Pronomen est pars orationis, quae pro nomine proprio
uniuscuiusque accipitur personasque finitas recipit.
pronomen ys naman speljend, ân dǣl lêdensprǣce, sê byð
underfangen for âgenum naman, and hê underfêhð hâdas mid
fulre gewissunge. ðes dǣl, þæt is pronomen, hæfð syx
accidentia, þæt synd syx gelimp. him gelimpþ species, þæt
is, hiw; persona, þæt is, hâd; and genus, þæt is, cynn; and
figura, þæt is, ânfeald hiw oððe gefêged; and numerus, þæt
is, getel; and casus gebîgednyss. wê secgað nû gewislîcor be
ðison.
Species pronominum bipertita est þâra naman speljendra hiw
ys on twâ tôdǣled, forðan ðe hî synd sume primitiua, þæt
synd frumcennede, sume diriuatiua, þæt sind ofgangende.
eahta þǣr synd frumcennede and seofan ofcumende. se forma
hâd is frumcenned: ego ic; ealswâ se ôðer: tu ðû; and êac se
ðridda: ille hê. se forma hâd and se ôðer hâd habbað
ǣnlîpige stemna, forðan ðe hî bêoð ǣfre ætgædere and him
betwŷnan sprecað. þonne ic cweþe ego ic and ðû cwest tô mê
tu ðû, þonne bêo wyt ætgædere and for ðî ne behôfað nâðor
þissera pronomina nâ mâ stemna, bûton twegra. se ðridda hâd
hæfð syx clypunga, forðan ðe hê ys hwîlon mid hwîlon on ôðre
stôwe. iste þes ys ætêowjendlîc and ðâr bið, þâr man swâ
bîcnað be him. ille hê ne bið ðǣr ætforan andwerd, þâr man
swâ be him clypað. se forma hâd hæfð ǣnne pronomen: ego ic,
and se ôðer hâd hæfð ǣnne: tu ðû. se ðridda hæfð syx: ille
hê, ipse hê sylf, iste ðes, hic ðes, is se ylca, sui his.
þâs eahta synd primitiua pronomina and ðâ ôðre seofan syndon
diriuatiua, þæt is, þæt hî cumað of þâm ôðrum. hêr synd þâ
seofon diriuatiua: meus mîn, noster ûre and nostras
ûrelendisc; tuus ðîn, uester êower and uestras êowerlendisc,
suus his. ne synd nâ mâ naman speljende, bûton þâs fîftŷne,
beðan ðe priscianus tǣcð, sê ðe ys ealre lêdensprǣce wlite
gehâten.
Genera pronominum sunt quinque fîf cynn synd þâra naman
speljendra: masculinum hic ðes; femininum haec ðêos; neutrum
hoc ðis; commune gemǣne nostras ûres landes man, uestras
êowres landes mann; trium generum ðrêora cynna ego ic, tu
ðû. on lêdensprǣce cweð ǣgðer gê wer gê wîf gê ðêowman ego
et tu and on englisc ic and ðû; for ðî hî synd þrêora cynna
nâ on stemne, ac on andgite. ðâ ôðre ealle mǣst synd
mobilia, þæt is, âwendedlîce fram cynne tô cynne, swâswâ wê
nû rihte cûðlîcor secgað.
Pronomina habbað fêower declinunga. sêo forme is ego ic, mei
uel mis mîn, mihi mê, me mê, a me fram mê; et pluraliter nos
wê, nostrum uel nostri ûre, nobis ûs, nos ûs, a nobis fram
ûs. git swutelîcor: ego loquor ic sprece, mei locutio mîn
sprǣc, mihi respondes mê þû andswarast, me diligis mê ðû
lufast (nys hêr nân uocatiuus), a me audisti sapientiam fram
mê þû gehŷrdest wîsdôm; et pluraliter nos loquimur wê
sprecaþ, nostri sermo ûre sprǣc, nobis respondetis ûs gê
andswarjað, nos diligitis ûs gê lufjaþ, a nobis ambulasti
fram ûs ðû eodest. ealswâ tu ðû, tui uel tis þîn, tibi ðê,
te ðê, o tu êalâ ðû, a te fram ðê; et pluraliter uos gê,
uestrum uel uestri êower, uobis êow, uos êow, o uos êalâ gê,
a uobis fram êow. næfð nân frumcenned pronomen uocatiuum
bûton ðisum: o tu, o uos. tu doces me ðû tǣcst mê, tui
doctrina bona est þîn lâr is gôd, tibi reddo gratias þê ic
sylle þancunga; te laudo, ut sapientem þê ic herige, swâswâ
wîsne man; o tu doctor, loquere ad me êalâ ðû lârêow, sprec
tô mê; a te audiui multa utilia fram ðê ic gehŷrde fela
nytwurðe ðing; et pluraliter uos sedetis gê sittað, uestri
sedes êower setl, uobis ministro êow ic ðênige, uos moneo
êow ic myngje; o uos, audite monitionem meam êalâ gê,
gehŷrað mîne myngunge; a uobis ambulauerunt fram êow hî
eodon, et cetera. sui his næfð nǣnne nominatiuum nâðor nê
mid grêcum nê mid lêdenwarum for ðâm gesceâde, þæt hit nǣre
ôðrum wordum gelîc. fêower casus hê hæfð, and þâ belûcað
twŷfeald getel and tô ǣlcum cynne hî belimpað: sui equus his
hors, sui homines his men, sui uilla his tûn, sibi congregat
pecuniam him hê gaderað feoh, sibi placet him hê gelîcað;
petit, ut sibi concedas he bit, þæt ðû him geunne ðæs; se
custodit bene hine hê hylt wel, se defendit armis hine hê
bewerað mid wǣpnum, christus se dedit pro nobis crîst sealde
hyne sylfne for ûs, a se expulit malos fram him hê âdrǣfde
þâ yfelan, et cetera.
