Tum puppe e media magno clamore sacerdos,
«Parcite pollutis contingere vincula palmis,
Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ,
Ferte gradus, nec vos casto miscete labori;
Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica 30
Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat
Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.»
27. _Parcite_, abstinete, h.e. nolite, ut Gr. φείδεσθε.
28. Nota est formula, qua initio sacrorum mysteriorumque _profani_,
inpii et non initiati, βεβήλοι, ἀμυντοι, ἀτελεστοι, voce sacerdotis
aut præconis submovebantur: ἑκὰς, ἑκάς ἐστὲ βέβηλοι, vel ἑκὰς, ἑκὰς,
ὅστις ἀλιτρὸς, _procul, procul este profani_!
29. _casto labori_ trahendæ navis, ut v. 32, _pia munera_.
30. _Dum satis est monuisse Deæ_, dum contenta est Dea vos monuisse,
nec pœnas expetit; vel, ut Barth. Adv. XIII, 7, exponit, dum
integrum est Deæ, monitu solo contentam vos hinc exesse jubere; dum
non ad pœnam in præsentes, vel adfuturos ira commovetur.
Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,
Claudia, non æqua populi mala credita fama,
In puppim versis palmisque oculisque profatur: 35
33 sq. Drak. hæc notavit. «Historia hæc satis nota est; in ea tamen
inter auctores non convenit. Præter Silium enim _Claudia_ simpl.
vocatur apud Ovid. ex P. I, ii, 143; Suet. Tib. 1; Plin. VII, 35
(ubi v. Harduin.); Lactant. Inst. II, 7 et 16; _matrona_, ap. Liv.
XXIX, 14; Cic. harusp. resp. cap. 13; Ovid. Fast. IV, 313; _virgo_,
ap. Stat. Silv. I, ii, 246, et Claud. de laud. Seren. 28; _virgo
Vestalis_, ap. Herodian. I, 11; Aurel. Vict. de viris ill. c. 16;
Sidon. Apoll. XXIV, 41; aliosque, quos ibi laudat Savaro; _turritæ
rara ministra Deæ_, apud Prop. IV, ii, 51; _muliercula_, ap.
Augustin. de Civ. Dei, X, 16. Quin et in eo discrepant auctores,
quod alii _crine_, alii _zona_, seu _cingulo_, alii, quos Silius
sequitur, _fune_ Claudiam navem traxisse dicant.» Cf. Broekhus. ad
Propert. l.c. et Ducker. ad Liv. XXIX, 14.
--_prisca Clausorum ab origine_; v. ad VIII, 412, et XIII, 466.
34. _non æqua_, iniqua et falsa, _fama populi mala_, inpudica,
_credita_, male audiens; ut ap. Ovid. Fast. IV, 307, quem locum
Drak. jam contulit, «Casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus
Læserat, et falsi criminis acta rea est.»
34. _mala_ R. 1, et Med. probb. Barth. Adv. XIII, 7, Drak. Lefeb.
Ern. Vulgo _male credita_, quod Barth. l.c. exponit, sinistro
rumore dilata; _non æquæ male credita famæ_ opinabatur N. Heins.
de qua conject. idem valet, quod de simili sup. ad IV, 569,
diximus: _non æqua populo mala credita fama_ suspicabatur Hœfftius
in Peric. crit. quæ lectio eumdem, quem nostra, sensum præbet,
vid. not.
«Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis
Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque,
Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant,
Si nostrum nullo violatum est crimine corpus,
Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.» 40
36 sqq. Ernesti monet, talibus nil posse fingi loquacius in
precibus, et prorsus sibi videri poetam oblitum sui, artique
variandi atque ornandi intentum hæc scripsisse. Mihi potius nihil
aptius videtur his verbis, quibus ab ea, quæ auxilium, et quidem tam
singulare, numinis inplorat, majestas ejus ac potentia prædicatur,
quo simul innuitur, ab eo, et quidem solo, id, quod petatur,
præstari posse. Idem vir doctus, quis talia, ait, in poeta epico,
post Virgilium inprimis lectum, sustineat? Ego contra loquacitatis
illius arguerim Maronem in simili loco Æneid. X, 252 seq. Cybele,
magna Mater Deum; qui mythus satis notus est.
