Mortuo et rebus humanis erepto Silio, sive id temporum, in fœdam
barbariem ruentium inertia ac pessimo studiorum contemtu, sive quo alio
casu adcidisse dicendum sit, unicus, quem nobis reliquit, ingenii fetus
duriore fortuna conflictatus, et oblivione ac silentio tantum non
sepultus esse videtur. Si enim solum Sidonium Apollinarem excipiamus,
a tempore Plinii ac Martialis per tredecim ferme secula nullus fuit, qui
ejus vel verbo meminisse reperiatur. Quin insuper constanti adeo fama et
existimatione hominum seculo XIV volvente periisse credebatur, ut
Franciscus Petrarcha, primus ille humaniorum literarum instaurator,
damnum, quod Silii poema amittendo studia nostra fecisse existimabantur,
resarcire cupiens, opus, cui _Africæ_ nomen dedit, et quo belli Punici
secundi historiam versibus complexus est, composuerit: quod minime
facturus fuisse videtur, si poetæ nostri laborem alibi locorum
delitescentem superesse suspicari potuisset[1]. Depulsis tandem aut
fugientibus, quæ orbi universo obfusæ fuerant, ignorantiæ tenebris, et
felici auspicio renascentibus omnis generis studiis, quum monachalium
bibliothecarum horridas latebras studiose excuterent viri eruditi, etiam
Silius cum infinitis aliis prisci ævi scriptoribus ex squalido situ et
pulvere protractus, et in lucem vindicatus est. Ne vero varias doctorum
opiniones de auctore, loco et tempore, quo Silius repertus est,
memorando patientia lectoris nimium abutar, dicam verisimillimum mihi
videri, Punica hæc inventa fuisse per Poggium Florentinum prope
Constantiam in monasterio Sancti Galli tempore concilii Constantiensis.
Certe Poggium Silii inventorem esse agnoscit Hugolinus, seu Ugolinus
Verinus, qui non longe post hæc tempora vixit, et scriptis inclaruit,
lib. II de Viris Illustr. urbis Florent. ubi Poggium sic commendat:
Quin etiam sollers Germanis eruit antris
In Latium altiloqui divina volumina Sili.
Etiam Guarinus Veronensis, sive Franciscus Barbarus, sive alius quis eo
tempore, in epistola, qua Poggio Quintiliani inventionem gratulatur,
quam nuper ex bibliotheca Paullina Lipsiensi publici juris fecit Jo.
_Gottlieb Krause_, ejusdem bibliothecæ præfectus, in vernacula librorum
historia P. I, p. 46[2]: «Tu Tertullianum, tu M. Fabium Quintilianum, tu
Q. Asconium Pedianum, tu Lucretium, SILIUM ITALICUM, Marcellinum, tu
Manilium astronomum, L. Septim. Valerium Flaccum, tu Caprum, Eutychium,
Probum, grammaticos, tu complures alios, BARTHOLOMÆO COLLEGA TUO
ADJUTORE, vel fato functos vita donasti, vel longo, ut aiunt,
postliminio in Latium reduxisti.» Idem denique testatur ipse Poggius in
orat. in funere Nicolai Nicoli, «Quod autem egregiam laudem meretur,
summam operam curamque adhibuit ad pervestigandos auctores, qui culpa
temporum perierant. Qua in re vere possumus dicere, omnes libros fere,
qui noviter tum ab aliis reperti sunt, tum a me ipso, qui integrum
Quintilianum, Ciceronis nostri orationes, SILIUM ITALICUM, Nonium
Marcellum, Lucretii partem, permultosque præterea e Germanorum
Gallorumque ergastulis mea diligentia eripui, atque in lucem extuli,
Nicolai hujus suasu, impulsu, cohortatione, et pæne verborum molestia
esse literis Latinis restitutos.» Locum vero et tempus, quo Silius ex
squalidi carceris horrore ereptus est, memorat Marsus ad Silii lib.
VIII, v. 125: «Hic plurima Silii carmina desiderantur illius incuria,
qui hoc opus exscripsit _apud Constantiam_, urbem Galliæ, ubi hoc poema
jam amissum a POGGIO, viro id ætatis literatissimo, repertum fuit
_tempore divi Nicolai_ Pontificis Maximi: cujus felicissimi pontificatus
auspiciis Latina lingua, quæ Vandalum Gothicumque sapiebat, proprium
decus resumere cœpit.» Quamvis autem auctorem et locum recte
designaverit Marsus, in definiendo tamen tempore erravit. Quum enim
Lilius Gyraldus in dial. IV, de Poetar. Historia scribat, Silii Punicum
bellum «eo tempore, quo Christianorum procerum conventus, quod
_Concilium_ nostri, Græci Σύνοδον vocant, in Germania haberetur, _in
quapiam ibi turri_ fuisse repertum, literis admodum obsoletis et
pervetustis, et cum eo una cariosos quosdam aliorum scriptorum libros,»
dubitandum minime puto, quin inventus sit Silius tempore concilii
Constantiensis, quod habitum est anno post Christum natum CIↃCCCCXV et
sequentibus, Johanne XXIV et Martino V Pontificibus Romanis; eodem nempe
loco et tempore, quo etiam Quintilianus, quem male alii in salsamentarii
taberna repertum tradunt. Asconius Pedianus, et Valerii Flacci
Argonauticon priores libri, quos Gyraldus per _cariosos aliorum
scriptorum libros_ designat, inventi sunt. Paribus enim verbis Poggius
ipse locum, unde hos codices extraxit, describit in epistola ad Guarinum
Veronensem, cujus partem olim Mabill. ac Menag. ediderunt[3], sed quam
integram nuper vulgavit supra laudatus _Krause_ dicto loco, «Est autem
monasterium Sancti Galli prope urbem hanc (scil. Constantiam) millia
passuum XX. Itaque nonnulli animi laxandi et simul perquirendorum
librorum, quorum magnus numerus esse dicebatur, gratia eo perreximus.
