oorlogstoestand, de militairen in gemeenschap met de
groot-grondbezitters een reactionnaire politiek voeren. Hetgeen m.i.
groote gevaren meebrengt voor den jongen staat. Ook de politiek
tegenover het bolsjewisme is zeer eigenaardig, ofschoon typisch voor
alle aan Rusland grenzende landen, die ik tot dusver bezocht. Het
onderscheid, dat men n.l. op het oogenblik maakt tusschen
bolsjewieken en bolsjewistisch verdachten is niet heel groot, en
verdacht te zijn van bolsjewistische sympathie kan al maken, dat men
in een zeer onaangename positie komt.
Voor hen, die in Rusland gedwongen werden om bolsjewistisch soldaat
te spelen, is het niet heel pleizierig om gevangen genomen te worden.
Het kost hun dan heel veel moeite om te bewijzen, dat zij slechts
gedwongen aan de beweging deelnamen. Maar ook voor heel veel
arbeiders in Polen zelf is het onpleizierig. Men brengt de menschen,
door zoo op te treden, in een heel moeilijk parket, en dwingt ze
feitelijk om bolsjewiek te worden.
In het parlement is het, naar men weet, tot een botsing gekomen
tusschen de rechter- en de linkerzijde, waarbij deze, onder het
zingen van revolutionnaire liederen en onder het gejuich der tribune,
de zaal verlaten heeft. Beide partijen verschillen maar weinig in
zetelsterkte, wat een zeer remmenden invloed op de parlementaire
werkzaamheid uitoefent. De oorzaak moet gezocht worden in het
tegenhouden van de beperking van het groot-grondbezit door de
rechterzijde. Men tracht op het oogenblik tot een compromis te komen.
De rechterzijde wil als maximum de eigenaars bijna vijf maal zooveel
laten houden als de linkerzijde, die uit socialisten en boeren is
samengesteld. De plannen van deze lijken zeer radicaal, maar men
heeft er buiten Polen over 't algemeen geen begrip van, hoe geweldig
groot sommige bezittingen zijn.
Er zijn landeigenaars, die meer grond bezitten dan ons halve
koninkrijk beslaat. Voor een goede sociale ontwikkeling acht men het
noodzakelijk om een deel van deze goederen tegen schadevergoeding te
onteigenen en zoodoende te komen tot een onafhankelijken, krachtigen
boerenstand, wat voor een agrarisch land als Polen een eerste
vereischte is. Men moet niet vergeten, dat hier en daar op het
platteland nog middeleeuwsche toestanden heerschen. De op het
oogenblik voorgestelde regeling is voor Polen wellicht vrij radicaal,
maar wordt zij niet ingevoerd, dan staat den landeigenaars het gevaar
te wachten, dat bij een verschuiving der meerderheid naar links, die
bij de volgende verkiezingen al verwacht wordt, een totale verdeeling
zal plaats hebben, zonder dat er schadevergoeding voor gegeven wordt.
Een hardnekkig verzet der meerderheid zou, ook met het oog op de
bolsjewistische propaganda, zeer gevaarlijk zijn. Tevens moet er bij
in 't oog gehouden worden, dat de landbouw hier nog zeer achterlijk
is, en dat de boeren in 't algemeen nog zeer onontwikkeld zijn en dus
voor een propaganda, die hun direct veel land belooft zeer
ontvankelijk.
Hoe het met het onderwijs staat weet ik niet, maar zoo ontwikkeld als
de betere standen zijn, zoo dom is geloof ik over het algemeen het
volk. Ik heb tenminste heel wat soldaten ontmoet, die mij mijn pas
vroegen en die ondersteboven bekeken, totdat zij mijn portret zagen
en ontdekten dat zij het papier andersom moesten bekijken, waaruit ik
de m.i. niet al te gewaagde conclusie trok, dat deze lieden niet
lezen kunnen. Het eind was dan ook gewoonlijk dat ze om een sigaret
vroegen, en mij verder ongehinderd lieten doorgaan.
