Unus erat super, et metæ propioribus ægros
Urebat finis stimulis: quascumque reliquit
Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires,
Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque 515
Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.
512 sq. _Unus_ Eurytus _supererat_ Theroni cursu superandus.
--_finis metæ_, meta, quæ cursui finem inponit, vel, ut ap. Ovid.
Met. X, 597, _novissima meta_, quoniam ultimum, h.e. septimum
spatium decurrebant; Drak. Cf. Virg. Æn. V, 327 seq., et inf.
v. 558.
--_ægros_, fessos.
[513.] _stimulis urebat_, ut _stimulis acuit_ I, 113, ubi v. not.
--_Urere_, incitare, excitare; ut _incendere_, καίεσθαι et
περικαίεσθαι. Sic _laudibus avorum viros urere_, dixit Val. Fl. I,
476 et simila alii.
513 seq. Uterque, Eurytus et Theron, quidquid superest virium
conligunt, quum brevis tantum via ad metam restaret.
[514.] _pavor_; v. ad v. 431.
513. _Urebat limes_, h.e. unum ex septem spatiis, opinabatur
N. Heins.
516. _æquatur_ primus edidit Marsus et deinde alii.
Et forsan gemina meruissent præmia palma,
Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus
Theronis, fusam late per lactea colla
Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira, 520
Traxissetque comam: tardato lætus ovansque
Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor
Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.
517 sq. Silius et Stat. Theb. VI, 614 sq. pro commento Hom. Iliad.
ψ, 773 seq., et Virg. Æn. V, 327 sq. bene substituerunt aliud, quod
dignitati carminis epici convenientius est. Drak. hæc notavit:
«Barthius ad Stat. l.l. Silium inprudentiæ adcusat, quod læsum per
dolum non fecerit restitui, aut saltem, ut ap. Stat., ex integro cum
adversario decurrendi copiam adcipere. Sed sequutus in eo Silius
Maronem, qui fingit, Nisum sanguine prolapsum sequenti Salio se
obposuisse, ut Euryalus primam palmam obtineret. Nec tamen vel
Salius restituitur, vel ex integro cum Euryalo decurrit. Æneas autem
Salio præmium extra ordinem tribuit, quod duo tantum præmia
proposuerat. Theron dolo Hesperi primum præmium amisit, secundum
obtinuit.» Poetam quoque in has summi juris angustias non
includendum esse, monet Ern.
519. _lactea colla_, ut IV, 154.
520. _sævus ab ira_, ut XII, 551.
522. _juvene_, Therone, qui _pariter_ antea _ruebat_ (v. 516), et
solus victoriam ei dubiam redditurus videbatur.
--_evadit_, ἦλθε φθάμενος, Iliad. ψ, 779, nisi jungere malis _ad
præmia evadit et emicat_, h.e. ad metam celeriter _victor_, primus,
pervenit.
523. _Emicat_, etc. Cf. Virg. Æn. V, 337 et sup. II, 238.
--_galeæ donum_, cf. sup. v. 459.
522. _juvenes_ Put. _juvenem_ R. 2. Hinc _tardatum juvenem_ edidit
Lefeb. quod reponendum censuerat Draken. Verbum _evadere_ apud
Silium quidem plerumque quarto casui jungitur: (vid. Ind.) sed tum
effugere _letum_, _hostem_, _vincula_, etc. significat, quod h.l.
non satis convenit. Mox _ad præmia_ scripti et R. 2. _ad prœlia_
R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. _prœlia_, omissa præpos.,
edd. Marsi. _in prœlia_ Junt. et inde aliæ.
Cetera promisso donata est munere pubes,
Intonsasque comas viridi redimita corona 525
Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.
524. Conf. sup. v. 460... 464, et expressum a Silio, sed variatum
locum Virg. Æn. V, 556 sq, ubi v. Heyne.
525. _Intonsas comas_, quæ juvenes decent. Cf. ad VII, 196.
526. _patrio ferro_, ut _gentile metallum_, sup. v. 464.
Hinc graviora virum certamina, comminus ensis
Destrictus, bellique feri simulacra cientur.