Ibi inter confertissimam librorum copiam, quos longum esset recensere,
Quintilianum comperimus adhuc salvum et incolumem, plenum tamen situ et
pulvere squalentem. Erant enim _non in bibliotheca_ libri illi, ut eorum
dignitas postulabat, _sed in teterrimo quodam et obscuro carcere, fundo
scilicet unius turris_, quo ne capital. quidem rei damnati
retruderentur, etc. Reperimus præterea libros tres primos et dimidiatum
quarti C. Valerii Flacci Argonauticon, et expositiones, tamquam thema
quoddam, super octo Ciceronis orationibus Q. Asconii Pediani,
eloquentissimi viri, de quibus ipse meminit Quintilianus. Hæc mea manu
transcripsi, et quidem velociter, ut ea mitterem ad Leonardum Aretinum,
et Nicolaum Florentinum.» Scripta autem est hæc epistola _Constantiæ
XVII Kal. Jan. anno Christi_ CIↃCCCCXVII: altera vero, quæ Guarino
Veronensi tribuitur, et Silium jam inventum dicit, cujusque particulam
supra laudavimus, _Venetiis pridie Nonas Julias anno Christi_
CIↃCCCCXVII. At Nicolaus V, cujus pontificatu Marsus Silium repertum
tradit, ab anno Christi CIↃCCCCXLVII ad annum CIↃCCCCLV ecclesiæ Romanæ
præfuit. Insuper Leonardus Aretinus ac Nicolaus Florentinus, seu
Nicolaus Nicolus, ad quos se libros recens inventos misisse Poggius
scribit, primus anno CIↃCCCCXLIII e vita excessit, alter anno
CIↃCCCCXXX, si Vossio fides habenda, lib. III de Histor. latin. cap.
V et VI, in quo posteriore tamen error typographicus irrepsisse videtur,
quum ipse dicat, exstare Philelfi ad Nicolaum Nicolum epistolam (ea est
lib. II, epist. 18), anno MCCCCXXXVIII (lege MCCCCXXXIII) scriptam. Non
diu tamen post eum annum superfuisse ex ipsa eadem epistola patet, in
qua _vir decrepitus_ vocatur, quum mortuus fuisse dicatur anno ætatis
LXXIII. Quidquid sit, ex ipsa Poggii orat, in funere Nicolai Nicoli,
pag. 103 constat, mortuum esse Nicolum vivente adhuc Leonardo Aretino
aliisque, quos verborum suorum testes laudat. Bartholomæus autem, quo
_collega et adjutore_ Silium inventum dicit Guarinus Veronensis in
sæpius memorata epistola, amicus Poggii fuit, in cujus scriptis sæpius
memoratur, nunc sub nomine _Bartholomæi de monte Polliciano_, nunc _de
monte Peliciano_, nunc denique _de monte Puliciano_; neque alius est ab
illo, quem Silii codicem, unde reliqua ejus poetæ per Italiam exemplaria
descripta sunt, possedisse cognovimus ex Franc. Filelfo, lib. XVI,
epist. 14: «Velim, quam diligentissime odoreris, apud quem hospitetur
ille codex Silii Italici poetæ, quem Antonii Barbadori pater, quo
tempore in monte Publiciano præturam gessit, ex bonis illis Bartholomæi
venatus est, quem Martinus Pontifex Maximus primum secretarium habuit.