Ik ben vannacht op jacht geweest, en heb een rijken buit
binnengehaald; niet minder dan negen stuks. Hoewel mijn hotel tot een
der beste van Warschau gerekend kan worden, en ik uit voorzichtigheid
den grond goed bestrooid had met insectenpoeder, bleek gisterenavond
de muur naast mijn bed door eenige eskadrons wandcavalerie als
excercitieterrein gebruikt te worden. Van vandaag af staat mijn bed
dan ook midden in de kamer en ik heb een nieuwen voorraad
insectenpoeder ingeslagen.
Warschau, 11 Juli
Met heel veel moeite, en na er èn het ministerie van buitenlandsche
zaken èn den amerikaanschen gezant in gekend te hebben, heb ik dan
eindelijk mijn tolk het land uit gekregen; hij is naar Weenen
vertrokken. Waarom doe je toch zooveel moeite voor een Jood? vroeg
een poolsche autoriteit mij. De man scheen niet te begrijpen, dat,
daar ik hem het land had binnengebracht, ik mij ook zedelijk
verplicht voelde te zorgen dat hij er weer uit kwam, en ik kon het
niet op mij nemen, mijn tolk in een der gevangenkampen te zien
opnemen, die de poolsche bladen zelf als nog erger dan de hel
voorstellen.
Ik besloot dus alleen Rusland in te trekken, en ging daarom naar den
staf om mijn pas af te laten stempelen. Nadat men mij daar 14 dagen
lang verzekerd had: tegen u hebben wij niets, gij kunt gerust naar
Rusland doorgaan, begon men nu ik alleen was plotseling uit een ander
vaatje te tappen.
Nu heette het dat mijn pas niet in orde was.
Ik natuurlijk naar buitenlandsche zaken. Och wat, zeiden ze daar, uw
papieren zijn volkomen in orde.
Toen ik bij den staf terugkwam, bevestigde die dat de zaak in orde
was; den volgenden avond om 6 uur kon ik de toestemming halen.
Toen ik op dat uur in het bureau van den generalen staf verscheen,
werd ik alleronaangenaamst verrast. In plaats van dat men mij mijn
passen gaf, kreeg ik bescheid, dat men naar Nederland getelegrafeerd
had, en dat ik om zoo te zeggen gevangen was, en dat men bovendien
eenige stukken die ik voor het consulaat in Moskou bij mij had, in
beslag nam.
Zoo, mijnheeren, zeide ik verontwaardigd, is dat jullie manier van
optreden. Veertien dagen houdt ge mij hier vast, zegt niets, en nu
begint ge over telegrafeeren te spreken en te beweren, dat mijn
papieren niet in orde zijn.
Dit gesprek ging door bemiddeling van een officier, die zoo
vriendelijk was mij te helpen, want de man met wien ik te doen had
(n.b. van den inlichtingendienst) sprak alleen poolsch.
Ik protesteerde heftig, maar het hielp niets, men nam mijn papieren
in beslag en gaf mij een briefje, waarop stond dat ik Warschau niet
mocht verlaten, en in geen ander hotel, dan waar ik logeerde, mijn
intrek mocht nemen.
Dat was natuurlijk een wraakneming voor mijn hulp, aan een Jood
bewezen. Men kan in Nederland nu nagaan, wat een Jood zelf hier voor
rechtspositie heeft, als een vreemdeling, van de beste papieren
voorzien, zonder een enkel recht is. Want de minister van
buitenlandsche zaken en zijn secretaris, de heer Perlowski,
verklaarden beiden, dat ik weliswaar volkomen in mijn recht was, maar
dat zij tegenover den generalen staf volkomen machteloos stonden.
Ik zat ondertusschen niet stil en telegrafeerde naar Den Haag, naar
Berlijn, naar Weenen, de dichtstbijzijnde gezantschappen, wendde mij
tot den amerikaanschen gezant, tot het ministerie van buitenlandsche
zaken en schreef bovendien nog aan den staf zelf.
