«Cælestum monita et sacræ responsa parentis, 140
Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus
Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.
Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe
Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,
Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit 145
Incertæ mentis levitas, et mobile pectus;
Aut spes et læti sectamur præmia Martis.
Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.
Tu, quando Herculeis finisti prælia metis,
Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem. 150
143. _fulmina tua_, vid. ad I, 421; apte inpr. h.l. de Scipione
_nato Tonantis_, de quo vid. ad IV, 476.
148. Cf. ad I, 5. Recte jam monuit Dausq. Silium respexisse fallacem
conditionem de spatio corii taurini magnitudine consignando, et
perfidiam Pœnorum, qui Sophonisbam, Masinissæ pactam, Syphaci
tradiderint; de quo vid. Appian Pun. 10, qui hanc præcipue causam
Masinissæ fuisse dicit fœderis cum Scipione jungendi; conf. idem de
reb. Hisp. c. 37.
149. _Herculeis finisti prælia metis_, totam expugnasti Hispaniam,
nec desiisti vincere nisi in mundi fine; cf. ad I, 142, et IX, 185.
_Ed._
150. _belli_ hujus _parentem_, causam et auctorem, scilicet
Carthaginem Africæ.
149. _Tu_ Col. Vulgo _Et_.
150. _Hunc_ Marsi Ven. pr. operarum errore. Inde _Hanc_ castigatum
in Ven. poster. quam aliæ edd. sequutæ sunt. _Hinc_ ad marg.
notavit Cortius, non inprob. Ern. Sed languet, quoniam τὸ _quando_
præcessit.
Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro
Possedit regna, et scalas ad mœnia Romæ
Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»
151 seq. _gemino lustro_, rotundiore numero, ut poetis mos est: nam
Livius XXVIII, 16, 38, et fasti ab initio belli Punici usque ad
debellatam Hispaniam tredecim annos, non quindecim, ut Dausq. et
N. Heins. volebant, statuunt; Drak. Cf. Var. Lect.
--_Ille, qui_, etc. Hannibal.
--_Laurentia regna_, vid. ad I, 110.
151. _tam gemino_ Put. _tergemino_, h.e. terno, ut XV, 190, emend.
Dausq. et eamdem ob causam inf. v. 215, _ter quinos_, non inprob.
N. Heins. et Lefeb. cujus hæc nota est: «Placet conj. hæc, si
_lustrum_ pro quatuor annis adcipias, ut diserte adfirmat Plinius:
et verius fuerit, si demas unum annum, quam si tres habeas
addendos.» Lustrum vero numquam tempus quatuor annorum dicitur,
nisi ubi periodus designatur, vel de ea re, quæ quarto quovis anno
fit aut repetitur, sermo est, ut ap. Plin. II, 47, ed. Hard. et
Ovid. Fast. III, 165. Tempus etiam non exacte convenit, sive
_tergemino_ sive _gemino_ scribas, et sive quinque, sive quatuor
annorum spatium contineat lustrum: conf. not. Neque tamen
dissimulo, conjecturis illis favere duo hujus libri loca inf.
v. 628, et 688.
Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram
Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur, 155
Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues
Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ
Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,
Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis.
Cetera quæ in Libyam portari incendia suades, 160
Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum
Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»
154... 167. Conf. sup. ad v. 139 sq.
156. _bilingues socios_, vid. ad II, 56.
158 seq. Venustissimæ urbanitatis plena sententia, mixta gravitate
aliqua heroi decora, ex armorum commemoratione; Ern.
162. _mentem fatigat_, vid. ad I, 63.
159. _stratæ_ Marsi. Ven. poster. errore operarum, quem plerique
editorum recentt. fideliter expresserunt.
160. _portari_, non _portare_, scripti. Τὸ _in_ exulat ab omnibus
edd. ante Wolfii Basil. unde _Lybiæ portari_, vel _properari_
conj. N. Heins. Locutionem _portari Libyam_ pro _in Libyam_ multis
exemplis firmant Sanctius Minerv. IV, p.m. 502, et Voss. art.
gram. VII, 42. Sed inter solœcismos eam refert Quintil. Inst.
Orat. I, 5, Draken.
Hinc juveni dona insignem velamine picto
Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse
Dejecto victor Magone animique probarat, 165
Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras
Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.
Exin, firmato sociali fœdere regis,
Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.
164 sq. _stratum ostro Cornipedem_, ut ap. Virgil. Æneid. VII, 277.
--_quem ceperat ipse_, etc. Cf. ad V, 137.
[165.] _Dejecto_ ex equo, non interfecto, ut XV, 464, nam Magonem
aliquem a Scipione occisum esse nemo tradidit.