Nam codices omnes, quotquot illo exemplari exscripti sunt, depravatos
corruptosque invenio.» Per Poggium itaque hoc modo vitæ et luci
restitutus Silius a doctis magno applausu exceptus, et jam sub ipsis
inventæ artis typographicæ initiis sæpius Romæ, Parmæ ac Mediolani
excusus est. Sed quum partim librariorum scribarum imperitia, partim
operarum atque editorum negligentia deformatus adeo ac corruptus
circumferretur, ut a nemine fere agnosci, aut cum fructu legi posset, in
eo emendando atque interpretando certatim operam posuerunt viri illorum
temporum eruditi. Primi autem, quos in hoc stadio decurrisse accepimus,
fuerunt _Petrus Montopolita_, _Pomponius_, et _Dominicus de Caldariis_,
sive, ut dici maluit, _Domitius Calderinus_, quorum memoria apud Petrum
Marsum in Præfat. in Silium ad Illustr. Principem Virginium Ursinum
exstat. Calderini autem commentarios Silianos memorat etiam Sabellicus
in dial. de linguæ Lat. reparat. et ipse Calderinus in Præfat. ad
Martial. Sed eorum labores lucem vidisse non videntur. His successit
_Petrus Marsus_, Pomponii et Calderini discipulus, qui Silium
commentariis illustratum edidit. Verum quum non corruptos solum et
pessimæ notæ codices, qui vulgo exstabant, secutus fuerit, sed ipse
etiam priora menda novo errorum cumulo adauxerit, nihil commodi Silium
et humaniorum literarum studiosos ex ejus labore cepisse quisque facile
judicare potest. Post Marsum anno CIↃIↃIV poetam nostrum edidit
_Martinus Herbipolensis_, qui singulis libris argumenta _Hermanni
Buschii_ Pasiphili, natione Westphali, addidit. Ejusdem deinceps Buschii
scholia margini editionum Basileensium ac Parisinæ Colinæi adjecta sunt;
quæ, quamvis _vice uberis commentarii esse posse_ dicantur, raro
quidquam bonæ frugis præstant. Martinum Herbipolensem et Buschium
proxime excepit _Ambrosius Nicander_ Toletanus, qui editioni Juntinæ
anni CIↃIↃXV præfuit. Magnifice hic in præfatione ad Laurentium
Medicem testatur, Silium «sua arte faberrime politum, et pervigili cura
serenitati pristinæ restitutum ope vetustissimi exemplaris Roma advecti,
atque omnibus maculis detersum defecatumque esse.» Verum tantum abest,
ut splendida hæc dicta factis æquaverit, ut potius omnia contraria
præstitisse dicendus sit. Nulli enim scriptorum, qui ex miserrimo
bonarum artium naufragio elapsi monumenta ingenii ad nostram memoriam
propagarunt, plura ac scelestiora vulnera inflixit aut fœda priorum
temporum barbaries, aut infausta librariorum inscientia, et audax
Criticorum temeritas, quam Silio intulit inconsiderata hujus hominis
mutandi prurigo et insania, ut passim ex adnotationibus nostris patebit.
Utinam igitur imitari maluisset exemplum _Damiani_ cujusdam _Benessæ_,
quem reprehendit, quod Silium a se emendatum jactet, quum ex illo, qui
vulgo circumferebatur, descripserit! Nam si ipse etiam id facere in
animum induxisset, viri docti operæ et labori in tot ineptissimarum
lectionum monstris exhauriendis, quæ passim invitis Musis et Apolline
tersissimo poetæ obtrusit, parcere potuissent. Per Nicandri tamen
vestigia incedere libuit postea _Francisco Asulano_, qui editionis
Aldinæ anni CIↃIↃXXIII curam habuit; ut editionem Juntinam non vidisse
existimandus sit Barthius, qui ad Statii Thebaid. IV, v. 717, _Silium ab
Aldo vel ejus correctore plane perditum_ dicit, quod de Nicandro
meritissime prædicari potest. In eo tamen a Juntina discessit editio
Aldina, quod initio libri octavi Asulanus ex Jacobi Constantii
collectaneis criticis versus quatuor et octoginta, in Gallia, ut aiunt,
repertos, primus inseruerit. Post hæc tempora, quæ renascentium
literarum quasi infantia quædam aut pueritia censenda sunt, certior
clariorque poetæ nostro lux obfulgere cœpit. Quum enim _Ludovicus
Carrion_, dum bibliothecam Coloniensem diligentius lustraret, in
venerandæ antiquitatis manuscriptum, hæc Punica continens, quod tempore
Caroli Magni exaratum fuisse opinatur, incidisset, ejus auxilio sparsim
nonnullis locis in Emendationibus suis opem ferre conatus est, ac Silium
nobis multis partibus meliorem dedit[4]. Quum vero idem codex per
Melchiorem Hittorpium Theologum, ac bibliothecæ Coloniensis præfectum,
etiam _Francisco Modio_ innotuisset, integrum is poetam ad eum recensere
instituit: quem quoniam _cum Homero et Virgilio collatum, ac locis
innumeris emendatum_, ut ipse promisit, aliquando edere in animo
haberet, plerumque veriores modo scripturas, ex Manuscripto depromtas,
in _Novantiquis Lectionibus_ proposuit[5], et uberiores earum
adsertiones commentario, quem meditabatur, servavit; qui magno
reipublicæ literariæ damno, sive ejus morte, sive quoquo alio casu
interceptus, æternum latebit. Anno deinde CIↃIↃC Silium ad fidem
ejusdem libri Agrippinatis ac mentem Modii emendatum edidit _Daniel
Heinsius_, tum pæne adhuc puer, eique eruditissimas notas addidit, quas
ob teneram ætatem, qua eas conscripsit, _Crepundia Siliana_ vocavit, sed
quarum ipsum nec senem unquam pœnituit. Post Danielem Heinsium
memorandus est _Claudius Dausqueius_ Sanctomarius, Canonicus
Tornacensis, qui anno præteriti seculi quinto et decimo, non octavo et
decimo, ut quædam exemplaria exhibent, solita typographis fraude, Silii
Punica non contemnendo commentario illustravit. Optimam hic operam Silio
navare potuisset, nisi insano Modium et Heinsium carpendi studio ut
plurimum in pejora abreptus, ubique se typothetarum mancipium præstare,
et non excusandos eorum errores patienter ferre ac patrocinio suo
probare maluisset, quam verissimas lectiones ex Codice Coloniensi
erutas, cujus ipse etiam excerpta ab Heriberto Rosweydo accepisse
videtur, agnoscere: in quem gravius dicere abstinebo, quod postumam
Modii ac parentis sui famam et nomen, justissima indignatione
inflammatus, passim vindicaverit Nicolaus Heinsius. Eodem tempore, quo
labor ille Dausqueii prodiit, Silio etiam medicas manus admovit vir
infinitæ lectionis _Caspar Barthius_, qui per Janum Gruterum excerpta
veterum membranarum, quæ Oxonii in Collegii Reginensis bibliotheca
servantur, adeptus, eum omnem variis Adversariorum libris recensuit[6].
