Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem
pelli Italia vincique posse, si mater Idæa a Pessinunte Romam
transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum,
Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romæ esset:
missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres
judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire
jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ deinde inter cymbalorum
tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim
trahitur; 1-22.
Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata,
ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata,
sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.
Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet,
et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque
viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.
Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium
Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Pœnos, literas dat, quibus
etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo
Romano initæ societatis fallat; 59-82.
Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta
noctu incendit; 83-91.
Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix
e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.
Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam
juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in
Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur;
109-145.
Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Pœnorumque iterum fugam
capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem
propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant;
146-157.
Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo
certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium
inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia
adjutus esset: 158-200.
Terram tamen hostilem, etsi invitus mœstusque, relinquit, nec Romani
duces discessum ejus remorantur; 201-217.
Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc
redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.
Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente
tristem lamentatur sortem suam; 236-282.
Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal
classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit;
283-291.
Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua
ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot
exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem
alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; 292-337.
Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi
poscunt; 338-340.
Magna hæc rerum molimina procul e nubibus mœsto vultu lustrat Juno,
quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Pœnos adjuvare desinat,
neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum
sit, inferat moram; 341-356.
Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare
et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut
neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui
patiatur; 357-369.
His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem
præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille
nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur;
370-384.
Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum
certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe
clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora
aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.
Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer
juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in
turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.
Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem
sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.
Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio
fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.
Alia campi parte Scipio Pœnos, usu militiæ famaque rerum gestarum
Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis;
479-508.
Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat;
509-521.
Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa
Scipionis imagine; 522-533.
Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec
procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.
Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit
campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito
conlabitur; 548-557.
Tum Pœnus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere
in animum inducit; 558-566.
Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se
erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a
campo removet; 567-580.
Interea Pœni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie
excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum
late fuga sparguntur; 581-596.
Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis
pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.
Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem
sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit;
605-617.
Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio
Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis
ac terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem
invehitur; 618-628.
Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et
tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in
ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar,
insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut
Camillus, laudibus in cælum tollitur; 629-654.
Inprimis teneamus necesse est, quatuor præcipuas hujus libri partes,
Cybelen e Phrygia Romam deportatam, Scipionis in Africam profectionem,
victoriam et triumphum, emblemata esse coloribus poeticis variis, et
epico ornatu elaborata, nullo illa vel levissimo nexu inter se apta:
cujus rei vel ignoratio vel incuria effecit, ut in nonnullis locis,
quæ præcipitem ab antecedentibus ad sequentia transitum haberent,
viris doctis lacunæ etiam suspicio oriretur; Ern.
Hostis ut Ausoniis discederet advena terris,
Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ,
Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam
Laomedonteæ sacrandam mœnibus urbis:
Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni 5
Concilio Patrum, præsentis degeret ævi
Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!
1... 47. Hæc notissima ex Liv. XXIX, 10, 11, 14; Herodian. I, 11;
Appian. b. Hannib. cap. 56; Ovid. Fast. IV, 249... 348; Cic. harusp.
resp. cap. 13; Dione Cass. Fragm. 63, p. 606, ed Reim.
3. _Cælicolum genetricem_, conf. v. 36 sq.
--_Phrygia e sede_, Pessinunte, opp. Phrygiæ, ubi Cybeles symbolum
erat lapis quadrangularis, de quo vid. Herodian. l.l.
4. _Laomedonteæ urbis_, Romæ, vid. ad X, 630.
5 seqq. Responsum oraculi Delphici: «quum Romam Deam devexissent,
tum curarent, ut eam, qui vir optimus Romæ esset, hospitio
exciperet;» ap. Liv. l.c.
7. «Haud parvæ rei judicium senatum tenebat, qui vir optimus in
civitate esset, veram certe victoriam ejus rei sibi quisque mallet,
quam ulla imperia honoresve suffragio seu Patrum, seu plebis
delatos;» Liv. XXIX, 14.
1. _descenderet_ Put.
2. _tulerant_ conj. N. Heins.
5. _acciperet_ Oxon. et Cell. ut v. 14; XVI, 2, et ap. Ovid. Fast.
IV, 260; Liv. XXIX, 14, et Cic. harusp. resp. c. 13. Sed vulgatum
quoque bene se habet; conf. Gron. ad Liv. XXIX, 11.
6. _degerit_ ex Oxon. et Put. recepit Cell. suadente Barth. Adv.
X, 13, ut et ad præteritam Scipionis Nasicæ vitam pertineat.
Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe
Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu,
Obvius adcitis properabat Scipio sacris, 10
Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella
Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.