--_probarat animi_ causa, ἕνεκα, propter animum, h.e. ferociam, ut
apud Claudian. Cons. Hon. IV, 488. Cf. Heins. curæ sec. ad Claudian.
p. 900. Sic et _laudabat leti_, IV, 259, similiaque passim.
166 sq. Poeta et _pateram_ facit spolium, et equum.
--_galeam comantem_, vid. ad IV, 515.
163. _dono_ quædam edd. conf. Gron. Obss. IV, 14.
165. _animique_ Col. _avumque_ Ox. et Put. Vulgo _animumque_.
166. _tum qua_ scripti _cum qua_ R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ
edd. In recentt. _et cum qua_.
168. _formato_ Ox. et Put. Deinde _sociati Regis_ recte, opinor,
emend. N. Heins.
Massylis regnator erat ditissimus oris, 170
Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant
Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys.
Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror
Bellorum, nec non Marti delecta juventus.
170... 276. Conf. Liv. XXVIII, 17 sq.
--_Massylorum_, vel Massyliorum rex proprie fuit Masinissa, et
Massæsylorum Syphax. Inde constat, Silium duos populos vicinos
confudisse: id autem tanto minus mirandum est, quod Syphax aliquando
totum Masinissæ regnum obtinuit; Drak. Conf. Liv. l.l. Strab. XVII,
pag. 829... 832; Intpp. Liv. XXIV, 48; XXIX, 29; Schweigh. V. Cl. ad
Appian. Pun. c. 10, et ad Polyb. III, xxxiii, 15; VII, xix, 1.
170. «Magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africæ erat,
opulentissimus ejus terræ rex, bello jam expertus ipsos
Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam, quod freto
exiguo dirimuntur, positis,» Liv. l.c. Conf. XVII, 143 sq. Appian.
Pun. 10, et Hisp. 37.
[171.] _nudus virtute_, vid. ad IV, 313.
171. _quo_, a quo, ut apud Curt. V, 7, «regia totius orientis, unde
tot gentes ante jura petebant.»
172. _extrema Tethys_, ut III, 411, fines extremi regni Syphacis, ad
oceanum Atlant. et fretum, quo ab Hispania dirimuntur, producti;
confer Liv. l.c. et supra ad I, 141 sq. Propr. amnis Mulucha Bocchi
Massæsylorumque finis ab occasu (Plin. V, 2), et inde Mauri ad
Oceanum usque.
173. _bellua_, elephanti.
171. _quoi_ olim scriptum putabat N. Heins. pro _cui_, vel _quo
litore_ jungendum.
Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro, 175
Gætulisve magis fucaret vellus ahenis.
Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,
Si vertat rex ad Pœnos, dare vela per altum
Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.
176. _fucaret_, inficeret (ut VIII, 436), _vellus_, lanam, _Gætulis
ahenis_, purpura Gætulica; conf. v. 354, 568 sq. Plin. VI, 31, extr.
IX, 36; XXXV, 6.
177. Conf. omnino Liv. XXVIII, 17, pr.
--_Has opes_, Syphacem, opulentissimum Africæ regem, _adjungere_,
conjungere secum fœdere.
--_reputans laborem_, quanto gravius foret bellum, quanto major
difficultas bellica, si vires Pœnorum hujus regis societate
augerentur.
179. _Africa bella_, Africanum bellum, ut XVII, 11, vid. sup. ad I,
252, in Var. Lect.
175. _Nec forte_ Put. _torto ebore_, (quod torno dolatum rasumque
erat) vel _nec tereti aut ebore_ conj. N. Heins.
176. _aenis_, ap. Col. sed nos _ahenis_ hic, et ad V, 606, et VII,
642. _Ed._
179. _fera_ pro _Africa_ perperam substituit indoctus Nicander.
Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ, 180
Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,
Hasdrubal adflictis aderat nova fœdera quærens
Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.
180 sq. Cf. Liv. l.c.
--_carinæ_, duæ quinqueremes.
182. _Hasdrubal_ Gisgonis filius Hispania pulsus, et socer postea
Syphacis.
183. _ad Tyrios_, Pœnos eorumque partes, _Massylia signa_, Syphacem,
_trahebat_, trahere conabatur, ut _reseravit_, I, 14, et similia
passim.
Audito, pariter populorum in regna duorum
Advenisse duces, qui tota mole laborent, 185
Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,
Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne
Imperat, et tanto regni se tollit honore.
Tum lætos volvens oculos adversa per ora,
Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro: 190
184... 188. Confer Liv. XXVIII, 18, pr.
--_Audito_, vid. ad V, 106.
185. _tota mole_, omnibus viribus.
189... 208. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. VIII, 152... 171, ad
quem locum, vid. Heyne.