Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella 255
Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum
Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo,
Ductoris frangit super ora trementia fluctum.
Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque:
255. _a rupe_ Æoli, ut v. 240. At. v. Var. Lect.
256. _stridor rudentum_, ut ap. Virg. Æn. I, 87.
257 seq. _similem monti fluctum_, ut ap. Virg. Æn. I, 105 et, quos
Drakenb. laudavit, Ovid. Met XV, 409; Hom. Odyss. γ, 290; λ, 242.
Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 538.
--_nigrante profundo_, mari, ut v. 269 _atris æquoris aggeribus_,
et μελάνει πόντος, vel κῦμα κελαινὸν et πορφύρεον, ap. Hom. Iliad.
η, 64; ι, 6; Odyss. λ, 242; Drak.
[258.] _Ductoris_, Hannibalis.
259... 267. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. I, 92... 101, ubi v.
Heyne. Conf. omnino sup. ad II, 705; III, 123, et IV, 669 sqq.
--_volvens oculos cælo_ ad vel in cælum, ut I, 1, 277, 370, 508 et
al.
255. _veniensque a puppe procella_ recte, puto, emend. N. Heins.
et edidit Lefeb. prob. Drak. qui monet, vento, a puppi vel tergo
spirante, Hannibalem longissime a finibus Italiæ rejectum esse, et
similiter dixisse Virgil. Æneid. III, 130, _surgens a puppi
ventus_, et Æn. I, 115, _ingens a vertice_ (h.e. desuper, non, a
prora, ut Drak. adcepit, nam sequitur) _In puppim ferit_; Stat.
Theb. III, 29, _ingens a puppe Notus_, Hom. Odyss. δ, 357, ᾗ λιγὺς
οὖρος ἐπιπνείῃσιν ὄπισθεν, et Eurip. Troad. 19, μένουσι δὲ
Πρύμνηθεν οὖροι. Ernesti putat, hæc loca non satis convenire,
inprimis ob sequentia _antennæ inmugit_: quod non satis adsequor.
257. _migrante profundo_ corrig. Barth. Adv. XV, 7, ubi monet,
perire omne videnti profundum (forte profunditatem, altitudinem),
quum navis imo videatur subsessura, ipsumque mare migrare ad
Superos. Sed vid. not.
258. _frementia_ omnino legendum videbatur Drak. quia Silius
ubique Hannibalem inpavidum finxisset. Sed cf. v. 268, ac sup. I,
530, 532, et II, 476, ibique nott.
«Felix, o frater, Divisque æquate cadendo, 260
Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis
Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere,
Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.
At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ
Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam 265
Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas,
Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.»
261. _fortis dextera_ Claudii Neronis. Vid. supra XV, 775... 804.
263. _tellurem adprendere morsu_, ut V, 526, ubi v. not.
267. _Tarpeio Jovis telo_, h.e. Tarpeii Jovis fulmine. Cf. I, 253,
et IX, 538.
264. _ubi illæ_ Put. et R. 2. Vulg. _et illæ_.
267. _Tarpeio_, non _Tarpeii_, tres scripti cum R. 2, et Parm.
Talia dum mæret, diversis flatibus acta
In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris
Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam. 270
Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ
Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras,
Et fluctus supra, vento librante, pependit.
At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa
Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes. 275
Increpuere ictu proræ; tum murice acuto
Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.
268 sq. Imitat. Virg. Æn. I, 102 seq. Scena densis coloribus picta,
sed non sine doctrina et acumine, quod utrumque hoc inprimis loco
commendatur. Ern.
--_diversis flatibus_, contrariis ventis, _acta_, inpulsa, _unda
ruit in geminum_, utrumque, _latus_ navis Hannibalis.
[270.] Ita navis veluti inter duos _aggeres mersa_ tenebatur; Ern.
Conf. ad I, 265.
273. Conf. Virg. Æneid. I, 106.
274. Cf. Virg. Æn. I, 108.
276. _murice acuto_, ut ap. Virg. Æneid. V, 205, ubi Servius:
«murex, saxi acumen, eminens per tranquillitatem.» Isidor. Orig.
lib. XVI, cap. 3: «murices, petræ in litore, similes muricibus
vivis, acutissimæ et navibus perniciosissimæ.» Cf. et Non Marcell.
h.v.
271. _alte exundantis arenæ_, ex imis barathri pontici cavernis
ebullientis, vi ventorum subtus agente, emend. Barth. Adv. XV, 7,
et edidit Cell. Recte, opinor.
Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto
Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes,
Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho 280
Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum,
Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.
278. Silius exornavit verba Virg. Æn. I, 119, et VIII, 540.
279. _cristas rubentes_, ut _atras jubas_, V, 165, ubi v. not.
280. _Capuæ_, ubi Hannibal olim hibernaverat.
