solas is slabhradh iarainn
i láimh leis; bhí arm faobhair ’na láimh eile. B’uaigneach é
trom-fhothram an dorais ag dúnadh ’na dhiaidh. Do thaisbeáin an solas
do’n Chaomhach mí-shlacht an tseomra i n-ar chaith sé an oiread soin
do’n oidhche--a shalachar, a ghránnacht, na bhallaidhe ag lobhadh le
haois is le fliche, an t-urlár dreóighte, tolluighthe, acht ní ar na
neithibh sin do smuainigh sé anois. Comh luath is chonnaic sé an t-arm
faobhair i láimh an athaigh do phreab sé ar a chosaibh mar phreabfadh
leómhan, is thug fogha dá chlaidheamh ar láimh an athaigh i n-a raibh an
solas. B’éigin dó soin le neart tinnis a ghreim do bhogadh. Do múchadh
an choinneal is do thosnuigh a ndlúth-fhuirse is a g-coimheasgar fá
dhúrsgamallaibh na hoidhche. Gan moill noimeint do rug an Caomhach ar an
slabhradh is do cheangail go docht lámha an athaigh leis; do chrom an
t-athach ar oibriughadh go dian le n-a chosaibh is ins an iomrasgáil do
bhuail buille ar Chormac do leag i gcoinnibh an bhalla é ag sgreadadh le
pian. ’Nuair a tháinig an t-óglách chuige féin do chuarduigh sé an
talamh is fuair sé an claidheamh do raid an Caomhach uaidh ’san
bhfuirse; is leis an arm soin b’fhéidir leis an t-athach do coimeád
socair fad bhítheas ag ceangailt a chos.
An tan mhothuigh an t-atach go rabhthas ag ceangailt a chos is ná raibh
aon chaoi éaluighthe aige do sgread sé go huathbhásac mar do sgreadfadh
tarbh do ghéar-ghoinfidhe. Acht ní raibh maitheas ’na ghlór. Tar éis é
féin do chor le árd-bhéicigh do luigh sé ar athchairt ortha léigean dó
féin, ná raibh sé chum aon díoghbhála do dhéanamh dóibh, go stiúróchadh
sé iad go háit i n-a mbéidís slán, go raibh a lán eólais aige d’oirfeadh
dóibh go mór. Is beag an toradh thug an Caomhach air acht fiafruighe go
dána dhe cia nós a bhfuighbhidís solas. Do ghlaodhuigh an t-athach chum
na mná solas do thabhairt chuca. Is ró-ghearr go dtáinigh sí go dtí an
doras is coinneal ar lasadh ’na láimh. Do chrith sí le hanaithe is
uamhain ’nuair do chonnaic sí an treó bhí ar an athach agus is
truaighmhéileach d’ iarr sí ar Mac Uí Chaoimh é thabhairt go dtí an
teine bhí ’san tseomra eile go léigfeadh sé a sgíos de. D’aontuigh Mac
Uí Chaoimh is tar éis a lán unfairt do síneadh an tréan-fhear as comhair
na teineadh chomh cneasda le huan.
’Nuair do bhí a namhaid fá dheireadh fá ’na smacht, d’ orduigh an
Caomhach do Chormac greas codalta do thógáil d’fhonn bheith ullamh
neartmhar i n-aghaidh an lae bhí rómpa. Tar éis dulchum suain don óglách
d’éirigh réidh-chomhrádh idir an bheirt eile le hais na teineadh. Do
bheartuigh an Caomhach nár mhisde dhó anois a eachtra féin is eachtra
Chormaic d’innsint do’n athach. D’éist seisean go fíor-ionumhail is
anois is arís do chnead se go truaighmhéileach. Ba huaigneach é fuaim a
shlabhraidh ’nuair a thugadh iarracht ar na deóra teógha bhí ag sileadh
le n-a shúilibh do cheilt le n-a gharbh-láimh. D’fhair an Caomhach gach
cor do chuir sé dhe is thuig sé ó na chomharthaibh buaidheartha soin go
raibh sé ag cur suime ’na sgéal. Dá bhrígh sin tar éis críochnuighthe
dhó d’ athchuir sé ar a sgéal féin d’innsint is a chur i n-umhail dó cad
’na thaobh gur chuir an t-eachtra an oiread soin bróin air. Tar éis
lán-tocht cathuighthe do chur dá chroidhe do’n athach is na caisí deór
do thaosgadh as a shúilibh adubhairt mar leanas:
“Atá sgéal éachtach agam-sa, leis, acht is mian liom é do ghiorrughadh.
