Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes, 715
Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci
Laxat vis subita, et fessos errore viarum,
Nec soli faciles; longique laboris anhelos
Avertit patrius genti pavor: addere tergo
Hastas Ausonius, teloque instare sequaci, 720
715 seq. Quo modo acies steterit, docet Liv. XXVII, 48.
717. Gallorum «pars magna ab signis aberant, nocte dilapsi stratique
somno passim per agros; et qui aderant, itinere ac vigiliis fessi,
intolerantissima laboris corpora, vix arma humeris gestabant;» Liv.
l.c. conf. sup. ad IV, 311.
718. _Nec soli faciles_, non idonei ad tolerandos solis calores;
Mars. conf. ad I, 615.
--_laboris_, ob laborem, _anhelos_, ejus inpatientes.
719. _pavor genti patrius_, a parentibus traditus, h.e. naturalis,
ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω apud Callim. H. in Apoll. conf. XVI, 236, sup.
ad I, 82, et Ernesti clav. Cic.
--_Addere_, vid. ad X, 105.
717. _vis subita_ Col. Ox. Tell. Vulgo _vi subita_.
718. _solis faciles_, duo veteres, teste ac prob. Lefeb. _ac solvi
faciles_ conj. Dausq.
719. _genti_, non _gentem_, scripti.
Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,
Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta
Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.
722... 727. Cf. Var. Lect.
721. _Thyrmis_ Col. Vox Gallica, quæ fulmen significat; Lefeb.
_Thirius_ R. 2. In aliis edd. antt. _Tirrus_, vel _Tyrrus_ et
_Thyrrus_. Vulgatum _Tyrus_ primus edidit Mars. in Ven. poster.
contra metrum. _Turus_ reposuit Cellar. quia _Turias_ Hispaniæ
fluvius, et nomina quoque _Rhodani_ ac _Mosæ_ a fluviis sumta
sint. Non male! cf. ad I, 306. Gallis quidem militibus non recte
_Turum_ Hispanum jungi posse existimabat Drak. Sed in exercitu
Hasdrubalis etiam Hispani erant.
722. _sagitta_ pro vulgato _sagittæ_ reposui cum Lefeb. et Ern.
Forte et aliud mendum his verbis subest. Sensus tamen est, quod
N. Heins. jam monuit, saucium sagittæ vulnere Morinum lancea
deturbatum porro fuisse ex equo.
Cedentes urguet, totas largitus habenas,
Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert 725
Cornipedem: tunc aversi turgentia colla
Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram
Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem
Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.
724. _Cedentes_, scilicet turmas Col. _Cedentis_ Oxon. et Put.
Vulgo _Cadentem Cedentemque_. Post _habenas_ comma posuere Drak.
Lefeb. Ern. Sed jungenda sunt verba: _totas largitus habenas
equo_. Sic alibi _dare_, vel _inmittere habenas equis, classi_,
etc.
726. _fugientia colla_ malebat N. Heins. ut _fugientia terga_ II,
250, et VIII, 1; conf. ad XIII, 171.
727. _Destitit_ scripti. _Decidit_ Parm. Med. _Dicidit_ R. 1, et
Ven. Marsi. _Discidit_ ad marg. R. 1. _Disjicit_ non male conj.
N. Heins. et proxime lectioni antt. membranarum, in quibus semper
fere _Dissicit_, vel _Dessicit_ scribitur; conf. ad IX, 538.
_Deripit_ emend. Lefeb. conf. ad IX, 29; X, 318, et not. ad VII,
704.
Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu) 730
«Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,
Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta
Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis
Donarunt pravi suffragia tristia campi!»
730. Cellar. «Porcius _Cato_, levi armaturæ præfectus, Liv. XXVII,
48.» Sed ibi L. Porcium Licinum memorari jam monuit Ern.
--_vibrabat_, scilicet se, ultro citroque se movebat, ferebatur,
ardore pugnandi huc illuc raptus; conf. ad I, 539.