--_seposta_, reservata, _triumpho ducis_, Hannibalis.
281 sq. Hæc potissimum ad spoliatum Feroniæ templum (v. XIII, 84
seq.) referenda esse, jam ante nos videre Mars. et Cell.
278. _It_ pro _Hic_ conj. N. Heins.
280. _Capuæ et gaza seposta_ Rom. 1, Med. Mart. Herbip. _Capuæ et
gaza et seposta_ ed. Basil. Wolfii, Colin. D. Heins. Dausq. Cell.
281. _duci_, h.e. a duce seposta, malebat Lefeb.
Quum Venus, emoti facie conterrita ponti,
Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ
Interea, genitor: satis ad majora minarum. 285
Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba
Hoc Carthago decus, nullo superabile bello
Progenuisse caput, nostrosque in funera Pœni
Æneadas undis totoque eguisse profundo.»
284 sq. _Hoc satis iræ... ad majora_, h.e. tantas tempestates
concitasti, quæ vel majoribus rebus, quam ejiciendo ex Italiæ
finibus Hannibali subfecissent; Lenz.
[285.] _genitor_, ut sup. v. 238 (ubi v. not.), vel quia Venus
e spuma maris nata, Ἀφροδίτη, Ποντία, Ἀναδυομένη, Ποντογένεια,
Θαλασσίγονος, ἁλιγενὴς. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 800 sq., et Jani
ad Hor. Od. I, iii, 1; III, xxvi, 5.
286 sq. Scite a poeta hæc cogitata sunt veluti prætextus loco, et
digna Dea Pœnis infesta, _ne tollat_, extollat, efferat _Carthago
hoc decus_, et honori sibi ducat, quod _nullo bello superabilem_
heroem _progenuerit_ Hannibalem, ad cujus _funus_ et mortem Romani
_undis eguerint_, quippe quem non alio modo conficere et superare
potuerint; Ern.
289. _Æneadas_, Romanos, _nostros_; quia iis et Venus favet, et
Neptunus, de quo vide ad v. 236 seq. et ad Virgil. Æn. V, 804: «Nec
minor in terris Æneæ mihi cura tui.» _Ed._
289. _motoque_ præstiterit judice N. Heins. At Drak. putabat
emphasin esse in voce _toto_: opus habuisse toto maris inpetu ad
obprimendum Hannibalem.
Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus; 290
Obviaque adversis propellunt agmina castris.
290 seq. Recte, puto, Ernesti: «Ecce grandem poetæ saltum, qualem in
toto carmine vix similem fecit! Fluctus considunt, Hannibal e
regione castrorum Scipionis aciem collocat, et milites ad prælium
excitat. Non miror, Barthium (Adv. XV, 7), N. Heins. et Drak. de
lacuna cogitasse, quam tamen hic non esse, mihi persuasum est. Novi
enim poetam scenas repente mutantem, narrationis emblemata et
fragmina conglutinantem.» Suffragatur Lefeb. qui tamen abruptum hunc
transitum perperam probat ac defendit his verbis: «Nil deest hic
certissime: non enim scribit itinerarium, vel diarium poeta.» Silius
prætermissis omnibus iis, quæ Polyb. XV, 3... 8, et Livius XXX, 25,
et 29... 31, memorant, repente ad nobilissimum illud prælium
progreditur, quo confectum est hoc bellum. De memorabili hoc prælio
audiamus viros doctissimos; _Bossuet_, _Histoire universelle_, part.
III, cap. 6: «Mais l’habileté d’Annibal ne pouvait pas soutenir
Carthage, lorsqu’attaquée dans ses murailles par un général comme
Scipion, elle se trouva sans force: il fallut rappeler Annibal à qui
il ne restait plus que des troupes affaiblies plus par leurs propres
victoires que par celles des Romains, et qui achevèrent de se ruiner
par la longueur du voyage. Ainsi Annibal fut battu; et Carthage,
autrefois maîtresse de toute l’Afrique, de la mer Méditerranée, et
de tout le commerce de l’univers, fut contrainte de subir le joug
que Scipion lui imposa.» _Montesquieu_, _Grandeur et décad. des
Romains_, cap. 5: «Tout ce que peut faire un grand homme d’état et
un grand capitaine, Annibal le fit pour sauver sa patrie; n’ayant pu
porter Scipion à la paix, il donna une bataille où la fortune sembla
prendre plaisir à confondre son habileté, son expérience, et son bon
sens.» _Ed._
--_fluctus_ pacati, seu tranquilli agunt, adpellunt classem ad aram
(f. oram) Carthaginis, ubi obviam eunt castris Romanorum; Lenz.
