Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus: 370
«Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ.
Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,
Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt
Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,
Qui nunc servatas evertat funditus arces. 375
370 sq. Manifesta imitatio Virg. Æn. X, 621 seq.
372. _lacrimis precibusque_, propter lacrimas.
374. _pari sub nomine ductor_, Scipio Africanus minor.
370. _e contra breviter_ Put. _et contra breviter_ Oxon. _at
contra breviter_ conj. Drak. _at breviter contra_ tacite reposuit
Lefeb. Conf. ad III, 570.
372. _percipe_ scripti, Rom. 2, et Med. _præcipe_ R. 1, Parm.
Mars. et Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. ut dictum sit pro,
prius percipe.
Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,
Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto,
Et terras inplere volet redeuntibus armis.
Novi feta viri bello præcordia; sed lex
Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna 380
Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam
Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;
Ne, si miscebit latis fera prælia campis,
Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.»
376. _Æthereas trahat auras_, vivat, formula ant. et Lucret. Conf.
Heyne ad Virgil. Æneid. I, 387, 546; III, 339; ubi _auras vitales
carpere, vesci aura ætheria_, videbis.
377. _Miscere sidera ponto_, ut lib. XIII, v. 587.
378. _terras inplere redeuntibus armis_, iterum armatis, Antiocho ad
bellum sollicitato; conf. ad XIII, 877 seq. ubi Sibylla similiter
ultima Hannibalis conamina ac fata canit.
379. _feta bello præcordia_; conf. ad X, 14, et XIII, 592.
--_lex_, conditio.
383. _miscebit prælia_; vid. ad I, 69.
384. _Romulei Juvenis_, Scipionis.
379. _bello_, non _belli_, Oxon. Put. et R. 2.
381. _post hæc_ Oxon. et Put.
Dum statuit fata omnipotens urbique ducique, 385
Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt
Sidera: non alio graviores tempore vidit
Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,
Majores certare duces; discriminis alta
In medio merces, quidquid tegit undique cælum. 390
385... 596. Descriptio poetica pugnæ ad Zamam, de qua vid. Livium
XXX, cap. 33... 35. Polyb. XV, 9... 16, et Appian. Punic. c. 40 sqq.
--_statuit_, destinat prædicendo, Ern.
386. _Invadunt pugnam_, ut IX, 12.
--_clamore lacessunt Sidera_, conf. ad V, 394. «Tubæ cornuaque ab
Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus, ut elephanti in suos
verterentur;» Liv. l.l.
387 sq. «Ad hoc discrimen procedunt postero die duorum
opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo
fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die,
aut eversuri;» Liv. XXX, 32.
390. Imperium orbis terrarum erat magnum certarminis præmium, in
medio quasi positum, h.e. id, de quo certabatur; cf. sup. ad v. 335
sq.
386. _acres_, vel potius _alacres_ pro _acies_ malebat N. Heins.
At nil mutandum.
388. _paria arma_ primus edidit Marsus. Non male! _Paribus uterque
vetis ac viribus imperium orbis agitabat_; Flor. II, 2.
Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro,
Excelsumque caput penna nutante levabat
Crista rubens, sævus magno de nomine terror
Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis.
391. Cf. IV, 324 sqq.
--_Agenoreus ductor_, Hannibal; vid. ad I, 15.
392. Proprie ipse elevabat caput galea tectum, vel cristæ in capite
alte eminebant, quo terror incutiebatur hostibus; cf. inf. v. 525,
et sup. ad VII, 295, et XIII, 143.
--_penna nutante_, vid. ad I, 460, 501; IV, 353.
[393.] _Crista rubens_, ut sup. v. 279.
At contra ardenti radiabat Scipio cocco, 395
Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una
Cælarat patrui spirantes prælia dira
Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.
Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,
In ducibus stabat spes et victoria solis. 400
395. _ardenti cocco_, sago, seu paludamento; confer inf. v. 526,
527, et sup. ad IV, 268; Drakenb. monet, Hannibalem in _ostro_,
Scipionem in _cocco_ fingi; nam purpuram genus esse, ejusque species
tum ἀλιπόρφυρον, seu _ostrum_, ex ostreo seu sanie muricis, tum
κόκκινον seu _coccum_, ex grano ilicis humilis; de quo vid. Scalig.
Epist. XI, et Salmas. ad Solin. p. 190 seq.
397. _Cælarat_, cælandas curaverat; vid. ad I, 407.
--_spirantes prælia_; vid. ad III, 240.
398. _flammam frons alta_, h.e. galea, qua frons tecta erat,
_vomebat_, ut apud Virg. Æn. VIII, 620, ubi vid. Heyne; conf. sup.
ad IX, 449, et X, 107.
399. _Sub tanta vi telorumque virorumque_, in tanta multitudine
militum, vel, etsi tanta eorum copia erat, tamen _cunctis_, etc.
[400.] _stabat_, vid. ad III, 173.
399. _virorumque_ Oxon. Tell. Rom. 1, 2, Parm. Marsi Ven. prior,
quod, quia sonantius est, recepi cum Lefeb. probb. Barth. Adv. X,
13; Cell. N. Heins. Drak. Conf. ad IV, 187. Vulgo _virûmque_.
Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,
Scipio si Libycis esset generatus in oris,
Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.
Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,
Haud dubitant terras Itala in ditione futuras. 405
401... 405. Conf. IV, 730 sq. et VII, 36, 37. Non satis congruere
videntur verba Liv. XXX, 32, ex quibus hæc translata esse suspicatur
Ernesti: «Anceps spes et metus miscebant animos, contemplantibusque
modo suam, modo hostium aciem, quum oculis magis quam ratione
pensarent vires, simul læta, simul tristia obversabantur.»
401. Ita Oxon. et Put. Vulgo _subigit favor ut plerumque_. Cortius
suspicabatur, inreptitium esse hunc versum.
403. _credunt_ Oxon. Putean. R. 2, Parm. Vulgo _essent_, quod e
_censent_ corruptum esse non male suspicabatur Barth. Adv. X, 13.
Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis
Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem.
Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora
Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.
406. _Contremuere_, resonarunt, _auræ_, strepitu armorum
armatorumque.
--_vibrantibus hastis_, ut I, 539, ubi vid. not.
407. _Turbine, inpetu_, vid. Ind.
--_nubem_ pulveris.
408. Cf. ad IX, 314, in Var. Lect.
409. Conf. V, 275; X, 106.