--_medio tumultu_ pugnæ, ut φλοῖσβος et al. ap. Hom.
731. Utinam Livius consul primus _Tyrio juveni_, Hannibali, Alpes
transituro, _obpositus_ fuisset!
--_Si_ vox optantis, ut εἰ, εἰ γὰρ; conf. Virg. Æneid. VI, 187 (ubi
vid. Heyne); VIII, 560 al.
--_primas_, primum, id est, in principio belli, _amisimus Alpes_,
quoniam hic mons propugnaculum quasi Italiæ est; quo superato jam
victi Romani videbantur. _Ed._
732 seq. _quanta dextra_, quam fortis vir, _cessavit Latio_
succurrere, vel otiosum se spectatorem præbuit calamitatis
Romanorum! Apud Liv. XXVII, 34: «indigno injuriam a populo factam,
magnoque id damno fuisse, quod tam gravi bello nec opera nec
consilio talis viri usa respubl. esset.»
[733.] _quot funera Pœnis donarunt_, etc. Conf. ad I, 487, et simil.
loc. II, 326.
734. _suffragia tristia pravi campi_ Martii, ubi populi judicio
damnatus est, et a publicis negotiis remotus; conf. v. 596 seq.
Ernesti hæc dicta putat obscura adlusione ad Varronem consulem,
temerariis populi suffragiis creatum, cladisque Cannensis auctorem.
Conf. VIII, 255 sq. et IX, 636.
730. _vibrarat_ Oxon. et Put. _vibrat_ Tell.
732. Verba _hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra_ absunt ab
Oxon. Put. et primis edd. Post _foret_ vulgo colon vel comma
ponitur, ut verba seq. _hei mihi_, etc. sint apodosis. Ego
substitui signum exclamandi, vid. not.
Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem 735
Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat
Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.
Celsus, ceu prima reflorescente juventa,
Ibat consul, ovans major majorque videri.
Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam, 740
Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis
Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?
735 sqq. _cunctis_, ceteris omnibus populis, unde præter Gallos
Hasdrubalis exercitus conlectus erat; Drak.
--_pavorem induerat_, incusserat; conf. ad I, 38.
--_fortuna Sidonia_, Pœnorum, _ruebat_, ut XVII, 172, et al. vid.
Ind.
--_Rutulos_, Romanos.
--_Victoria verterat alas_, vid. ad lib. XIV, v. 675.
739. Cf. I, 496 seq. ibique not. et Ovid. Met. VII, 639.
741. _Ductor Agenoreus_, Hasdrubal, vid. ad I, 15.
742. Cf. sup. ad v. 635.
735. _cuneisque_ legendum videbatur N. Heins.
737. _Rutilos_ Col.
Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis
Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis
Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum 745
Principium, mihi cognatum Sidonia Dido
Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar
Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,
Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum
Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris 750
Æquant germano passæ mea prælia gentes.»
743. _senex_ Livius consul.
745 sq. Bene Ernesti: «Heroes ut sibi auctoritatem concilient,
originem et natales jactant, ut v.c. IV, 150. Sed quis adrogantiam
jactantis Hasdrubalis ferat? Quamvis hæc potius poetæ culpa est,
qui, dum singula auget dicendo, in vitium incurrit, et a tramite
naturæ aberrat.» De _Belo_ confer I, 71 seq. et 87.
--_avorum Principium_, generis nostri princeps et auctor; Drak. v.
ad I, 479.
750. _Bætis in oris_, in Hispania; conf. ad I, 146.
743. _annis_ Col. _amnis_ Tell. Vulgo _armis_.
744. _in annis_ Oxon. _num... num_ conj. N. Heins.