Verder bracht ik een bezoek aan de redactie van de Warschausche
Kurier, een der grootste bladen. De redacteur, die mij te woord
stond, was zeer collegiaal, gaf mij groot gelijk en beloofde mij de
zaak dadelijk ter hand te nemen.
Met den consul ging ik den volgenden dag persoonlijk bij den
generalen staf protesteeren.
Het poolsche ministerie van buitenlandsche zaken maakte mij excuses
en beloofde alles in 't werk te stellen om de zaak in orde te
brengen.
Vanmiddag kreeg ik dan eindelijk bericht, dat de zaak in orde was.
Edoch, excuses, ho maar; laat ik er echter bijvoegen, dat ik deze
toch niet aangenomen zou hebben, en dat ik hierbij openlijk
protesteer tegen de handelwijze, waarvan ik in een beschaafd land als
Polen wil zijn, het slachtoffer ben geworden.
Hoe ver de heeren van den staf het hier in 't lezen gebracht hebben,
blijkt wel hieruit, dat ze maar hardnekkig blijven beweren, dat geen
mijner papieren in Den Haag is uitgereikt, terwijl er dat in drie
talen op staat.
Maar bovendien, veertien dagen lang heeft men geen bezwaren gemaakt.
Bij deze gelegenheid heb ik van verschillende zijden gemerkt, dat de
Polen zelf heel weinig met deze militaire dictatuur ingenomen zijn,
maar ze zijn volkomen machteloos.
*
* *
OP WEG NAAR RUSLAND
Bogdanof, 15 Juli
Bogdanof moet men zoeken halverwege Lida en Molodetsjno, bezuiden
Wilna. Wellicht zal men het op de kaart eerder vinden dan in loco,
want als er -- nog uit den tijd der duitsche bezetting -- geen
reusachtig bord stond met letters als koeien: "Dorf Bogdanow", dan
zou men nauwelijks gelooven dat hier een dorp lag.
Ik vertoef hier dan ook slechts omdat de spoorweg niet verder gaat en
ik de verdere 80 KM. naar Molodetsjno in een wagen moet afleggen.
Gisteren ben ik hier aangekomen uit Lida, het poolsche hoofdkwartier,
waar ik de noodige papieren voor het passeeren van de grens had
gehaald.
Ik reisde met een goederentrein (de eenige treinen die rijden) waarin
één wagen derde klasse liep, die ik met eenige soldaten deelde. Mijn
reisgenooten legden groote belangstelling voor mij aan den dag en
daar enkele soldaten duitsch spraken, was weldra een gesprek
aangeknoopt. Toen zij hoorden dat ik een Nederlander was deden zij
mij tal van vragen, meest over de prijzen van de levensmiddelen en
over de mogelijkheid van een spoedigen vrede. Een van hen vertaalde
het gesprokene dan voor zijn makkers in het poolsch.
De soldaten waren zeer voorkomend jegens mij; ik moest van hun brood
meeëten en zelfs wilden ze mij uit hun veldflesschen laten drinken.
Ook zongen ze poolsche liederen voor mij. Toen wij Iaat in den avond
te Bogdanof aankwamen en ik besluiteloos in den kletsenden regen op
het perron stond, daar ik nergens een huis zag, had ik het weer aan
mijn reismakkers te danken dat ik dien nacht onder dak kwam. Kom maar
mee, zeiden ze, onze luitenant zal u wel willen ontvangen.
Zoo trokken we naar hun kwartier, een veldhospitaal dat op eenigen
afstand van het station lag. Hier werd ik vriendelijk ontvangen door
drie officieren van gezondheid, allen voormalige Oostenrijkers, die
dadelijk bereid waren mij op te nemen en mij 't beste voorzetten wat
zij te eten en te drinken hadden.
Tot Iaat in den nacht zijn we bijeengebleven; zij vertelden mij over
den oorlog in het Oosten, ik hun over den vrede in Nederland.
Toen zij hoorden, dat ik over Minsk naar Moskou wilde, verklaarden
zij eenstemmig die reis voor onmogelijk. "Het poolsche leger gaat nu
op Minsk los en wij hopen het binnen enkele dagen te veroveren. Onze
vliegers hebben de spoorwegverbinding Moskou-- Minsk al vernield, om
het zenden van hulptroepen uit het oosten te verhinderen."