527... 536. Certamen gladiatorium Silius reliquis adjecit, tum in
gratiam Romanorum, qui eo potissimum delectabantur, tum ad ductum
Livii lib. XXVIII, c. 21. «Gladiatorium spectaculum fuit non ex eo
genere hominum, ex quo lanistis comparare mos est, servorum, quive
venalem sanguinem habent. Voluntaria omnis et gratuita opera
pugnantium fuit: nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitæ
genti virtutis ostendendum, etc.»
[528.] _belli simulacra cientur_; vid. ad VII, 119.
528. _Districtus_ primus edidit Nicander et post eum alii. Male!
conf. XVII, 164, ubi Drakenborch. monet, _destringere_ esse nudare
re aliqua, _distringere_ in partes diversas trahere; conf. quos
laudat, Intpp. Horat. Od. III, i, 17: Gronov. ad Liv. XXVII, 13;
Heins. ad Ovid. Fast. II, 99 et 207; Cuperi Obss. IV, 5.
Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ,
Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem, 530
Hi crevere pares ferro; spectacula digna
Martigena vulgo, suetique laboris imago.
531. _Cernere_ et _decernere_, pugnare, ut κρίνειν et διακρίνειν
αὔην, πόλεμον, ἀγῶνα. Conf. Intpp. Virg. Æn. XII, 709; Sallust.
B. C. 59; Val. Fl. IV, 193; VIII, 319; Quintil. Inst. Or. X, I;
Lambin. ad Lucret. IV, 969; Gifan. Ind. Lucret. Gron. ad Liv. VII,
9; Heins. ad Tibull. IV, i, 103; Harles. ad Nepot. Milt. 4, et
Hannib. 10.
[532.] _Martigena vulgo_, exercitu, aut Hispanorum vulgo bellicoso;
Cell.
529. _crimine noxia vita_ malebat N. Heins.
531. _Hi crevere_ Colon. et Teller. _His crevere_ Oxon. _Hic
crevere_ Rom. 2, ut et conj. N. Heins. _Hi ervere_ Put. _Ii
crevere_ R. 1, Parm. Med. _Decrevere_ edd. Marsi in contextu, non
in commentt., et inde aliæ. _Discrevere_ perperam corrig. Barth.
X, 7, quum in Ox. _Hyscrevere_ invenisset.
Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?
Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo
Innumero fratres, cavea damnante furorem, 535
Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris.
Is genti mos dirus erat; patriumque petebant
Orbati solium lucis discrimine fratres.
533 sq. «Neque obscuri generis homines, sed clari illustresque,
Corbis et Orsua patrueles fratres, de principatu civitatis, quam
Ibem vocabant, ambigentes, ferro se certaturos professi sunt... et
insigne spectaculum exercitui præbuere documentumque, quantum
cupiditas imperii malum inter mortales esset. Major usu armorum et
astu facile stolidas vires minoris superavit;» Liv. XXVIII, 21. Cf.
et Valer. Max. IX, 11, ext. 1. Ab his Silius in eo dissentit, quod
illos _fratres geminos_, non _patrueles_, et alterum altero natu
minorem, vocet, quodque historici illi majorem natu victorem
evasisse dicant, poeta utrumque eo certamine obcubuisses fingat, ut
eorunt discordiam per omnia illi Thebanorum fratrum (v. mox ad
v. 546 sq.) comparare posset; Drak. Cf. Barth. ad Stat. Theb. XI,
500.
--_gemini fratres_; cf. ad IV, 355.
535. Nullum scelus est tam inmane, quod regnandi gratia non
admittatur; Barth. Adv. X, 7.
--_cavea_, ut sup. v. 472.
[538.] _lucis discrimine_, cum vitæ periculo.
533. _quidnam non_ Marsi Ven. post. et Paris. _quidam non_ Marsi
Ven. prior. _Quos inter gemini_ (_quidnam non regibus ausum? Aut
quodnam regnis_, etc.) maluerit N. Heins.
534. _regnis_ Put. _regnus_ Oxon. Vulgo _regni_.
