Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim 645
Magnanimis leto gemino, quum tota subisset
Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,
Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi,
Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis
Excepi nubem belli, solusque ruenti 650
Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.
645... 698. Conf. Liv. XXVIII, 43 et 44. Hæc oratio Scipionis Fabium
refutantis quum varietate et pondere argumentorum, tum gravitate,
acumine, et elegantia verborum Fabianam illam antecellit, quamvis ne
sic quidem poeta ubertatem et majestatem Livianæ eloquentiæ, quæ in
Scipionis quoque responsione eminet, adsecutus est; Ern.
645. Conf. sup. XIII, 694 sq.
--_ductoribus_, Cn. et P. Scipionibus, _cæsis_ in Hispania.
646. _Magnanimis_, ut sup. I, 29.
647. Cf. XIII, 674.
648 seq. Conf. XV, 1... 17, et 129 sq.; Liv. XXVI, 18.
--_Non Fabio... ad opem verso_, ad opem laboranti patriæ ferendam
propenso; quum nemo imperium in Hispaniam adcipere auderet. Hæc non
sine sarcasmo dicta.
[649.] _primoribus annis_; cf. ad XV, 12.
650 sq. Ego grave petii et adcepi imperium, quod omnes recusabant,
et, periculo omni in me verso, interitum patriæ propulsavi.
--_nubem belli_, onus ac molem periculosi belli. Cf. ad I, 311.
--_ruenti cælo_ δεινῶς de inminente patriæ exitio. Cf. ad I, 251;
XVII, 253, 607; Horat. Od. III, iii, 7, et Intp. Val. Fl. I, 829.
[“XVII, 253” recte XVII, 252]
651. _cœlo_ Ox. quod in contextum recepi cum Lefeb. probb.
N. Heins. et Drak. Vulgo _telo_; sed τὸ _cœlo_ gravius est, et
aptius jungitur cum _nube belli_.
Tum grandæva manus, puero male credita bella,
Atque idem hic vates temeraria cœpta canebat.
Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum
Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas, 655
652. Conf. XV, 135 sq.
--_grandæva manus_; vide ad vers. 644.
653. _idem hic vates_, Fabius, qui olim non minora patriæ pericula
ac mala ominabatur, quum in Hispaniam proficiscerer, quam nunc, si
in Africam transferatur bellum.
655 sqq. Ego, qui vobis puer ad tale bellum gerendum ineptus
videbar, Hispaniam expugnavi expulsis Pœnis. Pluribus orationis
luminibus coloribusque adumbrat ea, quæ breviter et acerbe v. 648
sq. dixerat.
--_puer ille... Scipio_; cf. XV, 12, 16, 17.
[657.] _Scipio_, ego.
--_inlæsus_, nullo vulnere, vel potius nulla clade accepta, quo
meritum ejus augetur et ars bellica commendatur. _Ed._
654. _sub numine_ (ut apud Virgil. Æneid. lib. IX, vers. 247) ex
emend. Dausq. et N. Heinsii substitui cum Drak. Lefeb. et Ern. pro
vulg. _sub nomine_, quod non plane displicebat Draken. si _nomen
deorum_ pro ipsis diis positum sit; conf. not. ad V, 161.
660. _urbi_ ex emend. Dausq. recepi cum Cell. prob. N. Heins.
Vulgo _auri_, quod præter Drak. servavit Ernesti, cujus hæc nota
est: «Quid si, quod nemo tentavit, ex casu dativo vocem
intelligamus, et _signa_ de signis tubarum, ut sit _signa auri
referre_, receptui canere, ut fit, quum loco movetur agmen.» Sed
hæc loquendi formula durior est, quam ut Silio eam obtrudere
ausim. _ante_ Parm. Ben. et Lefeb. ut sit pleonasmus, qualis
Terent. _neque eum ante usquam conspexi prius_. _Afris_, vel
_arvis_ corrig. Barth. Adv. X, 7. _inde_ vel _ultor_ N. Heins.