Hic autem Codex, licet non ubique tantam, quantam Coloniensis, fidem
mereatur, minime tamen negligendus est; tum quod innumeris locis
verissimas Agrippinatium membranarum lectiones a Modio laudatas egregie
firmet, tum inprimis quod integrum nobis Silium exhibeat, quum
manuscriptum Coloniense, a barbara manu truncatum, dimidio libri sexti
decimi et toto ultimo careat. Barthius vero, qui ceteroquin lumine
mentis quam acerrimo præditus erat, dum Dausqueio, quem poetis
enarrandis longe præcellere censebat, ac plures scriptores illustrasse
optabat, contra Modium et Heinsium plus æquo favet, non raro, ut alter
Ixion, pro Junone nubem amplexus est. Haud longe post Barthium Silii
emendationi etiam animum intendere cœpit _Joannes Fredericus Gronovius_,
qui in Observationibus et aliis scriptis egregiam lucem difficilioribus
ac præ reliquis depositis et conclamatis locis ingenio et ope
vetustissimarum editionum adfudit.--Ultimus denique nostra memoria
Silium anno elapsi seculi quinto supra nonagesimum Lipsiæ in publicum
emisit _Cellarius_, qui ex prioribus criticis, Modio, Barthio, Gronovio,
Nic. Heinsio, aliisque, quæ præcipue ad poetæ nostri ornatum ac decus
facere videbantur, conquirens, iisque notas suas addens, accuratam satis
atque concinnam editionem dedit. Maxime vero in præfatione ad Lectorem
laudat et prædicat Fridericum Benedictum Carpzovium, quod editionem Dan.
Heinsii, cui filius Nicolaus Heinsius manu sua plures conjecturas et
emendationes adscripserit, communicare voluerit, ut eas, tamquam
pretiosissimas gemmas, adnotationibus suis inmisceret. Verum et
Carpzovium et Cellarium opinionis hujus falsos fuisse haud ita pridem
casu quodam didici. Adornandæ enim huic editioni subsidia circumspiciens
incidi in Colomesii catalogum manuscriptorum Isaaci Vossii, in quo inter
libros Latinos cum manuscriptis collatos num. CXXIX memoratum inveni
_Silium Italicum Heinsii cum manuscriptis collatum_. Quum autem ingenti
desiderio tenerer hujus libri videndi ac versandi, quem cum aliis
omnibus ejus generis Vossianis Academiæ Lugduno-Batavæ Curatores
Amplissimi maximis inpensis ac sumtibus bibliothecæ publicæ
vindicaverant, humanitate tandem ac beneficio Wolferdi Senguerdii et
Jacobi Gronovii voti compos factus in capite ejus hæc manu Vossii
adnotata reperi, «Multa in Silio castigata, asteriscoque notata, et
excerpta ex Illustrissimi Scaligeri exemplari, manu illius a mendis
purgato.» Quum autem hæc omnia descripsissem, domum redux statim
deprehendi, ea, quæ Cellarius a Carpzovio adceperat, Jos. Scaligero
tribuenda esse, non vero N. Heinsio, qui, quod etiam Vossius fecit, quæ
Scaliger ad oram sui exemplaris adscripserat, sua manu excerpserat:
quare passim in notis vero auctori reddidi.
Atque hæc ferme sunt, quæ ad hunc diem virorum doctorum labore et
industria in Silio acta sunt: ut vero, quæ restant, absolvamus, videndum
nunc superest, quid ipse in hac editione præstiti. Quum Petrus Burmannus
munere fratris Caroli Crucii, Consulis Lugduno-Batavi, ineditas Nicolai
Heinsii in poetam nostrum notas possideret, quas, detestatus eorum
exempla, qui illaudando facinore his thesauris soli incubare
consueverant, dudum cum orbe erudito communicare gestiebat (quod ut ipse
exsequi posset, varia negotia semper inpediverant), auctor mihi fuit ac
suasor, ut Silio manus admovere, et diutius, quam par erat, latentem
hunc optimarum observationum thesaurum in lucem protrahere vellem.