Dit was een minder aangename tijding. Als er geen spoorwegverbinding
meer met Moskou bestond, loonde het natuurlijk de moeite niet naar
Minsk te gaan.
Een mijner gastheeren ried mij over Odessa te gaan, maar die omweg
was me toch wel wat groot en bovendien leken de pas-moeilijkheden
onoverkomelijk.
Gelukkig hoorde ik vandaag dat er nog een betere weg open is, t.w.
over Molodetsjno--Polosk. Ik vertrek dus morgen naar Molodetsjno en
zal vandaar verder zien te komen. Mijn papieren zijn, voor het
poolsche gebied, volkomen in orde, maar het zal nog wel moeite kosten
het front over te komen. Ik moet den poolschen commandant zien te
bewegen, mij iemand mee te geven om mij met de russische voorposten
te verstaan. Als ik eenmaal door het front heen ben, zal het wel
gaan.
Vandaag heb ik eens in de omgeving van het veldhospitaal rondgekeken.
Overal ziet men hier in den omtrek nog de sporen van den grooten
oorlog: wegen, stations, lazaretten, door de Duitschers gebouwd en nu
verlaten.
De economische toestand op het land is verre van rooskleurig; de
bevolking lijdt honger. Vanochtend ontmoette ik een bedelaar, die mij
iets vroeg. Ik dacht, dat hij een aalmoes wilde hebben en gaf hem,
daar ik geen klein geld had, een twee-markstuk. Dat wilde hij echter
niet aannemen. Ik riep er een soldaat bij, die duitsch sprak, en liet
hem den man vragen waar hij dan om bedelde. Het bleek, dat hij brood
wilde; aan geld had hij niets, hij kon er toch niets voor koopen.
*
* *
EEN ONDERHOUD MET TSJITSJERIN
Ik ben op 11 Augustus door den russischen minister van buitenlandsche
zaken ontvangen. Hij was zoo vriendelijk mij een interview toe te
staan. De minister ontving mij in zijn werkkamer, een vrij groot,
eenvoudig gemeubeld vertrek en hij zat achter een met papieren en
telegrammen bedekte tafel. Ik vroeg hem of er z.i. een vrede mogelijk
zou zijn, waarbij aan den eenen kant een sovjet-Rusland zou staan en
aan den anderen het oude Europa. Theoretisch ja, oordeelde de
minister; hij meende zich te kunnen voorstellen, dat een proletarisch
Rusland met kapitalistische staten zou kunnen samenleven en handelen.
Slechts voegde hij er bij: zelfs wanneer wij ons dan van alle
propaganda, enz. verre zouden houden, dan zullen de kapitalistische
regeeringen het toch onverdraaglijk vinden, dat alleen het feit, dat
wij er zijn, op de arbeiders van West-Europa als een voorbeeld werkt.
Minister Tsjitsjerin maakte dan in den loop van ons onderhoud de
opmerking, dat Rusland gaarne weer handelsbetrekkingen met
West-Europa wil aanknoopen.
Verder over den vrede sprekend, vroeg ik of er niet twee soorten
oorlog waren, die nu tot een eind gebracht moeten worden, n.l. de
oorlog met Koltsjak en Denikin, met de tsaristische tegenrevolutie,
en die met Polen en Litauen. De minister antwoordde: Polen voert den
oorlog niet direct met ons, maar met sovjet-Litauen, den staat waar
wij bevriend mee zijn. Want er is een rood en een burgerlijk Litauen,
die met elkaar strijden, en tegelijkertijd strijden beiden tegen
Polen. Met sovjet-Litauen is ook Wit-Rusland verbonden. Hierbij, zoo
ging de minister voort, moet ik opmerken, dat Litauen en Wit-Rusland,
evenals Letland, Estland en de Oekraine, door ons terstond als
zelfstandige sovjet-republieken erkend en als bevriende mogendheden
beschouwd werden, bij welke wij vertegenwoordigers hebben. Daar wij
gelijke belangen hebben, hebben wij een militair verbond met hen
gesloten. Ik moet er hierbij echter den nadruk op leggen, dat wij
deze staten noch gevormd, noch veroverd hebben, dat zij hun revolutie
op eigen houtje hebben gemaakt en dat wij pas later ons verbond met
hen hebben aangegaan.