291. _transtris_, vel _rostris_ pro _castris_ legendum censebat
N. Heins. Barthius Adv. XV, 7, _castra_ exponebat naves seu
classem, de quo vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519, et
V, 669. Sed _castra adversa_ vulgari sensu capienda sunt, nec
quidquam h.l. mutandum est, vel mutandum credidissent viri docti,
nisi grandis h.l. lacunæ suspicione seducti essent, vid. not.
Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda
Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram
Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.
292... 337. Hæc Hannibalis oratio, quam castris ab Adrumeto Zamam
translatis ad milites habuit, quæque est enumeratio ac recensus
rerum a se gestarum, efficta est ex Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 11:
quos imitatus est feliciter Cl. Firm. DIDOT, in Tragœdia cui nomen,
ANNIBAL. _Ed._
--_Dux vetus armorum_; v. ad, 530. Luxuriantis ingenii verba.
[293.] _furiabat_; v. ad VII, 617.
--_ignifero hortatu_, ut _flammis decoris_, et _urere_, ac
_adcendere_ pro excitare. Cf. ad VI, 332, et XVI, 513.
«Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi 295
Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus
Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa
Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima
Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.
295 sq. Silius definite extulit et exornavit verba Liv. l.l. «Pœnus
sedecim annorum in terra Italia res gestas, tot duces Romanos, tot
exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem
alicujus pugnas memoria militem venerat, referebat.»
--_Flaminii cæsi_; cf. Var. Lect. et sup. V, 655 sq.
--_portas_, ut mox _ruis_, _defigis_ et alia pro _portasti_,
_ruisti_, etc.
297. Cf. X, 304 sq.
298. _opima_ spolia _tibi_, a te _gestantur_, occiso _Marcello_;
vid. ad XIV, 142. Ipse Marcellus olim hæc spolia tulerat (v. ad I,
133); quo poeta simul respexisse videtur. De morte _Marcelli_, v.
sup. XV, 334... 380, et de morte _Gracchi_, XII, 475 seq.
299. _proluit_, ut apud Stat. Theb. VIII, 711. Cf. sup. IV, 166;
VII, 663.
--_tibi_, tuum _ensem_, a te cæsus.
295. Quoniam Flaminii corpus nusquam inventum est post pugnam,
neque adeo _portari_ a quoquam vel adferri potuit, Lefeb.
emendavit _Tu mihi Flaminii portas te in ovantia cæsi Ora ducis_,
ut τὸ _mihi_ eleganti hellenismo (vid. ad I, 46, in Var. Lect.),
et _te portas_ pro _te fers_ vel _inpetu ruis_ dictum sit, de qua
_vi intensa_ verbum _portare_ occurrat apud Lucret. VI, 581. Sed
præclara est nota Ernesti: «in hoc loco omni non necesse est, ut
historiæ veritatem urgeamus, quam nec in ceteris partibus adcurate
sequutus est poeta. Quomodo etiam quis _ovat_, qui _cæsus_ est? et
cur quis inpetum faciat in ora _cæsi_ ducis? Vulgata tamen lectio
levissima mutatione ita constitui potest, ut cum historia congruat
Silius, et sensus sit expeditissimus, et, ni fallor, unice verus.
Lego _rorantia cæde Ora_. Hæc autem _Ora_ non sunt Flaminii, sed
ejus militis, qui Flaminium interfecerat. Tu mihi portas, h.e.
obfers ora sanguine Flaminii, quem olim cædebas, rorantia, ac
veluti ex illa cæde adhuc inbuta, h.e. tu is es, qui olim
Flaminium confecisti; eodem modo, quo mox alium adloquitur:
_Gracchus cadens tibi proluit ensem_. Jam etiam sequentia optime
cohærent, _nosco dextram_. Deinde recordemur oportet, supra V,
645. _Ducarium_ quemdam diserte nominari a poeta, qui inprimis
inpetum in Flaminium fecerit. Neque in verbis quidquam est, quod a
consuetudine Silii abhorreat. Sic de militibus obviam euntibus et
se ostendentibus sup. I, 312, _obvia quisque Ora duci portat_. Sic
et _rorantia_ IV, 447; V, 459; VII, 324.»
299. _perluit_ malebat Drak. quia Burm. ad Petron. cap. CXX,
docuerit, _perluere_ majoris efficaciæ esse, et notare penitus
madefacere, _proluere_ autem leviter adspergere.
Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi, 300
Mœnia sublimis Capuæ de culmine muri
Excelso fusa moribundum propulit hasta.
Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen
Fulvius excepit non unum pectore vulnus.
Huc prima te siste acie, cui consul in armis 305
Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes,
Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ
Servili fers ora ducis subfixa veruto.
300. _Appius_ Claudius consul in obpugnatione Capuæ vulneratus, et
post deditionem hujus urbis mortuus. Vide Liv. XXVI, 6, 16.