8 sq. Notanda brevitas Siliana, qua missis omnibus, quæ in tali re
fieri, deliberari, præparari solent, illico lectores in mediam rem
abripit; quæ, ut centies diximus, est ratio narrandi emblematica,
quæ, ut in omni carminis œconomia, ita inprimis in hoc libro ultimo
dominatur: nam permulta subpleri e Livio debent, antequam ex fide
historica narratio usque eo procedat, ut dicere possis _jamque
aderat_; Ern. Recte: sed hæc quoque communis poetarum ratio est; et
in quantam molem carmen Silii excrevisset, si singula, etiam
levissima, rerum momenta Livii more adcurate persequi, atque poetice
tractare voluisset? cf. infra Comm. de Silii vita et carmine §. II,
ad fin. et ad calcem hujus Vol. 9 seq. Poeta ad verbum expressit
Liv. XXIX, 14. «P. Cornelius Ostiam ire jussus obviam Deæ, etc.»
--_os amnis_, ut v. 15, _ostia Thybridis_, et ap. Liv. l.c. _ostium
amnis Tiberini_: nam «in ore Tiberis Ostia urbs condita,» ut utar
verbis Liv. I, 33, extr.
--_censente Senatu_, ut XIII, 659, et I, 684, ubi vid. not.
--_magno Senatu_, ut _gravis Senatu_ ap. Ovid. Fast. IV, 293, et
_ingenti Senatu_ sup. XI, 67, ubi conf. not.
[10.] _Obvius adcitis sacris_, advecto Cybeles simulacro, ut v. 13:
_venientia numina_.
11. «P. Cornelium Scipionem _Nasicam_, Cn. filium, ejus qui in
Hispania ceciderat, adolescentem nondum quæstorium, judicaverunt in
tota civitate virum bonorum optimum esse»; Liv. l.c. Conf. Plin.
VII, 34, ibique Harduin.
--_ductoris_, Scipionis Africani majoris.
--_Africa bella_, ut XVI, 179, ubi vid. not.
12. _Tunc lecti_, conf. XVI, extr.
8. _petita aderant_, scilicet sacra, reposuit Nicander et deinde
alii. Pro vulg. _Cybellen_, vel _Cybelen_, Barth. Adv. XIII, 7,
_Cybele_ legendum putabat, quod edidere Cell. (qui tamen _Cybelle_
scripsit) et Lefeb. Ego _Cybebe_ edidi, prob. Drak. vid. ad VIII,
363. _Cybeben_ emend. N. Heins.
9. Versus fœde a librariis corruptus; _atque omnis_, vel _in
omnis_ codd. scripti et priscæ edd. præter Mediol. in qua
_intrepidus_ legitur, pro quo Wolfius in Basil., Colin. et Dausq.
_in trepidis_ substituere. Deinde _cedente Senatu_ Put. Gryph.
aliæque edd. antt. _accedente S._ Ox. Parm. et al. _sedente S._
ed. Marsi. Hinc _atque intrepidus, magno cedente Senatu_, edidere
Cell. (qui interpretatur, cedente S. id munus tamquam optimo)
Drak. et Ernesti, (qui exponit, _intrepidus_, fretus et excitatus
Patrum judicio, ac jussus, _cedente Senatu_) prob. Barth. Adv. X,
13, et XIII, 7. Sed ex verbis _cedente Senatu_ non, nisi fidiculis
adhibitis, commodam extorquebis sententiam: epitheton vero
_intrepidus_ non modo alienum est ab h.l. et a Scipione, cui nulla
timendi vel trepidandi causa erat, sed etiam ab antiqua omnium
fere librorum scriptura nimis abhorret, et haud dubie ex glossa
vel emendatione inrepsit. _atque ominibus_, vel _a. in numérum_,
vel _a. in nomen magno cedente Senatu_ (h.e. concedente S. ut XI,
94), vel denique (quod non displicebat Drak. cui tamen ne sic
quidem hic locus persanatus videbatur) _a. intrepidus, magno
censente Senatu_, emend. N. Heins. _a. innocuus magno censente S._
(h.e. optimus judicio Senatus) reposuit Lefeb. Quæ conject.
ceteris omnino præferenda est, judice etiam Ernesti, qui eam in
contextum recepisset, nisi eadem sententia jam v. 5... 7,
præoccupata esset. Enim vero supra oraculi verba expressit poeta,
nunc docet, Scipionem virum optimum a Senatu judicatum esse. Neque
tamen dissimulo, vocem _innocuus_ nimis tenuem esse, et vix bene
dici posse, _innocuus obvius properabat_. Quæ quum ita sint, ego
levi mutatione antiquæ lect. scripsi, _adque os amnis, magno
censente Senatu_ nisi malis _jubente Senatu_, ut _jussus_ apud
Liv. conf. not. Possis etiam h.l. restituere: _Puppe; equite en
omni magnoque sequente Senatu, Obvius_, etc. quibus verbis plane
respondet locus Ovid. Fast. IV, 293; _Omnis eques mixtaque gravis
cum plebe Senatus Obvius ad Tusci fluminis ora venit._ voc.
intrepidus etiam displicuit Withof. quia _obvius_ sequitur, et
ille conj. _atque ominibus magno adcedente Senatu_, vel potius ex
vett. libris, _Puppe, atque ante omnes, magno cedente Senatu_.