Goirthear orm Domhnall Dubh. Bhíos tamall i dtreasaibh na nGearaltach;
is ba mhinic mé ag coimheasgar fá n-a mbratach; acht lá is mé ag déanamh
creiche le hais Eochaille do sgiobadh mé óm’ bhuidhin go hobann le
gasraidh do mhuinntir na Bainríoghna. Feall-bheart do b’eadh í, is dóigh
liom. Do rugadh mé i láthair an Phresident.
“Bhagair seisean an chroch orm muna n-inneósainn dó rún éigin do
bheartuigh sé bheith agam; is fós, do gheall sé mórán saidhbhris dam dá
ndéanfainn a thoil. Ní bhfuair se gíog asam is fá dheireadh bhítheas
chum mé do chrochadh acht le congnamh coimeádaidhe éigin theicheas.
B’fhada dham ag siubhal ó áit go háit i ganfhios. Fá dheireadh do
shocruigheas ins an chúinne uaignigh seo. Do rinne mo bhean amach annso
mé is tá sí im’ fhochair ó shoin. Tá roinnt airm agam is leó soin is le
neart mo lámh do chosnuigheas mé féin go dtí seo. Ní headh, ná go
bhfuaireadh amach mé. Anois is arís do bhris isteach orm i meadhón
oidhche cladhairí ar thí mo cheann do bhreith go dtí an Phresident, acht
níor fhill fear innste an sgéil díobh. Is deimhin gur cheapas go
rabhabhar-se ar an teachtach chéadna agus is é do cheapas sibh do
mhilleadh chomh maith leó. Acht bhíobhar-se ró-luath dham, is tá áthas
orm na thaobh, óir do bheadh cathughadh orm tar éis bhur gcuid fola do
dhortadh.”
Do chreid an Caomhach gach focal dár labhair sé. Acht ba mhaith leis
eólas d’fagháil ar aon ní amháin. “Cad ’n-a thaobh,” ar sé le Domhnall
Dubh, “a bhfuilir ag fanmhaint i gcontabhairt mar so? Ná feiceann tú ná
béadh maith id’ arm ’ná id’ neart anocht. Is éigin duit bheith claoidhte
luath nó mall.” “Bh’fhéidir gur baois atá im’ choimeád annso,” ar
Domhnall, “acht ní fhuilim gan dóchas éigin le fanmhaint annso go
mbuailfinn buille tubaisteach ar an namhaid ins an áit seo mar a bhfuil
sé chomh tréan soin. B’fhéidir go bhfuil rún éigin ’na theannta soin
agam, acht ní hé seo an t-am é léigean amach.”
Ba chian ó chuaidh Cormac do chodhladh, acht do dhúisigh an chainnt é is
do phreabh sé ’n-a shuidhe is ag seasamh ag doras an tseomra d’airigh se
deireadh chomhráidh na beirte eile, is do chuir ar chlos ag
dian-mhachtnamh é. “Agus an bhfuil duine eile mar mise?” ar sé leis
féin, “árd-aimneach, lán-dóchasach, is gach beart ag dul ’na choinnibh,
is é chomh fada soin ag iomarasgáil leis an mbás.” Do ghoill a chuid
machtnaimh chomh trom soin air gur léig sé sgread as. Ar chloisint a
ghotha is tapa bhí an Caomhach ’na theannta is do bhraith láithreach cad
do bhí air. Do rug sé ar láimh air, is do rug i láthair an athaigh é do
bhí ceangailte is sínte treasna an teinteáin. Ba ghearr an mhaill
eachtra Dhomhnaill do shlánughadh do Chormac. Is fá dheireadh do
thuigeadar a dtriúr a chéile.
Do sgaoileadh Domhnall is do shuidh sé go sásda le hais na teineadh ’na
bhfochair. ’Sí comhairle do ceapadh leó annsoin Domhnall do dhul le na
gcois. Bhí Domhnall féin ullamh chum a chion dá gcuid sóigh agus
an-shóigh do ghlacadh; is níor bh’iongnadh go ndubhairt Cormac lán do
sgleóndar gur ghearr go mbéadh sgéala maithe aca, is nár bh’ fhada ó
bhaile an té chabharóchadh go mór le hobair saoruighthe na hÉireann.
B’fhéidir gur shíl Domhnall gur fáidh do labhair is gur thóg sé an
tarngaireacht soin chuige féin. Is é rún do cheapadar a dtriúr dul gan
moill go dúthaigh na nGearaltach is buille éigin do bhualadh dá
mb’fhéidir i n-aghaidh an námhad. Do rinne Domhnall socrughadh dá mhnaoi
fad do bheadh sé amuigh, is do ghluaiseadar a dtriúr chum siubhail ar
maidin go deiscréideach go crích na nGearaltach.
------------------------------------------------------------------------
AN CEATHRAMADH hALT.