(_audi_) Cort.
Inbellesque anni, necdum maturus ad arma
Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas
Trojugenis: pepulit Pœnos, solisque secutus
Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe
Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi 660
Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit
Romano Phœbum solventem litore currus.
658 sqq. _Trojugenæ_, ut _gens Trojana_, Romani.
--_solis Extremas vias_; cf. ad XIV, 147, et XV, 809.
[659.] _ad Atlanta_; cf. I, 198 seq.
--_ab orbe Hesperio_, ut sup. vers. 289.
[660.] _nomen Libyæ_, quid ibi Pœnorum fuit. Cf. ad V, 161.
--_retulit urbi signa_, Romam rediit. Cf. Var. Lect. Si legas
_auri_, sensus erit: _nec retulit_ Romam _prius auri signa_, aurum
signatum, prædam in Hispania factam; Lenz. coll. Livio, XXVIII, 38:
«Scipio urbem est ingressus, argentique præ se in ærarium tulit
quatuordecim millia pondo trecenta quadraginta duo, et signati
argenti magnum numerum.»
662. _Romano litore_, h.e. litore Hispaniæ, quam ego sub Rom.
potestatem redegi.
--_Phœbum solventem currus vidi_, h.e. occidentalem Hispaniæ partem
expugnavi. Cf. ad III, 399, et VI, 1.
661. _citra æquora_ conj. Barth.l.c. prob. N. Heins. ut Scipio
dicat, tam prope se occidenti soli stetisse victorem, ut citra
æquor solventem equos videre potuerit. Hanc conjecturam Cell.
firmavit coll. Curt. IV, xiv, 24, _per fulgorem solis_, _intra
fines regni mei orientis_.
Adscivit reges idem: nunc ultimus actis
Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi
Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus 665
Intremit, aut ægros simulat mentita timores,
Ne finem longis tandem peperisse ruinis
Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis
Experta, et robur florentibus auximus annis.
663. _Adscivit_, amicos Romanis ac socios fecit, _reges_, Syphacem,
Masinissam, Indibilem, Mandonium aliosque Hispaniæ reges, _idem_
Scipio, ego.
664. _sator ævi_, ut IX, 306.
665. _monet_ prodigio, de quo v. sup. v. 586 sq.
--_senectus_, Fabius et _senior_, vel _grandæva manus_, sup. v. 644,
et 652. Lefeb. retulit ad ipsum Hannibalem senescentem (cf. v. 688)
et formidantem Romanos, qui simulaverit timores suos, quos tamen
noverint Romani.
667. _ruinis_, cladibus.
668. seq. _titulus_, gloria. Non est, quod timeat senior Patrum
turba, ne hæc in Africam militia infeliciter succedat, quum jam
bello Hispanico, quid valerem, experti sint: quin contra majora nunc
de me animo præcipi possunt, quod jam ævi maturior vires etiam
majores adeptus sim, et virtus bellica aucta sit: Drak.
665. _Hannibali_ Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Hannibalem_;
conf. II, 53, et VIII, 60, quæ loca huic lectioni favent.
669. _Exserta_ conj. N. Heins. ut Scipio innuat, se ad pugnam jam
paratum esse, quum nonnullis, prælium inituris, brachium exserere
moris fuerit. At vid. not.
«Ne vero fabricate moras; sed currere sortem 670
Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum
Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto
Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo
Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,
Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent, 675
Si segnes clauso traheremus prælia vallo.
670 sq. «Hic modo nihil moræ sit: ....et id est viri et ducis, non
deesse fortunæ præbenti se, et oblata casu flectere ad consilium;»
Liv. XXVIII, 44.
--_currere sortem Hanc sinite_, patiamini, ut hac opportunitate
Pœnos: ulciscendi oblata et mihi destinata sine mora utar; Ern.