Auctoritate igitur et inpulsu tanti viri, qui, quod disciplina ejus
fictus ac formatus eram, quid humeri mei ferre poterant, optime
intelligebat, inductus et permotus Nicolai Heinsii primo adnotationes,
quas margini editionis Dausqueianæ variis temporibus, ut quæque in
mentem venerant, allevit, quanta fide potui, descripsi, et cum alio
exemplari editionis Colinæi, cujus oræ, præter quam plurimas
conjecturas, manuscriptorum varias lectiones commiserat, diligenter
contuli. Adhibuit autem Vir Illustriss. et studiosius, quam priores
fecerant, consuluit excerpta codicis Coloniensis, quo olim Carrion et
Modius, membranarum Oxoniensium, quibus Barthius usi fuerunt; deinde
illis quidem non visum manuscriptum Puteaneum, reliquis tamen, quod
fatendum est, integritate ac fide inmensum quantum concedens, quod nunc
in bibliotheca Regis Christianissimi servatur[7], vetustam insuper
editionem Parmensem anni 1481 quam ab Edmundo Figrelio, quondam
Historiarum in Regia Academia Ubsaliensi Professore, ex bibliotheca
Regis Sueciæ utendam adcepit, nonnunquam denique Romanam editionem
antiquissimam Aldinam, aliasque: unde multam observationum silvam nactus
est, ac quam plurimas et egregias lectiones ab ipsius Silii manu
profectas, quas posteriorum temporum librarii et literatores insigni
scelere depravarant ac corruperant, felicissime auctori restituit.
Quamvis autera magnam satis bonæ frugis copiam observationes Heinsianæ
contineant, et solæ insigne decus præ aliis huic editioni addituræ sint;
dubitandum tamen non est, quin multis partibus meliores ac politiores
prodiissent, si auctor ultimam manum, quod acerba et luctuosa studiis
nostris morte abreptus facere nequiit, inponere, et ipse earum editioni
præesse potuisset. Hoc labore perfunctus alia mea conquisivi, quibus
nova, quam moliebar, editio placeret, et lectorem alliceret. Modii
itaque Novantiquas Lectiones et Barthii Adversaria perlegere, et omnia,
quæ ad Silium ornandum faciebant, inde excerpere cœpi, ut, quod nunquam,
nisi in hac nunc editione, præstitum erat, quæ ad emendationem aut
illustrationem auctoris nostri passim ac variis locis adnotaverant;
quorumque multiplex in notis Heinsianis mentio fiebat, in ordinem
digererem, et contextui subjicerem. In quo quantum molestiæ mihi
devorandum fuerit, nemo ex æquo æstimare potest, nisi qui, in simile
quondam pistrinum detrusus, eumdem, quem ego, laborem exantlavit. Deinde
quum Danielis Heinsii Crepundia Siliana, quæ paucis paginis ingentem
reconditæ ac non protritæ eruditionis copiam continent, rarius non in
his terris modo, sed ubique etiam, inveniri possent, aut, si casu
invenirentur, quam animose, si molem libelli spectas, et insano pretio
compararentur, non committendum censui, ut bonarum artium studiosi tam
exquisitis bellariis, præsertim data hac occasione, ulterius carerent,
aut sæpe aliquo census detrimento sibi comparare necesse haberent. Ut
itaque recensita, et, quantum fieri potuit, a sordidis typographorum
vitiis et erroribus expurgata, et editionem Lugduno-Batavam et
Cantabrigiensem cum hac nostra comparanti patebit, hic denuo
exprimerentur, curavi. Ne quis autem miretur vel culpet, nullam me
rationem in hac editione habuisse adnotationum, quas in poetam nostrum
conscripsit Dausqueius, æquum Lectorem monendum duxi, nie justissimas
causas habuisse, cur hic repetitæ non sint. Nam quum solo modici
voluminis instar esse possent, studiosorum sumtibus parcere debui, ne,
si eas aliis, quas nunc dedi, adjecissem, mole libri, unde etiam pretium
augeretur, emtorem deterrerem magis, quam allicerem: præterquam quod
etiam longe plurima illis insint, quæ elegantiorum studiorum cultoribus
non magnam utilitatem præstarent, quoniam Dausqueius multa iis
admiscuerit, quæ, nisi infenso odio, quo, nescio quam ob causam, Modium
ac Dan. Heinsium prosequebatur, obcæcatus atque in pejorem plerumque
partem abreptus fuisset, ipse omittenda atque inducenda putasset.--Quum
autem non aliorum modo curas in auctorem nostrum edere, sed ipse etiam
aliquid conari, et in Silio studiorum tirocinium deponere constituissem,
Burmannus, cui quantum hæc editio debeat, jam superius prædicavi, non
contentus ea, quæ vidimus, præbuisse, gratiam etiam, qua valebat, apud
Ezechielem Spanhemium interponere non dubitavit, ut excerpta codicis
Oxoniensis, qui in bibliotheca Collegii Reginensis servatur, et quo
Barthius et Nic. Heinsius usi fuerant, sed cujus variæ scripturæ Colinæi
editioni Heinsianæ adscriptæ non sunt, transmitti curaret. Cujus
beneficio etiam, facile id concedente Richardo Bentleio, Academiæ
Oxoniensis Cancellarii vices agente, collationem ejus manuscripti ad
Cellarii editionem institutam adcepi. Deinde Franciscus Hesselius, olim
in Athenæo Rotterodamensi Historiarum et Eloquentiæ Professor, nunc vero
apud Trajectinos nostros in Collegium Canonicorum ad D. Mariæ
adscriptus, medio ac parario Davide Hoogstratano, ludo literario
Amstelædami præfecto, ejusdem codicis Oxoniensis excerpta, editioni
Raphelengii CIↃIↃCXI manu viri docti addita, ab eruditissimo viro Petro
_Ulaming_ impetravit: quod, si conjecturis indulgere liberet, idem
exemplar fuisse, quod olim Barthio Silium recensenti ad manus fuit,
gravissimas ob causas suspicarer. Quum vero quibusdam in locis duo hæc
exemplaria, quæ tamen ex iisdem membranis propagata sunt, inter se
dissentire deprehenderem, et ipsum codicem inspiciendi facultatem non
haberem, aut quis fidelius manuscripti Anglicani lectionem expresserit,
satis prospicere nequirem, bona fide tecum agere malui, Lector, eoque in
casu utramque lectionem memorare; ut, quibus ipsas membranas consulere
datur, nihil me in his incertis conjecturis dedisse intelligere queant.