Concurrere animis, quantis confligere par est,
Quos regni furor exagitat; multoque cruore 540
Exsatiata simul portantes corda sub umbras
Obcubuere: pari nisu per pectora adactus
Intima descendit mucro; superaddita sævis
Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,
Dirus in invitas effugit spiritus auras. 545
Nec manes pacem passi; nam corpora junctus
Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis
Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.
542. _nisu_, inpetu, vi; hoc vocab. spectat ad eum qui mucronem
adigit. _Ed._
546 sqq. Silium ad Polynicis et Eteoclis fratrum, de regno Thebano
contendentiam, discordium respicere, quam animæ eorum etiam in morte
servasse dicuntur, jam. monuere Dausq. Drak. et Lef. Cf. Ovid.
Trist. V, v, 33 sq., et Ibis v. 35 seq.; Stat. Theb. XII, 429...
457; Lucan. I, 551 seq.; Hygin. fab. 68; Pausan. Bœot. c. 5, pag.
568 (ed. Han. 1613); Eurip. Phœn. et Sophocl. Œd. Col.
--_rogus junctus_, conjunctis, idem.
540. _multumque_ emend. N. Heins.
541. _sub umbris_ priscæ edd. cf. ad XI, 257. [recte XI, 255]
546. _juncta_ edidit Wolf. in Basil. et deinde alii.
Cetera distincto donata est munere turba,
Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos, 550
Inpressis dociles terram proscindere aratris:
Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum
Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda.
Nec non argenti, nec non insignia vestis
Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti 555
Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.
549. _distincto_, diverso.
550. _juvencos_, ut v. 462.
551. _Inpressis terram proscindere aratris_, ut ap. Lucret. V, 210.
552. _lustra exagitare_; v. ad VIII, 565.
553. _juvenes_, ut _famulus_ sup. v. 455, ubi v. not.
--_Maurusia præda_, Mauri captivi, venatores. Cf. III, 288.
555. Hactenus Coloniensis liber, qui hinc ad finem usque pro
dolor! mutilus est.
Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi
Postrema, et metæ certarunt vincere finem
Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,
Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis, 560
557. In hoc quoque jaculandi certamine Silio præivere Homer. Iliad.
ψ, 850 sq., et Virg. Æn. V, 485 sq. Qui quum rem jam ornatissime
extulissent, Noster brevior est, et quædam variat.
558. _vincere_, adsequi, ferire.
--_metæ finem_, ut v. 512.
559. _avis pollens_, ut VIII, 383, ubi v. not.
--_ripa metalli_, v. Var. Lect.
560. Cf. I, 155 et 229.
558. _fine_ tacite scripsit Lef.
559. Hic versus, quem præter R. 2, nulla editio ante Drak.
adnoscit, legitur in Ox. Put. Tell. R. 2. Ejus loco in ed.
Benessæ, Junt. et quæ inde expressæ sunt, post v. 560, exstat hic:
_Adcola Burnus avis majorum et stemmate clarus_, qui a Mstis et
antt. edd. abest, eamque ob causam a Drakenb. ejectus est. Verum
ne sic quidem locum integrum esse, nec _ripam metalli_ bene dici
posse ripam, in qua aurum reperiatur, jam monuit Drak. _Burnus,
agris pollens quem m. r. m._ emend. Hœft. Batavus in Peric. crit.
ut jungatur: _quem ripa pollens metalli_ ex _agris misit_. Sed
recte quærit Ernesti, an hæc quoque commodum habeant sensum.
Ceterum _Burrus_ in Oxon. _Burnus_ al. ut _Burni_ v. 567, ubi
_Burim_ in Put. et Parm. Withof. restituto versu, quem Heins. et
Drak. ejecerant, legendum putabat, _Burrus avis pollens, quem
missis figere telis, Qua Tagus aurif. pall. turb. aren., Laudabant
quidvis, majorum et stemmate clarus, Et Glagus_, etc., vel unum
versum ex duobus conflandum, _Burrus avis pollens, majorum et
stemmate clarus, Qua Tagus_, etc.
Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,
Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi
Prærapida potuere fuga, venator Aconteus,
Indibilisque, diu lætus bellare Latinis,
Jam socius, volucresque vagas deprendere nube 565
Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.
Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:
561. _lacerto_, jaculis, quæ lacertis mittebat.
564 seq. _Indibilis_, Ilergetum regulus (vid. Liv. XXII, 21; XXV,
34), qui diu bellaverat _Latinis_, adversus Romanos (Liv. XXVIII,
24, 31, 33), _jam socius_, nunc amicus eorum. Liv. XXVIII, 34. Idem
tamen sæpius ab amicitia Romanorum defecerat. Conf. Liv. XXVI, 49;
XXVII, 17; XXIX, 1, 2.
--_deprendere_, figere, _volucres vagas_, ut apud Manil. V, 291. Cf.
sup. II, 96; VIII, 524.
564. _Ludibilisque_ Oxon. et Put. _Missilibusque_ conj. D. Heins.
565. _volucrisque vagam nubem_, h.e. volucrum ingentem numerum,
legendum censebat N. Heins.
567. Hic et quatuor sqq. versus desunt in Oxon. Tell. R. 1, Med.
et edd. Marsi, qui tamen in comment. eos interpretatus est.
Leguntur, quamvis conrupti, in Putean. R. 2, Parm. Ben.; in Junt.
vero et, quæ inde expressæ sunt, edd. hoc ordine se excipiunt:
_bellator Ilerdes, Cui ludus, nullam... damam. Laus Burri prima_,
etc. _His Burim_ Put. Vulgo _Laus Burni_; conf. ad v. 559.
Est donum serva, albentes invertere lanas
Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant
Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam, 570
Adcepto lætus puero discessit Ilerdes,
Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.
Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus
Nec timidos agitare canes latratibus aprum.
568 seq. _serva_; conf. sup. ad v. 455.
--_invertere lanas... docta_; conf. sup. Hom. Iliad. ψ, 263, 705,
et Virg. Æn. V, 284.
--_invertere_, inficere, tingere, _lanas Gætulo murice_, purpura G.
de qua vid. supra ad v. 176.
571. _puero_, cf. ad v. 455.
572. _Cui ludus_ erat, h.e. res facillima, quam quasi _per ludum_,
h.e. nullo negotio, perficere poterat. Cf. Heins. ad Claud. Laud.
Stil. III, 157, et Ernesti Clav. Cic. Junge autem _puero, cui
ludus_, etc.
--_tollere_, jaculis occidere, idem atque _tollere e medio_. _Ed._
573. _Tertia palma_, ut vers. 503, ubi v. not.
--_habuit_, adcepit, ut ἕξει, Iliad. ψ, 833.
568. _Est donum serva_ ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins.
(qui etiam _It_ et _Fit donum_ conj.) edidere Drak. Lefeb. Ern.
_Sidonium Syria_ Putean. _Et donum serva_ Parm. Vulgo _Est Damum
serva_.
569. _Ad quem proxima honore_ ex Put. recepit Lefeb. qui τὸ
_honore_ etiam reperit in Rom. 2, et Parm. _At cui proxima honore_
P. conj. N. Heins.
Quos postquam clamor plaususque probavit honores, 575
Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro
Nomina magna vocant læti manesque jacentum,
Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat
Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.
Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu, 580
Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis,
Et frater thoraca tulit multiplicis auri,
Lælius Asturica rapidos de gente jugales,
Contorquet magnis victricem viribus hastam
Consurgens, umbrisque dari testatur honorem. 585
575. Duces ipsi, ne alieni a ludorum societate viderentur, hastis
ejaculandis, omnem solennitatem finiunt, Ern.
576. _Germanus ducis_, ut sup. v. 58.
577. Cf. sup. ad v. 310 sq.
582. Cf. Virg. Æn. V, 259, 264, et sup. ad II, 401.
583. Cf. sup. v. 350 seq., et ad III, 335 sq.
585. _Consurgens_; v. ad I, 401, et IV, 610.
580. _testatur_ præstiterit judice eodem N. Heins. Sed Drak. jam
recte cepit hunc verborum nexum: Scipio, gaudia mentis vultu
testatus, ut fratrem et Laelium meritis donis adfecit, ipse etiam
hastam contorquet.