Ik vroeg toen, of, wijl Rusland zichzelf steeds een federatieve
republiek noemt, er reeds een federatief lichaam bestaat, en tot
hoever die republiek zich zal uitbreiden.
Neen -- luidde het antwoord -- de vertegenwoordigers van de centrale
uitvoerende comités van de verschillende sovjet-republieken, vormen
een voorloopige vergadering, die thans in Moskou bijeen is, om
gemakkelijker te kunnen onderhandelen.
Wat de aziatische volken betreft, moet ik opmerken, dat wij alle
vroegere verdragen van de Tsaristische regeering met Perzië, China,
Mongolië, enz. hebben prijsgegeven, en dat wij het recht van
zelfbeschikking van al die landen hebben erkend.
Door deze vraag kwamen wij vanzelf op het belangrijke punt der
economische noodzakelijkheid die er ook voor sovjet-Rusland bestaat,
om ijsvrije havens te krijgen. Deze quaestie is, naar het mij --
interviewer -- voorkomt, de belangrijkste van de geheele vredesvraag,
want het is en blijft waar, dat Rusland havens noodig heeft. Maar aan
den anderen kant hebben die havens weer Rusland noodig als
achterland. Ik vroeg dan ook aan den minister of hij zou toestemmen
in vredesvoorwaarden, die Rusland van de zee zouden afsnijden.
Ja -- luidde het antwoord -- welke voorwaarden wij zullen stellen als
het tot een conferentie komt, kan ik thans niet zeggen. Het lijdt
geen twijfel, dat de Letten zelf bolsjewistisch gezind zijn en dat,
zoodra de buitenlandsche bezetting uit Letland vertrekt, het land
weer bolsjewistisch zal zijn. Economisch hebben wij elkaar noodig.
Riga zoomede de Oekraine hebben in economisch opzicht de verbinding
met ons noodig, evengoed als wij die zelf noodig hebben.
Zal -- vroeg ik verder -- de oorlog nog lang duren?
Ja, dat moet u aan de entente en aan de Japanners vragen. Wij zijn
steeds te allen tijde tot den vrede bereid. De vorming van ons leger
heeft ons groote moeite gekost en de aanvallers hebben ook in den
beginne eenige successen behaald. Maar zoo spoedig wij een voldoende
macht tegen hen in het veld zonden, viel het leger van onze vijanden
uit elkander, zooals dit b.v. het geval is geweest met de strijdmacht
van Koltsjak, die thans reeds tot ver in Siberië is teruggeweken, bij
welken terugtocht zijn leger tot totale desorganisatie vervallen is.
Hetzelfde zal met Denikin gebeuren.
Thans wilde ik van den minister weten, wat hij over West-Europa
dacht: of het daar tot een omwenteling zooals in Rusland zou komen,
en of die omwenteling zich in eens zou voltrekken of wel zou
geschieden in verscheiden elkaar opvolgende vormen. Maar op die vraag
ontving ik geen beslist antwoord, want de minister zeide, dat het
moeilijk was, daaromtrent voorspellingen te doen. Wel geloofde hij,
dat zoowel in Frankrijk als in Engeland zooveel gistingskiemen
verzameld waren, dat een hardhandige, revolutionnaire uitbarsting
moeilijk zou kunnen worden vermeden. Hij geloofde niet, dat het den
regeeringen zou kunnen gelukken de haar gestelde, reusachtige
problemen tot oplossing te brengen en de arbeiders tevreden te
stellen.
Ten slotte vroeg ik nog iets, dat op een geheel ander gebied
betrekking had, en het antwoord op die vraag luidde 'zeer
geruststellend: "alle schilderijen, ook d i e i n d e
E r m i t a g e , zijn goed bewaard gebleven."