Insuper Jacobus Gronovius editionem Mediolanensem; G. Claramontius, in
ecclesia Walonica apud Amstelædamenses divinorum oraculorum interpres,
editionem Martini Herbipolensis, et Marsi Parisinam; egregius causarum
patronus Gulielmus Best editionem Juntinam, cujus margini pauca
adscripserat Ger. Vossius, liberaliter usui meo concesserunt. Deinde
quum procedente tempore Silius aliquamdiu typographos exercere cœpisset,
consilii mei certior factus Jacobus Perizonius primam omnium editionem,
quæ Romæ anno CIↃCCCCLXXI excusa est, et nunc cum aliis nonnullis libris
ac scriptis legato ejus in bibliothecam Lugduno-Batavam commigravit, ad
me transmisit; quemadmodum etiam _van der Kloot_ Marsi Venetam primam:
quæ causa est, ut earum ante septimum aut octavum Punicorum librum in
notis meminisse non potuerim. Jo. Herm. Schminckius, Historiarum atque
Eloquentiæ Marpurgi Hassorum Professor ordinarius, quum ex Iselio, SS.
Theologiæ apud Basileenses Professore, audivisse se meminisset, eum ante
quatuordecim admodum annos per Helvetiam peregrinantem Tiguri in
manuscriptum Silii forte fortuna incidisse, nihil apud amicum
prætermisit, ut ejus opera codicis illius excerpta mihi impetrare
posset. Quum vero Iselius ea de re cum Hottingero, Theologo Tigurino,
egisset, isque non modo librum conferendi, verum insuper, quod raro
concedi solet, ad Iselium mittendi potestatem et bibliothecæ curatoribus
ac præfectis impetrasset; excussis omnibus angulis tandem præter spem
codex Silii, quam diligentissime quæsitus, Tiguri non reperitur. Ut adeo
persuadeat sibi Iselius, vel membranas illas interea temporis scelestis
manibus ex bibliotheca Tigurina subreptas, aut in latebras infortunio
quodam amotas fuisse, vel, quum id ob singularem eorum, quorum curæ hæc
bibliotheca commissa est, diligentiam nullo modo verisimile videretur,
Silium, quem se manuscriptum Tiguri vidisse, et manibus tractasse
credebat, in quodam Helvetiæ monasterio, cujus nunc memoria non
occurrebat (plura enim libris vetustis haudquaquam destituta eodem in
itinere perlustraverat), adhucdum latere; sed cujus, si quam maxime
meminisset, ob nuperos per Helvetiam motus et animorum dissidia videndi
aut conferendi nulla spes supererat. Interim idem Schminckius, qui non
minus meis, quam sui ipsius commodis inservire cupiebat, quum etiam in
bibliotheca Guelferbytana Silii codicem servari intelligeret, non ante
conquievit, quam Eccardus, Professor Helmæstadiensis, recepisset, se
varias ejus lectiones excerpturum, et ad me missurum, qui tamen, quum ex
illo tempore variis negotiis inpeditus fuerit, tum inprimis quoniam ei
provincia historiam ac res gestas Georgii I, Regis Magnæ Britanniæ et
Electoris Brunsvicensis conscribendi inposita sit, fidem datam adhuc
solvere prohibitus est. Ea vero molestius tuli, utrumque hoc negotium in
fumum abiisse, quod simul omnem spem codices aliis, qui Silio opem
tulerunt, non visos nanciscendi penitus mihi præcisam cernerem. Nam
præter manuscripta volumina, quorum modo memini, et ea, quæ Heinsius
aliique Silii interpretes consuluerunt atque excusserunt, quorum
integerrimum etiam atque optimæ notæ Coloniense dudum periisse est quod
suspicemur, rari per Europam poetæ nostri Codices reperiuntur, et
nescio, an plures, quam recentissimus ille, quem ante hoc biennium, quum
Lutetiæ versarer, in bibliotheca Regis Christianissimi videre contigit,
sed ob temporis brevitatem cum editis committere non potui, et sex alii
in Italia, pariter nuper scripti, quorum quinque in bibliotheca Magni
Ducis Etruriæ, unum in bibliotheca Eminentissimi Cardinalis Ottoboni
exstare coram mihi adfirmavit testis oculatus vir eruditissimus, et non
modo Benedictinorum, sed totius etiam Galliæ lumen ac singulare decus,