Conf. ad IV, 731; VII, 307, et XII, 45. Huic nobili Scipionis
fiduciæ non absimilis est Achillis ardor apud nostratem _Racine_,
_Iphigénie_, act. I, sc. 2:
Ah! ne nous formons point ces indignes obstacles, etc.
Et laissant faire au sort, etc.
Ibi quoque verba, _quam mihi servavere Dei_, his repræsentantur:
............ On sait qu’á votre tête
Les dieux ont d’Ilion attaché la conquête.
_Ed._
673. _sedendo_, v. ad III, 142, et X, 597. Nota sunt verba Ennii:
_Cunctator nobis restituit rem_.
675. Hasdrubales intell. filios Gisgonis, et Hamilcaris. Omnes autem
duces illi Pœnorum a Scipione in Hispania victi. De _Magone_ et
_Hannone_, v. sup. v. 26 sqq. de _Hasdrubalibus_, XV, 399 sq. et
sup. v. 78 sq.
674. _Hannon_, non _Hanno_, Put. conf. ad II, 277, et VIII, 22.
675. _dedisset_ Put.
676. _Si segnes_ Tell. R. 2. Mars. et inde Drakenb. _Si segne_
Oxon. et Put. _Segnia, si_ R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. prob.
N. Heins. Sed bene Drakenb. «Scipio, ait, non victorias suas
extenuare voluit, Magonem, Hannonem, etc. segnitiæ adcusando; sed
ejus se culpæ adfinem futurum fuisse ait, si, ut olim Fabius,
cunctando bellum traheret.»
Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,
Laurentes potuit populos et Troia adire
Mœnia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?
Et potuit Latium longo depascere bello? 680
Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?
677... 682. Argumentum a pari: si _puer Sidonius_, h.e. Hannibal, et
quidem puer aut juvenis, potuit Italiæ bellum inferre, cur ætas mihi
Scipioni in Africam transituro obstabit? Cell.
678 seq. Italia et Roma variis verborum ambagibus designantur.
--_Laurentes potuit_; v. I, 110.
--_Troïa Mœnia_, Romam, quam olim _adiit_ Hannibal. Cf. XII, 518
seq., 558 sq.
[679.] _flaventem_; cf. ad I, 607.
--_sacro gurgite_; vid. ad XIII, 215.
--_gurgite_, h.e. aqua Tiberis; nisi malis ad Almonem cum Cell.
referre, de quo v. ad VIII, 363.
679. Vulgo _Tibrim_. Sed vid. ad VIII, 367.
680. _depascere_ ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. reposui
cum Drak. et Ern. pro vulg. _deposcere_, quod Lefeb. defendit
coll. III, 202. Sed hunc locum plane dissimilem, et fortius quoque
verbum Scipionis indignationi consentaneum esse, jam recte monuit
Ern.
Et Tyrias agitare domos? Secura pericli
Litora lata patent, et opima pace quieta
Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri
Adsueta, et nobis, quamvis Œnotria nondum 685
Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.
682. _agitare_, vexare sc. bello. Cf. ad I, 146, et III, 700.
685 seq. _Œnotria arva_; v. ad I, 2, et VIII, 46. Cum hoc loco
compara verba Mithridatis bellum Romæ inferre cogitantis apud
_Racine_, _Mithridate_, Act. III, sc. I:
Marchons, et dans son sein rejetons cette guerre
Que sa fureur envoie aux deux bouts de la terre.
Attaquons dans leurs murs ces conquérants si fiers,
Qu’ils tremblant à leur tour pour leurs propres foyers.
Confer totam Pontici regis orationem, eadem, quæ nunc Scipio,
meditantis. _Ed._
686 sq. Refutantur verba Fabii, v. 612 seq., 621 seq., 636 seq.
--_nobis superesse arma_, h.e. milites, in Africam trajiciendos,
præter eos, qui Hannibali in Italia se objiciant.