Isque ubi longinquo venientia numina ponto
Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora
Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim, 15
Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem
Quæ traherent celsam religatis funibus alnum.
13. _longinquo ponto_, ut I, 584; conf. ad III, 422.
14 seq. _Tusci Thybridis ostia_, vid. ad VIII, 362 et 367.
[15.] _sublimis_, e ripa «P. Cornelius jussus Deam de nave adcipere,
et in terram elatam tradere ferendam matronis, etc.» Liv. l.l. Navem
a matronis quoque _tractam_ esse, non tradit Livius; et viris potius
id tribuit Ovid. Fast. IV, 297. Poetæ autem esse, fabulam inprimis
ornare, jam monuit Ernest. Tales quoque narrationes plerumque
variant. Mirum vero est, navem a matronis et Claudia demum tractam
esse, quum Scipio jam de ea Deam _adcepisset_; quod præter Silium
nemo tradidit.
17. _alnum_, navem; cf. ad III, 458.
13. _trementia_ Oxon. unde _tranantia_ conj. Barth. Adv. X, 13.
14. _sonoram puppim_, h.e. cymbalis et tympanis perstrepentem,
quod sequitur, corrig. N. Heins. Non male!
15. Vulgo _Tibridis_. Sed vid. ad VIII, 367.
Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque
Certabant rauco resonantia tympana pulsu;
Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte 20
Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro;
Quique Idæa juga et lucos novere silentes.
18. _arguta cavis tinnitibus æra_, cymbala, quæ cum _tympanis_
pulsantur a _semiviro choro_, h.e. Coribantibus seu Curetibus,
sacerdotibus Cybeles castratis (unde et _semimares_ dicuntur Ovid.
Fast. IV, 183) qui in ejus cultu et sacra pompa, ab ipsa in furorem
acti, θεοφορούμενοι, armatam saltationem, ἐνόπλιον κίνησιν, cum
strepitu cymbalorum, tympanorum armorumque conlisorum instituebant;
de quo loca class. sunt Strab. X, p. 466; Ovid. Fast. IV, 181 seq.
Lucret. II, 611, 642; conf. supra ad II, 93, et Jani ad Hor. Od. I,
xvi, 5... 8, ubi et _acuta æra_, ut hoc loco _arguta_ dicuntur.
20. _Dindyma_ seu Dindymus (vid. ad IV, 363), et _Ida_ montes
Phrygiæ, magnæ Matri Deum sacri cum Berecynto, unde _Dindymene,
mater Idæa_ et Berecyntia dicebatur; conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 80
sq. et 617 sq. Eidem sacrum _Dictæum antrum_ et Dicte mons Cretæ,
unde Curetes religionem Cybeles in Phrygiam invexisse dicuntur; cf.
ad II, 93. Dindymus _mons geminus_ h.e. bivertex.
21. _Casta_, ubi caste ac pie colitur dea.
22. _lucos silentes_, ex quo inde emigravit Mater, N. Heins. et
Drakenb. Marsus referebat ad lucos, in quibus recens natus Jupiter
enutritus sit, ne audiretur a patre. Jovem vero non in Phrygiæ, sed
Cretæ monte Idæo educatum fingi, jam monuit Drak. Silius tamen, quod
Ern. etiam suspicari video, haud dubie respexit mysteria Idæa, et
locum Virgil. Æn. III, 112, ubi similiter _fida silentia in sacris_
et _Idæo nemore_ dicuntur.
--_novere_, vid. Var. Lect.
22. _movere_, aut _liquere_, aut _fovere_ (ut _fovere nidum_)
emend. N. Heins. refragg. Burm. et Drak. quia _nosse_ quis loca
dicatur, quæ incolat, vel in quibus frequenter versetur, et
_noscere_, quæ adeat; conf. Passerat. ad Prop. I, vi, 1.
Hos inter fremitus ac læto vota tumultu,
Substitit adductis renuens procedere vinclis
Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit. 25
23. _fremitus_, strepitus cymbalorum tympanorumque, vel _lætum
tumultum_, adclamationes et cantus populi.
--_vota_: nam Dea primum urbem ingrediente variis votis a plebe
certabatur, quum quisque fatale numen religiosius coleret; Barth.
Adv. XIII, 7. Nec mirum quoque, vota potissimum concepta esse
adventu hujus Deæ, qua Romam advecta hostem pelli Italia vincique
posse, carmen in libris Sibyllinis inventum spem fecerat. Vota
itaque ad belli quoque finem spectabant; conf. v. 46, 47.
24 sq. Conf. auctores sup. ad v. 1, laudati. Livius hanc fabulæ
partem silentio prætermisit.