301. _Capuæ sublimis_, ut _Capuæ altæ_, sup. XVI, 626.
302. _fusa hasta_; vid. supra ad I, 267.
303. De _Fulvio_, v. XII, 469 sqq. Laus virtutis, qua indignus est,
ei tribuitur, in gratiam militum, a quibus victus est.
--_fulmen dextræ_; v. ad I, 421.
--_nobile nomen_; cf. ad IV, 729; VIII, 439, et XII, 470.
304. _excepit pectore vulnus_; v. ad V, 594.
306. De _Crispino_, vid. sup. XV, 345.
--Proprie non _cecidit_ in pugna, sed ex vulnere mox post pugnam
mortuus est. Vid. Liv. XXVII, 33.
307. _lætus iræ_, qui lætatur hoste interfecto, qui sibi gratulatur
eventum, quem ira et atrocitas pugnandi habuit; Ern.
308. De _Servilio_, v. ad VIII, 664, et X, 223 sq. [recte X, 222]
302. _protulit_ Oxon. et Put. _pertulit_ edd. Marsi, Junt. et Ald.
_perculit_ Gryph. et Nut. prob. Drakenb.
306. _comitante_ libri veteres tam scripti quam editi. _cecidit,
me tum comitante per hostes_, ed. Benessæ, prob. Lefeb.
«Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum
Non ipso minus ense tuum, fortissime Pœnum 310
O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo
Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis
Mersisti fundo luctantem vana tribunum.
At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas
Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum, 315
Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.
309. _flagrantes oculos_; v. ad I, 126, et V, 275.
311 sq. Cf. sup. IV, 589 sq.
314. Cf. IV, 445 sq.
315. _Scipiadæ_; v. ad VII, 106.
Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos,
Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo
Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?
317. Cf. ad I, 56 sq. et h.l. Var. Lect.
318. «Quum stetis, turmæ, quas calcantes juga certantia cælo, vidi
volitare, etc.» Hic est ordo verborum.
--_stetis_, intrepidæ ac inmobiles; vel maneatis in acie, quod τῷ
_fugere_ obponitur (v. Ernesti clav. Cic.); vel stetis in gradu,
quod propr. de gladiatoribus dicitur. Lefeb. positum putat pro
_contra stetis_, ut mox v. 324 sqq., et Virg. Æneid. V, 414, vel
ἀντίοι ἵστανται, ap. Hom. Iliad. XII, 44.
319. _juga_ Alpium _certantia_, altitudine, cum _cælo_. Cf. ad I,
234; IV, 2, 742; XI, 136, 217; XII, 73.
317. _si_ post _veniant_ legitur in Putean. ed. Junt. et aliis
inde expressis. Sed rectius sublntelligitur; vel, ut Drak.
putabat, votum Hannibalis est, pugnam cum ipsis Diis exoptantis;
cf. not. ad I, 58.
318 seq. Ita h.l. restituit ex vett. libris Lefeb. quem cum Ern.
sequutus sum. _Cum stetis turmæ_ Oxon. Tell. R. 2, et edd. Marsi,
prob. N. Heins. quum ad plures sermonem esse, ex seqq. satis
manifestum sit. Idem et conj. _Cum stetit pro me_, non inprob.
Drak. _Cum steteris turmæ_ Put. _Cum steteris turma_ R. 1, Parm.
Mediol. et Mart. Herbip. _Cum steteris prope me_ primus edidit
Nicander et deinde alii. _Cum stetis prope me? vidi_, etc.
reposuit Drak. Deinde _Quas juga calcantes_ Put. et R. 2. Vulgo
_vidi, certantia cælo Cum juga calcastis, s.v. per Alpes_.
--_Dum juga calcatis_ emend. N. Heins. quoniam τὸ _cum_, quod
præcesserit proxime, ac subsequatur diversa significatione,
orationem hic nonnihil reddat perplexam.
Quum videam, quorum ferro manibusque capaces 320
Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis
Nunc mihi, qui primus torques in mœnia telum
Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi?
320 seq. _Argyripæ campi_, campus Cannensis in Apulia. Vid. ad IV,
554, et XIII, 30, in Var. Lect.
--_campi capaces_, ingentes, qui magnam hominum multitudinem
continere possunt; Drakenb. Nam multa ibi hominum millia pugnarunt
ac ceciderunt.
[321.] _Arsere campi ferro_ ignique vastati; Mars. refulgentes
armis, ut ap. Virg. Æn. XI, 602.
--_campi armis ardent_; Ern. Ego malim intelligere _flagrantes
sanguine_, ut I, 126 (ubi v. not.), vel _fulgentes strage_, ut VII,
486.
322 sq. _mœnia Dardana_, Romana, Romam. Conf. XII, 565 sq.