Bernardus _de Montfaucon_[8]. Codicem enim, quem testimonio Götzii in
descriptione Bibliothecæ Senatus Lipsiensis Lipsiæ exstare credebam, dum
in eum perquirerem, nullum esse, sed calami vitio pro Statio Silium
positum audivi. Auxiliis igitur atque opibus, et quæ ipse habebam, et
quæ amicorum benignitate consecutus sum, instructus Silii recensionem
adorsus sum, illud inprimis adtendens, ut auctoris contextus, quantum
fieri potuit (restant enim etiamnum plurimi nodi difficillimi, qui sine
aliorum codicum auxilio vix solvi posse videntur), ex manuscriptorum ac
vetustarum editionum præscripto quam emendatissimus ederetur: in quo
passim secutus sum, nisi ubi genius linguæ Latinæ vel poetæ aliud mihi
flagitare videbatur, quod tamen paucissimis in locis accidit,
Illustrissimum Heinsium, qui oræ editionis Dausqueianæ, qua uti solitus
fuit, non modo notas suas alleverat, sed etiam ipsum poema, quemadmodum
a manu Silii profectum conjiciebat, antiquorum librorum fide diligenter
atque accurate correxit. Deinde, quoniam codicibus manu exaratis
destitutus forem, sine quibus parcissime conjecturis indulgendum censeo,
illud præcipue in notis egi, tum ut a viris eruditis ex membranis
revocatas lectiones aut ab ingenio profectas conjecturas vel optimorum
auctorum testimonio probarem ac stabilirem, vel receptam lectionem, si
ea præstare videretur, sine cujusquam offensione vindicarem: tum ut ex
priscis editionibus, si fieri posset, ostenderem ac palam omnibus
facerem, quibus gradibus veterum librariorum, typographorum aut
criticorum ignorantia atque audacia Silii manus depravata, et ea, quæ
vulgo, obtinebant, verba substituta fuerint: tum ut decantatam et
omnibus notissimam Silii imitationem Maronianam accuratius demonstrarem:
tum denique, ut loca obscuriora, quæ tirones facile morari possent (æque
enim eorum, quam principum in his literis virorum rationem habendam esse
arbitratus sum), clariori luce perfunderem.
Possem nunc, mi Lector, ad ipsum poetam evolvendum te dimittere, nisi
data hac occasione, publici juris facienda censerem, quæ nuper ad
difficilem Silii locum lib. III, v. 395, præsente Newtono, Annæ Magnæ
Britanniæ Reginæ Legato, publice prælegit Antonius Maria Salvinius,
Græcarum literarum Florentiæ Professor, mecum vero communicavit Henricus
Brenkmannus, ex ore illius excepta, quibus, quæ Illustriss. Heinsius ad
eumdem locum notavit, egregie confirmantur. Verba Silii hæc sunt,
At Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,
Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra
Nebride et Hortano Mænas nocturna Lyæo.
Ad quæ ita Salvinius: «Nebrissæ Hispanicæ urbis etymon ostentatione
quadam eruditionis ingeniosa ac poetica Silius arcessit a Græcia, quasi,
sicut omnium doctrinarum, illa quoque omnium linguarum parens atque
altrix fuerit. Nebrissæ igitur nomen a Nebride h.e. hinnuli aut damæ
maculosa pelle, derivat, qua Menades seu Bacchæ, tamquam animalis pelle
Baccho dilecti, dorsum ac caput operiebant. Sacra Bacchi nocturna quis
nescit? In iis, quæ Orgia (credo a numinis vi Bacchantiumque ira ac
furore adpellabantur), multa arcana atque infanda perpetrabantur.
Lampzacenum illum obscœnum deum, quem tamquam omnis genituræ præsidem
venerata Priapum adpellavit antiquitas, eumdem cum Baccho esse putabant.
Nec novum est, plura numina in unum conferri, ut videre est apud
Macrobium, veterum superstitionis indagatorem sagacissimum. Priapum
novitium esse Deum, Strabo ait, argumento ejus, quod apud Hesiodum, qui
Theogoniam conscripsit, et de Deorum stirpe accurate verba fecit, de
Priapo altum silentium est: quamobrem Geographus Orthanæ, Conissalo,
Tychoni aliisque similibus apud Atticos diis similem esse pronunciat, ut
aliquid, quod illum quoquo modo repræsentaret, in antiquitate reperiat.