747. _mirandus_ Ox. _Belo numerandus_ Med. _belli memorandus_ (ut
_venerandus senectæ_, _curæ_, _sceptri_, II, 409; VI, 574; XVI,
249; _damnandus facti_, VI, 191; _laudandus vitæ_, I, 585; V, 561;
_lugendus formæ_, III, 424, et similia) vel _Belo adnumerandus_
emend. N. Heins. et posteriorem conj. recepere Lefeb. et Ern. Ego
priorem prætulerim, et verba _memorare_ ac _numerare_ sæpe a
librariis inter se commutari, docent Drak. ad h.l. Heins. ad Ovid.
Trist. I, iv, 1; Gron. in gustu ad Stat. Achill. I, 13; cf. sup.
II, 4.
751. _Æquat_ Col.
Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,
Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,
Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras
Ærati clipei et loricæ tegmina summo 755
Incidit haud felix humero, parceque petitum
Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:
Vana sed optanti promisit gaudia Pœno.
752. Conf. Liv. XXVII, 49.
--_ablatus_ cursu et impetu; cf. ad V, 633.
753. «Inter Livium Hasdrubalemque ingens contractum certamen erat,
atroxque cædes utrimque edebatur, etc.» Liv. c. 48. Hinc poeta
fingit, Livium ab Hasdrubale vulneratum esse.
754 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 476 sq. ubi _tegmina summa_ ad
loricam, non omnia ad clipeum referenda esse, ex voc. _tandem_, et
ex nostro loco probabile sit. Hasta primum per clipei oram, ἄντυγα,
deinde per loricam adacta in humerum: id quod verbis perspicuis
Silius, et Maro paulo obscurioribus enuntiat.
756. _parce_, leviter, _perstrinxit_, ut _strinxit_ apud Virg. l.c.
conf. ad V, 273 sq.
752. _Talia commemorat_, vel _aufertur in hostes_ conj. Dausq.
755. _tegmina_ Put. recte. Vox petita ex Virg. Æneid. X, 476, ex
quo loco etiam _tegmina summa_ suspicari possis cum Drak. h.e.
superiorem loricæ partem. Sed _summo humero_ non minus bene et
eodem sensu dicitur. Vulgo _tegmine_.
757. _Præstrinxit_ emendav. et edidit Lefeb. At vid. not.
Turbati Rutuli, confusaque pectora visu
Terrifico: tunc increpitans conamina consul: 760
«Femineis læsum vana inter cornua corpus
Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.
759. _Rutuli_, Romani.
762 sq. Imitat. Homer. Iliad. λ, 389: Οὐκ ἀλέγω, ὡσεὶ με γυνὴ βάλοι,
ἢ πάϊς ἄφρων e quo uno duos versus efficit Silius; D. Heins.
--_cornua_ Barthius (Adv. IX, 17) refert, ad insultus, vel ad
sacrorum muliebrium carmina buccinarumque festarum concentum; Gron.
(Obss. I, 17) ad furores orgiorum Bacchi feminarumque bacchantium,
quarum vulnera, _inter cornua_ inflicta, h.e. canentibus tibiis (quæ
_cornua_ dicuntur Ovid. A. A. II, 380; Met. III, 533; XI, 16, et
Fast. IV, 181; Val. Fl. I, 726; III, 238; Juvenal. II, 90) minime
superstitiosus consul elevet; Lefeb. ad iram muliebrem cassamque.
Rectius forte adceperis de muliebri animo vel audacia, quo sensu
_cornua_ dicuntur Horat. Od. III, xxi, 18; Ovid. Am. III, 11, 6,
et A. A. I, 239. Sed vid. Var. Lect.
760. _Tunc_ Oxon. Put. et R. 1, ad marg. quod recte receperunt
Lefeb. et Ern. Vulgo _tum_, contra metri leges.