[37.] _cujus proles_, Jupiter, Neptunus et Pluto, qui fratres
imperium et partes mundi inter se _sorte_ divisisse finguntur,
de qua fabula ejusque varietate v. Spanhem. ad Callim. H. in Jov.
v. 59 sq.
39. _crimine_, ut VI, 634.
40. _facili carina_, eo, quod facile, nullo negotio, moveatur navis.
Conf. ad IV, 433.
38. _gubernant_ Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. prob. N. Heins.
quum de omni prole Cybeles agatur. Vulgo _gubernat_, quod
revocavit Lefeb. _regno consorte_ malebat Barth. Adv. XIII, 7, ut
simul jugis illa trium regnorum catena, et fratrum dominantium
felix et bonarum rerum fecunda concordia indicaretur.
Tum secura capit funem; fremitusque leonum
Audiri visus subito, et graviora per auras
Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ.
Fertur prona ratis (ventos inpellere credas),
Contraque adversas ducentem prævenit undas. 45
Extemplo major cunctis spes pectora mulcet,
Finem armis tandem, finemque venire periclis.
41. _secura_, certam opis divinæ spem alens, eaque freta.
--_leones_ duo currui Cybeles juncti finguntur. Miraculum autem,
quod poeta comminiscitur, spectat ad indicium voti precumque
exauditarum.
45. _ducentem_ Claudiam, quæ _adverso_ flumine trahebat navem; quo
miraculum augetur.
42. _auris_ hoc est aures, Oxon. et Putean. _æra_ conj. N. Heins.
quem vide ad Prudent. hymn. Romani v. 200.
Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra
Abscondit late propulsis puppibus æquor,
Cui numen pelagi placaverat hostia taurus, 50
Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta.
Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ
Armigeræ Jovis ante oculos cœpere volucres
Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem.
48. Conf. Liv. XXIX, 27. Res a Scipione in Sicilia et Bruttio agro,
ubi Locros recepit, gestas silentio prætermittit poeta.
49. _Abscondit_, tegit, ut XI, 519 al. de magna multitudine navium,
de qua v. Liv. XXIX, 24 seq.
50 seq. Dausq. jam bene contulit Virgil. Æn. V, 235 sq. (ubi v.
Cerda), et Liv. XXIX, 27, ubi Scipio secundum preces, ad deos
marinos fusas, «cruda exta victimæ, uti mos est, in mare porricit.»
Cf. et Appian. Punic. c. 13, et supra XV, 159 sq., ubi v. not.
--_numen pelagi_, Neptunum, cui non modo agnum, sed etiam _taurum_
solennem victimam fuisse, monuit Drak. coll. Arriano exped. Alex. M.
VI, 19; Plut. pag. 83; Meursii Auctar. Philol. c. 2; Tzetz. ad
Hesiodi Ἀσπ. p. 197, et Hesych. v. ταῦρος et ταύρια.
52 seq. Aquilæ Scipioni viam monstrant in Africam, ut anguis in
Hispaniam sup. XV, 138 sq., nec minus adcommodate ac cum delectu
h.l. aquilæ ponuntur, _armigeræ volucres Jovis_, cujus Dei filius
Scipio esse credebatur. Vid. ad IV, 476. Similiter columbas,
maternas aves, Æneæ viam ad aureum ramum aperuisse ap. Virg. Æn. VI,
190 sq., et corvos Alexandro duces fuisse ad oraculum Jovis Hammonis
ap. Diodor. XVII, et Curt. IV, vii, 15 (ubi v. Intpp.), jam monuit
Dausq.
Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti 55
Tantum progressos liquida sub nube volatus,
Quantum non frustra speculantum lumina servant,
Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ.
56 sq. Silius variavit verba Maroniana, ab Ernest. jam conlata, Æn.
VI, 199 seq. «Pascentes illæ tantum prodire volando, quantum acie
possunt oculi servare sequentum.»
58. _Agenoreæ terræ_, Africæ, vel Carthaginis et regni Pœnorum. Cf.
ad I, 15.
--_perfida_, perfidorum Pœnorum. Cf. ad I, 5.