Sêo ôðer declinung gǣð þus: ille hê, illius his. ac hit bið
gewislîcor, gif þâr man cwyð sum word tô: ille me amat hê mê
lufað, illius amor his lufu, illi scribo unum librum him ic
wrîte âne bôc, illum accuso hine ic wrêge, ab illo ueni fram
him ic côm; et pluraliter illi equitant hî rîdað, illorum
congregatio heora gegaderung, illis respondeo him ic
andswarige, illos audio hîg ic gehŷre, ab illis uenimus fram
him wê cômon. generis feminini illa hêo, illius hyre; illa
suit hêo siwað. illius opus hyre weorc, illi do aliquid hire
ic forgife sum ðingc, illam odi hîg ic hatige, ab illa
discessi fram hyre ic gewât; et pluraliter illae nent lanam
hîg spinnað wulle, illarum uestis est heora hrægl hit is,
illas uitupero hîg ic tǣle, ab illis uenit nobis bonum fram
him ûs côm gôd. generis neutri illud caput þæt hêafod,
illius capitis þæs hêafdes, illi capiti þâm hêafde, illud
caput þæt hêafod, ab illo capite fram ðâm hêafde; et
pluraliter illa capita þâ hêafdu, illorum capitum þǣra
hêafda, illis capitibus ðâm hêafdum, illa capita þâ hêafdu,
ab illis capitibus fram ðâm hêafdum.
Ealswâ gǣð iste ðes: iste homo þes man, istius hominis þises
mannes, isti homini ðisum menn, istum hominem þisne man, ab
isto homine fram ðisum menn; et pluraliter isti homines þâs
menn, istorum hominum þissera manna, istis hominibus þisum
mannum, istos homines þâs men, ab istis hominibus fram þisum
mannum. generis feminini ista mulier þis wîf, istius
mulieris þises wîfes, isti mulieri þisum wîfe, istam
mulierem arguo ðis wîf ic ðrêage, ab ista muliere fram ðisum
wîfe; et pluraliter istae mulieres þâs wîf, istarum mulierum
þissera wîfa, istis mulieribus þisum wîfum, istas mulieres
laudo þâs wîf ic herige, ab istis mulieribus audiuimus
sermonem fram ðisum wîfum wê gehŷrdon sprǣce. generis neutri
istud animal ðis nŷten, istius animalis þises nŷtenes, isti
animali þisum nŷtene, istud animal occido þis nŷten ic
ofslêa, ab isto animali fram þisum nŷtene; et pluraliter
ista animalia huc adducta sunt þâs nŷtenu synd hider brôht,
istorum animalium þissera nŷtena, istis animalibus þisum
nŷtenum, ista animalia custodio þâs nŷtenu ic healde, ab
istis animalibus fram ðisum nŷtenum.
Hic ðes, haec ðêos, hoc þis. heora ealra genitiuus huius
þises oððe ðissere; huic ðisum; hunc þisne, hanc þâs, hoc
ðis; ab hoc fram ðisum, ab hac fram ðissere; et pluraliter
hi þâs tô masculinum, hae tô femininum, haec tô neutrum.