Verba Geographi sunt e libro XIII. Ἀπεδείχθη ὁ θεὸς οὗτος ἀπὸ τῶν
νεωτέρων. Οὐδὲ γὰρ Ἡσίοδος οἷδε Πρίαπον, ἀλλ’ ἔοικε τοῖς Ἀττικοῖς
Ὀρθάνῃ, καὶ Κονισσάλῳ, καὶ Τύχωνι, καὶ τοῖς τοιούτοις. _Creatus deus
hic a recentioribus; neque enim Hesiodus novit Priapum, verum similis
est Atticis Orthanæ, Conissalo, Tychoni, similibusque numinibus._ Qui
indicem Latinum Strabonis confecit, _Orthana_, inquit, _dea Attica_.
Imo ego, _Orthana_, inquam, _deus Atticus_. Non est enim Ὀρθάνῃ dandi
casus apud Strabonem a recto feminino Ὀρθάνη, verum a recto masculino
Ὀρθάνης, latine _Orthana_. Nam quod nomen vere masculum deum
significat, non femininum, re ipsa constare videtur. Quippe procul dubio
Ὀρθάνης ab erecta virilitate, qua ille deus insignis est, adpellabatur.
Quid hoc ad deam? Ergo Lyæo cognomentum Orthanæ, quum Baccho Venus
incalescat, æquissime tribuit Silius, et nihil mutandum, nisi quod
varianda scriptura, et adspiratio, quæ initio obrepserat in _Hortana_,
ab illo loco removenda, et post _t_ ponenda, ut sit _Orthana_, ἀπὸ τοῦ
ὀρθὸς, _rectus_, _erectus_, et retinendum, ut habetur in editione
Genevensi,
...... Et Orthana Mænas nocturna Lyæo;
«quod male editores Amstelodamenses mutarunt in _Hortano_, ut
concordarent, ut ita dicam, cum _Lyæo_. Nihil ad hunc locum Daniel
Heinsius in Crepundiis suis ad Silium Italicum.»
[Annotatio 1: Eadem est sententia Fabricii et Ernesti in Biblioth.
lat. Tom. II, p. 178; Vossii de histor. lat. I, 29, p. 144, et
Apostoli Zeni Diss. Voss. I, p. 3. Sed refragatur _Lefebvre_ in
Præfat. Edit. Latino-Gallicae p. 10, cujus verba, ab Ill. Ernesti
jam adposita, hæc sunt: «_Je suis actuellement convaincu par la
lecture du Poëme de Pétrarque, que ce Savant en avait un
exemplaire. Drakenborch et M. le baron de la Bastie (Mém. de
l’Académ. des Inscrip. Tom. XV) ont répété, d’aprés Lil. Girald,
que si Pétrarque eût connu le Poëme de Silius il n’en eût pas fait
un sur le même sujet. Je suis au contraire persuadé que Pétrarque
n’a fait le sien, que parcequ’il avait un Silius, qu’il regardoit
sans doute comme le seul exemplaire qui fût resté, et qu’il a
laissé ignorer pour la gloire de son propre ouvrage._» Hanc
suspicionem nimis injuriosam probat censor eruditus in Annal.
literar. Gœtting. a. 1782. Additam. pag. 261, 262.
Videatur quoque Colomesius ad Gyraldi dialog. IV, de Historia
poetarum pagin. 240. _Ed._]
[Annotatio 2: In _der umständlichen Bücher-historie_. Lips. 1715,
in-8º.]
[Annotatio 3: Mabillonius itineris Italici p. 211, et Menagius
anti-Bailleti I, p. 46. Integram exhibet etiam Jac. _Lenfant_ ad
calcem Poggianorum. Amst. 1720, in-8º, pag. 309. Præter eum in
Biblioth. lat. Fabricio-Ernestina T. II, p. 259, laudantur Poggii
Opera Basileæ edita p. 272, 394; Menagiana T. I, pag. 97; T. IV,
pag. 90, et Julii Nigri Historia scriptorum Florentinorum vulgata
Italice p. 473.]
[Annotatio 4: In Emendatt. et Antiqq. Lecti. libris, Antverp.
1576, in-8º, et Paris. 1583, editis, atque in Tomo III Lampadis
artium Gruterianæ recusis Francof. 1604, in-8º.]
[Annotatio 5: Editis Francof. 1584, in-8º, et in Gruteri Lampade
artium T. V.]
[Annotatio 6: Qui prelo excusi sunt Francof. 1624, fol. Cf. Crenii
Animadverss. philol. XI, p. 15.]
[Annotatio 7: Codex nunc Puteanus, antea Venetus, recentissimus et
male a N. Heinsio collatus, si fides habenda fuerit diligentissimo
_Lefebvre_, qui se accuratius eum excussisse gloriatur.]
[Annotatio 8: A Lefeb. etiam collatus est _Codex Tellerianus_ sive
Tellieri, in Italia inchoatus anno 1413, absolutus anno 1417 bonæ
notæ, non integer, varia manu scriptus, chartaceus. Præterea in
Bibliotheca latina Fabricio-Ernestina Tom. II, pagin. 174,
laudatur alius codex antiquus, de quo Philippus Rossius in libro,
cui titulus est: _Ritratto di Roma antica_ pagin. 83, ubi de
Bibliotheca Vacana agitur: _Fu portato di Spagna il libro di
Silio, Italico con l’imagine di Annibale, il quale hoggi si
ritrova nella predetta libraria_.]