De vraag of het wel waar was, dat de vrouw in Rusland was
"gecommuniseerd" heb ik enkel meegedeeld; want het antwoord daarop
wist ik al. De sovjets hebben eenvoudig het burgerlijke huwelijk
ingevoerd, verder niets. Ook de Kerk heeft men volkomen
gerespecteerd; enkel heeft men de ondersteuning van den Staat aan de
Kerk afgeschaft en volledige gewetensvrijheid ingevoerd. De kerken
als particuliere vereeniging en het kerkelijk gezag van den Patriarch
zijn volkomen onaangetast gebleven.
*
* *
EEN BEZOEK AAN BOLSJEWISTISCH RUSLAND
Berlijn, 30 Augustus, 1919
Nu ik weer in Berlijn terug ben en in een zindelijke hotelkamer zit
te werken, nu ik mij weer vrij kan bewegen zonder steeds gevolgd te
worden, komt het mij als een droom voor. Ik moet er nog aan wennen
dat ik weer een vrij mensch ben, dat die drukkende last is
weggevallen en dan, dat alles hier zoo zindelijk is, dat ik weer eens
rustig kan slapen. Want dat is eigenlijk bij alle moeilijkheden die
ik op mijn tocht heb ondervonden, van 14 Juli af, toen ik Warschau
verliet, het allerergste geweest, het ongedierte, eerst in Polen,
later in Rusland.
Het was nu en dan om gek te worden, luizen, vlooien en wormen. In al
die weken heb ik, behalve in het regeeringshotel te Moskou, dat zeer
zindelijk was, bijna geen nacht rustig geslapen, en dat maakte dat ik
op het laatst bijna geheel op mijn zenuwen moest leven.
Tot mijn groot leedwezen heb ik thans gemerkt, dat mijn brieven uit
Molodetsjno en Wileika Nederland niet bereikt hebben, en dat het
laatste levensteeken, dat men van mij ontving, de brief uit Bogdonow
was.
Nadat ik telegrafisch mijn hoofdindrukken uit Rusland heb
weergegeven, wil ik thans een geregeld verhaal doen van de reis naar
Moskou, en welke moeilijkheden ik allereerst in Polen te overwinnen
had om door het front te komen, want de poolsche commandanten van het
front, hoewel zeer vriendelijk en beleefd, en gehoorzamend aan het
bevel uit Warschau om mij te helpen naar Rusland te komen, maakten
toch vele bezwaren, waarbij kwam dat zij, wetend dat ik naar het
vijandige kamp toog, natuurlijk zeer achterdochtig waren, en mij zoo
weinig mogelijk vertelden van hun operaties.
Na een paar dagen ging het echter al beter en kregen ze wat meer
vertrouwen in me, zoodat ik nu in staat ben, u een vrij geregeld
verhaal te doen van de poolsche operaties in Wit-Rusland, die
eindigden met de verovering van Minsk.
Het tragische toeval wil, dat daar waar een paar jaar te voren de
millioenenlegers der Russen en Duitschers elkaar bekampten, thans een
soort guerrillaoorlog gevoerd wordt met evenveel honderdtallen
soldaten als er vroeger millioenen stonden.
Van een gesloten front was dan ook nergens sprake, behalve aan de
hoofdverkeerswegen, maar dat was nu voor mij het moeilijke, dat ik er
juist daar moest trachten door te komen, omdat langs de landwegen de
moeilijkheden te groot waren, voornamelijk ook door het groote aantal
roovers, en, verbaas u niet al te veel lezer, door de wolven, die
voor den eenzamen reiziger een groot gevaar opleveren. In de buurt
van Molodetsjno zijn in den afgeloopen zomer ongeveer 60 personen,
meest kinderen, door wolven gedood.
Zij komen op het oogenblik tot in Oost-Pruisen.