585. _testatur_ Putean. quod recepit Draken. Vulgo _testatus_.
Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo
Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit.
Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami,
Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.
Ad majora jubent præsagi tendere vates; 590
Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.
586 seq. Silius variavit portentum, quod commentus erat Virg. Æn. V,
522 sq., ubi v. Heyne. Respexit tamen haud dubie ad simile
prodigium, quod Romulo obtigisse memorant Ovidius, a Dausq. jam
conlatus, Met. XV, 560 seq., et Serv. ad Virgil. Æneid. III, 46.
_Quercum_ etiam cum delectu positam esse, bene monuit Marsus; ut
scil. portenderetur, a Scipione, hostibus ex Italia pulsis ac
debellatis, libertatem salutemque patriæ ac civium servatum iri:
nam qui vitam civis servaverat occiso hoste, corona donabatur
civica, quæ quercea erat. Vid. Gell. V, 6.
588. _subitæ_, subito enatæ sunt, _frondes, rami, et quercus_, etc.
Primum frondes et rami, deinde magna sensim arbor inde excrevit.
590. _Ad majora_ conamina ac laudes.
591. _monstrare_, ut _monere_, IV, 120, ubi v. not.
589. _Est latam_ emend. Barth. Adv. X, 7, ne hæreat h.l. sermo, et
repentina mutatio innuatur. _Fit, latam spargens, quercus, dum
nascitur, umbram_ conj. Burmann. ut ordo verborum sit: _dum
nascitur, fit quercus_, etc. _En latam spargunt quercus_ reposuit
Lefeb. fide antiquorum, si credere fas est. Nil forte mutandum.
Vid. not. Withof. conjicit, _rami Latam spargentes, quercus dum
nascitur, umbram_, vel potius, _Tum subitas frondes, celsoque
cacumine ramos Fert latam spargens quercus_, etc.
591. _prætendere_ Oxon. _protendere_ Put. Deinde _hoc signi_, vel
_signo_ corrig. N. Heins. et Burm.
Quo super augurio, pulsis de litore cunctis
Hesperio Pœnis, ultor patriæque domusque
Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.
Nec Latium curis ardet flagrantius ullis, 595
Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.
592 seq. _de litore Hesperio_, ex Hispania Scipio Romam redit. Cf.
Liv. XXVIII, 38 seq.
--_ultor domus_, parentis ac patrui, in Hispania cæsorum.
594. _fama_ et gloria rerum gestarum Scipioni instar _triumphi_, vel
sola triumphus erat, et hujus jacturam consolabatur, quia privatus,
non consul, Hispaniam recuperaverat; Lefeb. et Ern. coll. Valer.
Max. II, viii, 5, et. Liv. l.l. «Ob has res gestas magis tentata est
triumphi spes, quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem
triumphasse, qui sine magistratu res gessisset, constabat.» Withof.
malebat _fama donante triumphum_.
595 sq. Cf. Liv. l.c.
[596.] _juveni_, Scipioni. Conf. ad XV, 12.
--_Libyam_, Africam provinciam, et _summos fasces_, consulatum.
594. _fama_, vel _palma addicente_ conj. N. Heins. qui certe
aliquid mendi latere suspicabatur. At vid. not.
595. _flagrantibus_ ed. Dausq. errore operarum.
Sed frigens animis, nec bello prospera turba
Ancipiti senior temeraria cœpta vetabant,
Magnosque horrebant cauta formidine casus.
597 sq. Cf. omnino Liv. XXVIII, 40 pr.
--_frigens animis_; v. ad VII, 25.
--_turba senior_, apud Liv. l.c. _primores Patrum_.
--_non prospera_, non favens, _bello Ancipiti_, in Africa gerendo,
committendoque juveni.
597. _fugiens animis_ Tell. _non par animis_ R. 2, ex interpretam.
_annis_ notavit Cort. ad marg.
Ergo, ubi delato consul sublimis honore 600
Ad Patres consulta refert, deturque potestas,
Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus
Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit: