Sternitur in medium contemtrix turba pericli, 410
Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis,
Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.
Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi,
In primas Macetum turmas inmania membra
Infert, et jaculo circumvolat alite campum. 415
412. _tellus bibit cruorem_, ut X, 268, et XVI, 216.
--_Gentilem_, Pœnorum, in terra patria pereuntium.
--_tellus invisa_, et Romanis, et Diis, quia tam sæpe fœdifraga;
Lefeb. Ita certe exponere præstiterit, quam cum Dausq. _terra_ diu
_invisa_, non visa Afris, quippe qui diu abfuerint domo.
413 seq. In ordine pugnæ consertæ arbitrium suum poeta sequitur;
Ern.
414. Macedonum legionem in secunda Pœnorum acie fuisse, docet Liv.
XXX, 33. _Macetum_, vid. ad XIII, 878.
412. _bibit_ R. 2. Mars. Ben. _vidit_ Oxon. _videt_ Put. R. 1,
Parm. Med. Deinde _invita_ pro _invisa_ ex emend. Heinsiorum
reposuere Drak. et Ern.
414. _Macedum_ primus edidit Nicander; vid. ad XIII, 878.
415. _campos_ Put.
Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules
Agmina falcifero circumvenit arta covino.
416. _incola Thules_, Britannis: nam Thulen veteres in Britannicis
insulis referebant; vid. ad III, 597.
--_Cærulus_, non quia cærulei maris incola est, ut Marsus putabat,
sed quia Britanni fuco cæruleo se tingebant; Drak. coll. Cæs. B. G.
V, 14 (_Omnes se Britanni vitro_ (al. _glasto_) _inficiunt, quod
cæruleum efficit colorem_) Martial. XI, 54; Propert. II, xiv, 25...
30 al. II, xviii, 23... 26, et 31, 32 (ubi vid. Broukh.) Pontan. in
Auctar. Glossar. prisco-Gall. voce _Glassus_, et Salm. ad Solin.
p. 180. Vir doctus in Misc. Obss. Vol. V, T. I, pag. 125,
suspicabatur coll. Plin. XXVIII, 51, de sapone Belgico ad capillos
rutilandos adhibito cogitandum esse, non de vitro vel glasto, quo
corpus infectum sit, ut horridior ejus adspectus esset in pugna;
conf. Barth. ad Prop. II, 18, 23 et 31, ubi etiam monet, _cæruleum_
colorem late patere.
[417.] _covinus_ currus, cujus axes _falcati_ erant, proprius
Belgarum, a quibus adcepere Britanni, ab illis oriundi; conf. quos
Dausq. et Drak. jam laudarunt, Mel. III, 6, Tac. vit. Agric. c. 35
(ubi vid. Ernest.); Martial. XII, 24; Lucan. I, 426; Pontan. l.l.
hac voce, du Cange Gloss. med. Latin. et inpr. Scheffer. de re
vehic. II, 22.
417. _comino_ Put. R. 1, Med. _camino_ Oxon. _covinno_ Parm. ut
plures libri scripti ap. Lucan. I, 426, unde hanc orthographiam
prætulere N. Heins. et Drak. Quæ tamen ratio parum firma est.
Graia phalanx patrio densarat more catervas,
Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.
418. _Graia_, Macedonica. De _phalange densata_ Macedonum et
sarissis vel prælongis _hastis intentis_, h.e. protentis, valli
instar objectis; vid. Liv. XXXI, 39; XXXII, 17, XXXIII, 8; XLIV, 41;
Curt. III, 2, et Polyb. II, 66; XII, 20 sq. et inpr. XVIII, 9, 12...
15.
419. _Intentis_, ut ap. Virgil. Æn. XI, 606.
--_hastas protendunt_, et ap. Hom. Iliad. ε, 300; πρόσθε δόρυ ἔσχον,
Lefeb. Conf. Var. Lect.
419. _Invitis nulli adstabat_ Put. _Invitisque adstabat_ Oxon.
_Invixisque adstat_ R. 1. _Inmissisque adstat_ Med non inprob.
Ern. _Innitis_ et _Innictis_ in aliis antiquis, si fides habenda
Lefeb. Vulgo _Innixisque adstat_, _inepte_. _Innexisque_ ex emend
Dausq. recepere Drak. et Ern. prob. N. Heins. _Inmixtisque_ conj.
Drak quia præcipuum phalangis Macedonicæ robur positum fuerit in
hastatis, qui, ordinibus aliorum militum, rem telis gerentium,
inmixti, hastas prælongas objiciendo suos ab inpetu adversariorum
inmunes præstiterint. _Intentisque_ reposuit Lefeb. quem sequutus
sum. Nec tamen contemnenda videtur conject. Dausq. de qua Ernesti
ita: «_Innexæ hastæ_ sunt etiam _intentæ_, sed hac adjunctione, ut
hastas, quo fortius resistant inruentibus hostibus, veluti oblique
inter se junctas et nexas cogitare possis.»
Inmemor has pacti post fœdus in arma Philippus 420
Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.
420 sq. Philippus XV anno belli Punici pacem cum Romanis fecerat
(Liv. XXIX, 12 seq.); et post illud fœdus vel nova auxilia
submiserat Hannibali, vel vetera non revocaverat; Cell. Conf. sup.
XV, 286 sqq.
420. _has_, catervas.
421. _Agenoris urbem_, Carthaginem, vid. ad I, 15.
--_quassam_, ut VIII, 250; XIII, 36; XV, 7.
420. _facti_ quidam veteres teste Lefeb. _hos_ malebat N. Heins.
et vers. 422 _laxatus funere_, quod placebat Drak.
Rarescit multo laxatus vulnere miles,
Atque aperit patulas prostrato corpore late
Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ
Ausonius globus, et perjuria Graia resignat. 425
Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo
Mantua labenti genitrix dimiserat ævo.
Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.
422 seq. Conf. V, 381 sq. ibique not.
--_miles_, Macedones eorumque phalanx.
424. _mole ruinæ_, ceu ruina jugentis molis et ponderis; Ern. Cf.
IX, 504.
425. _perjuria Graia_, Macedonas perjuros, fœdifragos.
--_resignat_, solvit, rumpit, laxat.
426 sq. _ambo labenti ævo_, Romani senes, quod virtutem auget et
inpetum arguit, nec a ratione poetica alienum est, quum passim, ut
IV, 745 et X, 310, _labi_ dicantur, quæ ad finem vergunt vel
pereunt; Ern. Ad senectutem jam retulit Marsus.
424. _more ruinæ_, h.e. ut solet ruina, conj. Burm. Male!
426. _Rullus_, nomen Romanum, ut _Norbanus_, _Calenus_, _Selius_,
ex emend. N. Heins. _Ruilus_ Mars. et Gryph. Vulgo _Rutilus_. Mox
_ambo_, non _ambos_, scripti et R. 2; vid. ad IV, 175.
427. _bibenti ævo_ Oxon. et Put. _flaventi arvo_ (ob segetes, ut
ap. Virg. Ge. I, 316; IV, 126; et Ecl. IV, 28, al. unde et _flava
Ceres_) emend. N. Heins. prob. Drak. Conf. not. et ad XI, 325.
At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem
Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ 430
Haud valuit misero defendere Daunia tela.
429. _Pellæum_, a Pella oriundum, oppido natalibus Alexandri
celebri, unde _vana tumentem_, superbientem illa patria sua; Ern.
Confer ad I, 306, in Var. Lect. et ad XI, 381.
431. _defendere_, vid. ad V, 490.
--_Daunia_, Romana, vid. ad I, 291.
Sævior his Latios vastabat Bruttia signa
Lælius increpitans: «Adeone Œnotria tellus
Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque
Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus? 435
Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore
Insuper externas petitis perfundere terras?»
432 seq. «Hannibal in secunda acie et subsidiariam aciem Italicorum
militum (Bruttii plerique erant, vi ac necessitate plures, quam sua
voluntate, decedentem ex Italia sequuti) instruxit;» Liv. XXX, 33.
Hos _Latios_, Italos (vid. ad XII, 412, in V.L.), qui per adposit.
etiam _Bruttia signa_ vocantur, Lælius increpat fugatque. Cf.
Appian. de reb. Pun. e. 44, et Polyb. XV, 12, qui tamen hos solos in
lævo Pœnorum cornu stationem servasse, et Numidas fugisse, tradunt.
--_Sævior his_, quia in populares, etsi perfidos, sæviebat.
[433.] _Œnotria tellus_; vid. ad I, 2, et VIII, 46.
436 seq. Fuga vestra jam satis est turpis: at multo fœdius minusque
condonandum, quod nunc paratis nos, populares vestros, in Africa
cædere, Latino sanguine terram exterriam inbuere.
432. _Latio_ Mars. _late vastabat_ corrig. Heinsii et Livin. prob.
Drak. At vid. not.
Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo
Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit,
Et vitæ vocisque vias simul incita clausit. 440
Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano
Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,
Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.
438. _meditantem in prælia_, vid. ad V, 315, in Var. Lect.
--_telo prævenit_, ut _hasta occupat_, V, 237, ubi vid. not.