In Molodetsjno was de staf van de poolsche troepenmacht, die van het
noorden tegen Minsk opereerde, ingekwartierd. Als flinke dekking voor
de operaties, was er een front bij Wileika, een 20 KM. voorbij
Molodetsjno aan de spoorlijn Molodetsjno-Polisk, terwijl de tegen
Minsk opereerende troepen bij Krosne stonden, aan de spoorlijn
Wilna-Minsk; daartusschen doorkruisten alleen cavalerie-patrouilles
het terrein, terwijl daar bij de bolsjewiki de z.g.n. groene garde
optrad. Deze wordt gevormd door boeren en deserteurs van het roode
leger, die roovend en plunderend rondtrekken, en zoowel tegen de
Polen als de Russen vechten.
Voor mij bestond dus alleen de gelegenheid te trachten of bij Krosne
of bij Wileika door het front te komen.
Ten einde het wat gemakkelijker voor mij te maken, stuurde de
poolsche generaal in beide richtingen een parlementair naar den
vijand, om mijn komst aan te kondigen en vrijen doortocht te vragen.
Bij Krosne antwoordden de Bolsjewiki, dat ze orders uit Moskou zouden
aanvragen en bij Wileika kwam heelemaal geen antwoord.
Aangezien mijn positie niet zeer aangenaam was, gelet op het
allervuilste kwartier dat men mij bij den dorpsgeestelijke had
aangewezen, en dat n.b. nog het beste was, besloot ik toen het met of
zonder antwoord maar bij Wileika te probeeren.
Nauw was ik daar echter aangekomen of de bolsjewiki deden een hevigen
aanval, en de Polen moesten in allerijl terugtrekken, zoodat ik
gedwongen was mee te vluchten. Wel had ik er nog een oogenblik over
gedacht, om mij gevangen te geven, maar men ried mij zulks sterk af,
omdat ik, de taal niet machtig zijnde, alle kans zou hebben voor een
spion gehouden te worden.
In mijn wagentje, dat ik voor deze gelegenheid gehuurd had, een
eenvoudig boerenkarretje zonder veeren, een z.g.n. panjewagen, met
een klein maar zeer sterk litausch paard, vluchtte ik alzoo in het
holst van den nacht in de richting van Molodetsjno.
Dat was dus een verkeken kans en toen besloot ik mijn geluk te
beproeven in de richting van Krosne. Van dezen tocht af heb ik mijn
dagboek-aanteekeningen kunnen bewaren, en zoo kan ik u thans een
geregelder verslag geven.
*
* *
MIJN DAGBOEK
I
Krosne, 28 Juli
Vanmorgen ben ik hier aangekomen, weer in mijn kleine wagentje hier
heen gehobbeld, met mijn beide koffers.
De spoorlijn functionneert wel, maar heel slecht, zoodat ik wel per
wagen moest gaan langs den grooten russischen heirweg
Wilna--Molodetsjno--Minsk. Een groote, breede laan met prachtige
boomen; er is echter geen spoor van verharding; een paar karresporen,
naast elkaar. Dat is wat men in Rusland, onder den Czaar, verstond
onder een weg 1e klasse. Dergelijke wegen dicht bij de duitsche grens
werden niet verhard.
Krosne, zelf een nest, een met onmogelijke keien bestraat marktplein,
waaromheen wat houten huizen, bijna alle bouwvallig, twee kerkjes,
een orthodox en een katholiek, een station, en dat is alles. De
commandant, als zoovele poolsche officieren, zeer jong nog, voor den
oorlog gymnasiumleeraar, in den oorlog bij het poolsche legioen in
oostenrijkschen dienst opgeklommen tot overste, ontvangt mij wel heel
vriendelijk, maar geeft mij met een raadselachtig lachje toch te
kennen, dat ik nog een paar dagen zal moeten wachten. Het is n.l.
lang niet rustig aan het front.
Ik word ingekwartierd bij den apotheker en gelukkig heeft deze
zooiets als een leeren divan; daarop kan ten minste geslapen worden.
De man heeft het bolsjewistische bewind in volle glorie meegemaakt;
de Polen hebben het dorp n.l. eerst voor twee weken veroverd.