761. _cæsum_ conj. Gronov. Obss. I, 17. Deinde _vana inter
crimina_, vel _vano conamine_, vel _certamine_ emend. Dausq. _vana
inter jurgia_ Barth. Adv. IX, 17, et Livineius. Recte Ernesti:
«_Jurgia_, non _cornua_, omni consilio comparationis apta sunt:
nam in severis jurgiis erret fortasse, qui feminarum ungues leves
vel suaves existimet.» Sed quomodo librarii _cornua_ pro
_jurgiis_, et tam difficilem expeditu lectionem pro tam perspicua
ac vulgari substituere potuerint, vix adsequor. Equidem _vana
prælia_ reponerem, nisi et hæc scriptura a vulgata nimis
ahhorreret. Ita plane congrueret locus Horat. Od. I, vi, 17,
_prælia virginum Sectis in juvenes unguibus aerium_, et _prælia_
h.l. _vana_ dicerentur, quia mulierum sunt, non virorum, et in
quibus levia, non letalia infliguntur vulnera (conf. v. 763, 764),
vel _sectis_ pugnatur _unguibus_, quæ dilectum hostem non admodum
_lædunt_, h.e. vulnerant.
Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint
Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens
Telorum vis, et densa sol vincitur umbra. 765
Jamque per extentos alterna strage virorum
Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam
Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.
763. _suerint_, consueverint.
--_Quanta vulnera_, quæ Florus, II, 7, ultra mortem patere dixit;
Drak.
765. Conf. supra ad v. 631.
766. _extentos_, late sparsos, stratos. Proprie _extenta_, late fusa
jacent corpora in campo.
767. _fusa_, recumbentia, ut _fusa jacent_ pro simpl. _jacent_
dictum sit (vid. ad III, 57, in Var. Lect.), vel potius prostrata,
cæsa, vid. ad II, 112.
768. _Junxerunt cadavera ripas_ Metauri, quoniam alveus iis
replebatur totus, et fluvius strage eorum tamquam ponte jungebatur;
conf. I, 52, et VIII, 668 seq. Eamdem rem, quamquam alia imagine,
depingit _Voltaire_, _Henriade, chant VIII_:
Les flots couverts de morts interrompent leur course,
Et le fleuve sanglant remonte vers sa source.
_Ed._
767. _demersaque_ Col. Ox. Tell. Asul. _demensaque_ Put. Vulgo
_diversaque_.
Ut, quum venatu saltus exercet opacos
Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri, 770
Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans,
Omnis Naiadum plenis comitata pharetris
Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.
769. Poeta non numerum cæsorum exsequitur, ut Livius, XXVII, 49, sed
eorum multitudinem epicis adumbrat coloribus, passim obviis; conf.
inpr. Homeri hymn. II, in Dian. et Ovid. Met. II, 441 sqq.
--_saltus exercere_, ut al. _fatigare_; conf. ad I, 63... 363, inpr.
II, 74.
770. _Dictynna_, vid. ad II, 71.
771. Pro _Pindi_ Schrader in Observatt. libro (Franequeræ, 1761;
in-4to) ingeniose conj. _Cynthi_, quoniam gratissimus is mons Dianæ
(quæ inde dicta _Cynthia_, sicut frater _Cynthius_), et Silius
imitatur Virg. Æn. I, 498, nec quisquam poetarum venantem Dianam
_Pindi_ nemora peragrasse tradit, prætereaque similiter voces illæ
apud Ovidium Metam. VI, 204, commutantur.
--_Mænala_, conf. sup. ad IV, 363.
772. _Naiades_ passim quævis Nymphæ dicuntur.
773. _stridunt_, conf. ad I, 334, et IV, 567.
--_De corytis_, vid. ad II, 106.
773. Hunc locum, inmutatis quibusdam verbis, et duobus additis
versibus, fœde interpolavit Nicander hoc modo: _Turba ruit,
cursuque leves nemora avia cingunt. Corythi interea stridunt,
ductisque sagittis Pendentes saliunt, Nymphis obeuntibus arva. Tum
per saxa feræ_, etc.
Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ,
Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco, 775
Multa strage jacent: exsultat vertice montis
Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.