439 sq. Conf. IV, 171 sq. IX, 569; Virg. Æn. X, 346 sq.
--_sedit_, vid. ad I, 540.
442. _virorum_, Bruttiorum.
438. _Hoc_ Put.
441. _Sanus_, Put. _Satis_ Mars. _Saris_ Parm. et Gryph. _Sarnus_
opinabatur N. Heins. a fluvio Italiæ deductum nomen, more Silii,
de quo vid. ad I, 306.
443. _conscia_ pro _consona_ R. 2, quod valde adridebat Lefeb.
Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus
Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,» 445
Vociferans subit, et convertit prælia dextra.
Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno
Adtollit campis ferventi pastus arena
Colla Parætonius serpens, lateque per auras
Undantem torquet perfundens nubila tabem. 450
444. Conf. Appian. rer. Pun. cap. 44.
--_cretus_, natus, ut passim ap. poetas, de quo vid. Schræderi
Observat. p. 70, 71.
445. _ne prodite_, vid. ad II, 247.
447 seq. Conf. XII, 6 sqq. Ibi tamen multo aptior est comparatio
quam h.l. ubi vix videas quo referri possit, nisi forte, quæ et
Marsi sententia fuit, ad furorem inpetumque Hannibalis pugnam
instaurantis.
449. _Parætonius_; vid. ad III, 225.
444. _nutantes_ scripti et edd. priscæ ante Basil. Wolfii, qui
primus _mutantes_ substituit. _nudantes terga fugæ_ ex ingeniosa
emend. Scalig. et N. Heins. recepere Cellar. Drak. Lefeb. Ern. Ego
reposui _nudantes terga fuga_: nam _fuga_ legitur in scriptis ac
primis edd. præter Teller. R. 2, ac Ven. Marsi; et sic in Virg.
Æn. V, 586, ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 306.
446. _Paræthonius_ male a quibusdam scriptum, etiam a Drak. Lefeb.
Ern.
Continuo infesta portantem cuspide vulnus
Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen
Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.
452. _Inpedit Herium_, conatum Herii, vulnus infligere parantis.
453. Conf. ad VIII, 519 seq.
--_num_ facinus _nitenti_, Hannibalis cædem molienti vel paranti, et
hinc omnes conligenti vires.
452. _Inpetit_ conj. N. Heins. non inprob. Drak. Deinde _Herum_
Ox. _Hirium_ malebat Dausq. quod nomen notum est ex Plin. IX, 55.
Sed _Herium_ quoque in inscriptt. antt. memorari, jam monuit
N. Heins.
Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis
Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit, 455
Quærebatque miser morienti lumine fratrem,
Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,
Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat,
Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.
455. _Adrecto_, incitato, _laudibus hostis_, spe gloriæ, ex cæde
tanti hostis redundaturæ; cf. Var. Lect.
456 sq. Vix in toto carmine una pugna narratur, cui non fratres,
gemini, tergemini etiam, intersint: nempe ita ornatus epici
augentur, et h.l. sine fratrum mentione sarcasmorum occasio non
fuisset; Ern.
--_Quærebat_, circumspiciebat _Pleminium fratrem_, cupiens et
exspectans ejus vindictam.
458. _ante ora_ Hannibalis.
--_coruscat_, vid. ad I, 434.
454. _Ilia enim magnum nitenti... manus incita fodit_ castigabat
Withof. _Ilia_ reposui pro vulg. _incita_, quo servato locus
mendosus est, quoniam non dicitur, quam corporis partem foderit.
Sic et sup. V, 255, _subsidensque ilia nisu Conantis suspensa
fodit_. Possis et _inguina_ castigare cum Livineio. _Ilia huic_
vel _quoi magnum nitenti... fodit_ emendat Barth. Adv. X, 13,
quoniam, qui nitatur, ilia tendat, ut faciliora sint fodienti.
_Iliaque huic magnum nitenti... fodit_ legendum omnino videbatur
N. Heins. _manus incita sedit_ tacite scripsit Lefeb. quod
probavit Hœft. Batavus in Peric. crit. et recepit etiam Ernesti,
qui tamen jam recte monuit, _hastam_ quidem vel _cuspidem sedere_
passim dici (vid. ad I, 540) non vero _manum_, multo minus _capuli
ad finem_.
455. Post hæc versum unum atque alterum excidisse suspicabatur
N. Heins.
458. _Fleminius_ Put. _Flamminius_ et _Flaminius_ in priscis edd.
Vulgatam lect. quæ et in R. 2, ac Benessæ ed. reperitur, defendit
Drak. quum nota figerit apud Romanos gens Plemina, etiam circa
tempora belli Punici II.
Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero 460
Si placet, haud renuo: maneant modo fœdera nostra,
Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam
Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda
Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit
Itala? tum manes inimicos æde repellat 465
Æterna, socioque abigat me frater Averno.»
460 sq. _proles Barcæ_, Hannibal; cf. ad I, 72. Quod si tu
Hasdrubalem in Italia cæsum mihi revocaveris, ego tibi reducam
Herium: hoc sit fœdus de restituendis fratribus; Cell.
465. Var. Lect.
466. _socio Averno_, ab inferis vel campis Elysiis, ubi sociati seu
juncti, h.e. una olim erimus, _me abigat_, societatem meam ac
consuetudinem in locis inferis fugiat.
460. _Averno_ pro _vero_ scribendum censebat N. Heins. quod edidit
Lefeb. ut sensus sit: si Averno placet, fratrem tuum tibi reddere,
per me licet. Ernesti contra miratur, τὸ _vero_ displicuisse
Heinsio, quum illud usurpetur, inpr. a respondentibus, non sine
aliqua emphasi, quæ nunc potissimum in Hannibalis sermone
requiratur, sed magis sensu interno percipi, quam verbis enuntiari
possit. «Cogitabimus, ait, hæc Hannibalem cum acerbo risu
respondisse, e quo mox sola acerbitas et furor relinqueretur.»
461. _Nostrum Hasdrubalem revocari umbris_ malebat N. Heins.
_revocari_ tacite edidit Lefeb. _revocate_ conj. Livin.
463. _corde_ suspicabatur N. Heins.
465. Vulgata lectio, quam, etsi manifeste corruptam, retinuerunt
Drak. et Ern. hæc est: _Tum manes inimica sede repellat Æterna_;
nec libri variant, nisi quod _Æternum_ reperitur in c. Tell. quod
recepit Lefeb. et ex conj. jam reposuerat D. Heins. prob. ejus
filio. At ne sic quidem omnis difficultas tollitur, et Avernum ab
Hannibale parum apte _sedem inimicam_ vocari, unde, si inimica
esset, lætus pelleretur, jam monuit Drak. _inimicus_ non male
conj. Cell. et, quod eodem redit, _inimicos_ Livineius, probb.
Drak. et Ern. ut sensus sit: Si Italo vel Romano cuiquam
pepercerim vel parcere possim, tum frater mihi _inimicus_ fiat,
quod ultionem ejus negligam, et _repellat manes_ meos aliquando ab
_æterna sede_ vel _Averno_. Hæc sententia placere potest coll.
simili loco Juvenal. II, 153... 158; sed _æterna sedes_ recte,
opinor, displicuit Ern. Ego levissima literarum mutatione
_inimicos_, vel _inimicus æde repellat Æterna_ reponendum
crediderim, ut vetus scriptura, _ede_ fuerit pro _æde_, quæ
orthographia nota est iis, qui priscos libros, tam scriptos quam
editos, lectitarunt. _Ædes æterna_ dicitur, ut _domus æterna_
Senec. Hippol. v. 1241, vel δῶμ’ Αΐδαο Hom. Iliad. ο, 251, et
_æterna_, unde mortui numquam redeunt, vid. ad III, 36, et not. ad
VII, 586, 741; XIII, 611. Succurrit etiam mihi hæc lectio, _tum
manes inimica mente repellat Æternum_, quæ tamen a vulgata magis
abhorret.
Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,
Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris
Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.
Extendit labens palmas, Heriumque jacentem 470
Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.
Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ,
Convertitque ruens per longum hostilia terga:
469. _Fallebat nisus_, inpediebat et minuebat vim standi
pugnandique; conf. I, 554.
--_occupat ense_, vid. ad V, 237.
471. Drak. comparavit sup. IX, 408 sq. Virg. Æn. IX, 445; Stat.
Theb. II, 642 seq. Ovid. Met. V, 71 sq. Eurip. Suppl. 106 sq.
472 seq. Hannibalem terga hostium vertisse, nullibi Livius quidem
diserte adnotavit; sed ubique Pœni pedes referunt: unde suspectum
Silium habeo, ne illam scenam ideo finxerit, ut sequenti
comparationi, quam apto ornatu et satis magnifice extulit, locus
esse posset; Ern. Enimvero Liviana hujus prælii descriptio brevior
est, quam aliorum historicorum, et Appianus de reb. Pun. cap. 44;
diserte memorat, Hannibalem primum restituisse lævum cornu, a Lælio
et Masinissa fusum, (ut Silius sup. v. 444) deinde cum Liguribus,
Gallis, Pœnis Afrisque in Romanos inpetum fecisse, ita ut diu anceps
pugna fuerit; cf. et c. 45.