Is sê ys subiunctiuum, þæt ys, underðêodendlîc, oþðe
relatiuum, þæt ys, edlesendlîc, forðan ðe hê ne mæg bêon
æfter rihte gecweden, bûton þæt andgyt bêo ǣrfore sǣd; swâ
êac on engliscre sprǣce ne cweð nân man sê, bûton hê ǣr sum
ðingc be ðâm men sprǣce. aeneas fuit filius ueneris; is est,
qui uicit turnum eneas wæs ueneres sunu; sê oferswîðde
turnum. is sê, eius þæs, ei þâm, eum ðone, ab eo fram ðâm;
et pluraliter ei ðâ, eorum ðâra, eis þâm, eos accuso þâ ic
wrêge, ab eis fram him. generis feminini ea sêo, eius þǣre,
ei ðǣre, eam þâ, ab ea fram þǣre; et pluraliter eae mulieres
þâ wîf, earum þǣra, eis þâm, eas mulieres uidi þâ wîf ic
geseah, ab eis fram ðâm. generis neutri id þæt, eius þæs, ei
þâm, id uerbum audiui þæt word ic gehŷrde, ab eo fram ðâm;
et pluraliter ea uerba þâ word, eorum þǣra, eis þâm, ea
uerba audiui þâ word ic gehŷrde, ab eis fram ðâm.
Ipse hê sylf oþþe se ylca, ipsius, ipsi, ipsum, ab ipso; et
pluraliter ipsi hî sylfe oððe ðâ ylcan, ipsorum, ipsis,
ipsos, ab ipsis. generis feminini ipsa hêo sylf oþþe sêo
ylce, ipsius, ipsi, ipsam, ab ipsa; et pluraliter ipsae,
ipsarum, ipsis, ipsas, ab ipsis. generis neutri ipsum,
ipsius, ipsi, ipsum, ab ipso; et pluraliter ipsa, ipsorum,
ipsis, ipsa, ab ipsis. ipse, gif hê stent âna, þonne byð hit
hê sylf oððe se ylca. eft ego ipse ic sylf, tu ipse ðû sylf,
ille ipse hê sylf et cetera.
Wê habbað nû declinod þâ eahta frumcennedan pronomina: nû
wylle wê secgan þâ seofon diriuatiua. of ðâm forman hâde ego
of ðâm genitiuo mei cymð meus mîn. ðes pronomen and ðyllîce
synd possessiua, þæt synd geâgnigendlîce. meus seruus mîn
þêowa, mei serui mînes ðêowan, meo seruo mînum ðêowan, meum
seruum flagello mînne þêowan ic swinge; o mi serue, ara bene
êalâ mîn ðêowa, era wel; a meo seruo monitus sum fram mînum
þêowan ic eom gemyngod; et pluraliter mei serui laborant
mîne þêowan swincað, meorum seruorum labor mînra ðêowna
geswinc, meis seruis cibos do mînum þêowum ic sylle mettas,
meos seruos diligo mîne þêowan ic lufige, a meis seruis
ditatus sum fram mînum ðêowum ic eom gewelgod. generis
feminini mea ancilla hoc fecit mîn wyln dyde ðis, meae
ancillae ars mînre wylne cræft, meae ancillae do alimenta
mînre wylne ic sylle fôdan, meam ancillam arguo mîne wylne
ic ðrêage; o mea ancilla, esto utilis êalâ ðû mîn wyln, bêo
nytwyrðe; a mea ancilla uestitus sum fram mînre wylne ic eom
gescrŷd; et pluraliter meae ancillae bene operantur mîne
wylna wyrcað wel, mearum ancillarum domus mînra wylna hûs,
meis ancillis uictum tribuo mînum wylnum ic forgife
bîgleofan, meas ancillas moneo mîne wylna ic myngje; o meae
ancillae, operamini melius êalâ gê mîne wylna, wyrceað bet;
a meis ancillis talia uerba audiui fram mînum wylnum ic
gehŷrde swylce word. generis neutri meum mancipium loquitur
mîn weal sprecð, mei mancipii filius mînes weales sunu, meo
mancipio fabrico domus mînum weale ic timbrige hûs, meum
mancipium excuso mînne weal ic belâdige; o meum mancipium,
sere bene êalâ ðû mîn weal, sâw wel; a meo mancipio multa
bona accepi fram mînum weale ic underfêng fela gôd; et
pluraliter mea mancipia arant mîne wealas erjað, meorum
mancipiorum segetes mînra þêowra manna æceras, meis
mancipiis diuido denarios mînum ðêowum mannum ic dǣle
penegas, mea mancipia arguo mîne þêowan men ic ðrêage; o mea
mancipia, estote fideles êalâ gê mîne ðêowan, bêoð getrêowe;
a meis mancipiis adiutus sum fram mînum þêowum mannum ic eom
gefultumod.
Se forma hâd ego ic macað his menigfealde getel nos wê, and
of his genitiuum nostri cumað twâ diriuatiua: noster and
nostras. noster frater ûre brôðer, nostri fratris ûres
brôðor, nostro fratri ûrum brêðer, nostrum fratrem ûrne
brôðor, o noster frater êalâ ðû ûre brôðor, a nostro fratre
fram ûrum brêðer; et pluraliter nostri fratres ûre gebrôðra,
nostrorum fratrum obedientia ûre gebrôðra gehŷrsumnys,
nostris fratribus ministro ûrum gebrôðrum ic þênige, nostros
fratres amo ûre gebrôþra ic lufige, a nostris fratribus fram
ûrum gebrôðrum. generis feminini nostra soror ûre swuster,
nostrae sororis and swâ forð, swâ wê ǣr declinodon mea
ancilla. generis neutri nostrum consilium ûre rǣd, nostri
consilii ûres rǣdes and swâ forð æfter neutri generis. hic
et haec nostras et hoc nostrate ûres landes mann oððe elles
hwæt, nostratis and swâ forð æfter ðǣre þriddan declinunge.
ealswâ gǣð hic et haec uestras et hoc uestrate êowres landes
mann.
Se ôðer hâd ys tu ðû, and his genitiuus byð tui þîn. þonne
cymð of ðâm diriuatiuum tuus þîn: tuus equus ðîn hors, tui
equi þînes horses and swâ forð æfter ðǣre ôðre declinunge.
generis feminini tua uilla þîn tûn, tuae uillae ðînes tûnes
and swâ forð æfter ðǣre forman declinunge. generis neutri
tuum uerbum þîn word, tui uerbi ðînes wordes and swâ forð
æfter neutri generis.
Se frumcenneda tu macað his menigfealde getel uos. þonne
cumað of his genitiuo uestri twâ diriuatiua: uester êower
and uestras êower landes mann. uester bos êower oxa, uestri
bouis êowres oxan and swâ forþ, swâswâ noster. feminini
uestra uestis êower rêaf and swâ forð, swâswâ nostra.
generis neutri uestrum iudicium êower dôm, uestri iudicii
êowres dômes and swâ forð æfter neutri generis.
Of þâm frumcennedan sui cymð ân diriuatiuum suus his: suus
ager his æcer, sui agri his æceres and swâ forð, swâswâ ðâ
ôðre. femininum sua uxor his wîf, suae uxoris his wîfes and
swâ forð, swâswâ ðâ ôðre. neutrum suum rus his land, sui
ruris his landes and swâ forð æfter neutri generis.
Wê wyllaþ secgan, hwæt sŷ betwux þâm genitiuum þǣra
frumcennedra pronomina and ðǣra ofgangendra. mei, tui, sui,
nostri, uestri, gyf hîg bêoð frumcennede genitiui, þonne
magon hîg bêon gefêrlǣhte eallum casum and ǣgðrum getele.
mei ager est mîn æcer hyt ys, mei terra mîn land, mei agros
aro mîne æceras ic erige, mei uerba audisti mîne word þû
gehŷrdest. ealswâ tui seruus arat ðîn ðêowa man erað, tui
ancilla texit ðîn wyln wefð, tui agros metis þû rîpst þîne
æceras. ealswâ sui: sui equus est his hors hit is, sui
homines pergunt his men gâð, sui animalia sunt his nŷtenu
hit synt, sui ancilla laborat his wyln swincð. nostri
hominis equus est ûres mannes hors hit is, nostri seruum
arguo ûrne þêowan man ic ðrêage, nostri agros depastas þû
etst ûre æceras. uestri sermo êower sprǣc, uestri
congregatio êower gegaderung, uestri iudicia laudo êower
dômas ic herige.
Gif ðâs casus bêoð of ðâm diriuatiuum, þonne sceolon hîg
habban him gelîce casus and gelîc getel: meus ager mîn æcer,
mei agri semen mînes æceres sǣd, meo agro et cetera; tuus
seruus þîn ðêowa mann, tua ancilla ðîn wyln, tuae ancillae
filius þînre wylne sunu, tui hominis equus ðînes mannes
hors, tuum iudicium laudo þînne dôm ic herige; suus faber
est his smið hê is, sui fabri opus his smiþes weorc, suum
fabrum diligit his smiþ hê lufað; noster piscator est ûre
fiscere hê is, nostri piscatoris rete ûres fisceres nett,
nostro piscatori do nauem ûrum fiscere ic gyfe scip; uester
sutor est êower sûtere hê is, uestri sutoris instrumenta
êower sûteres tôl, uestra locutio mihi placet êowor sprǣc mê
lîcað, uestrum uerbum audiui êower word ic gehŷrde, uestri
uerbi êowres wordes et cetera.