Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis
Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant:
Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,
Et muta elabi tacito jubet agmina passu. 615
612... 625. Conf. Liv. l.l. Poeta hunc locum eleganti oratione
extulit, quamvis non sine luxurie colorum, quibus clandestinam
Hasdrubalis fugam, eamque noctu factam describeret; Ern.
--_Nox, somni genitrix_, ut μελαίνης νυκτὸς ἐκπαίδευμα, Ὕπνος, apud
Euryp. Cyclop. v. 597, ubi vid. Cl. Hœpfner.
614. Eleganter tacita occultaque Hasdrubalis fuga exprimitur.
--_suspensa vestigia_, ut mox _tacito passu_; conf. Ovid. Fast. I,
425 sq. VI, 338; Drak. ad h.l. et Schwarz. ad Plin. Paneg. c. 22,
p. 55.
614. _Erepit_ Col. et R. 2; _Eripit_ Oxon. _Eripuit_ Put. et Parm.
Vulgo _Erupit_.
Inlunem nacti per rura tacentia noctem
Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli
Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas
Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto
Circumagit spatio sua per vestigia ductos. 620
616. _Inlunem noctem_, ut apud Anacr. III, 12; ἀσέληνον νύκτα, Drak.
618... 625. Cf. Liv. XXVII, 47, extr.
619. «Per tortuosi amnis (Metauri) sinus flexusque errorem volvens
haud multum processit;» Liv. l.c. Vias, quas jam perfecerant cursu,
repetebant _errore cæco_ h.e. nocturno; Cellar.
616. _Illunem_ Col. Parm. Ben. D. Heins. Cell. _In lumen_ Oxon.
R. 1, Med. Marsi Ven. prior. Vulgo _Illumen_, vel _Illumem_.
617. _vitantque sonos_ Col. _vitant sonitus_ conj. Barth. Adv. IX,
17, quod recepit Cell. Vulgo _vitant socios_.
Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis
Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu
In sese redit, hac, casso ducente labore,
Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,
Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum. 625
621 seq. Conf. V, 139 seq. et IX, 227 seq. Cogitabis Hasdrubalem
nocturni itineris errore, et fluminis, quod sequebatur, curvo flexu
ita delusum, ut veluti in orbem illuc rediret, unde venerat; et
_munus tenebrarum_, quibus ad fugam uti volebat, _ademtum_, quia hæ
ipsæ tenebræ illum errorem viæ et orbem itineris fecerant; Ern.
621. _sinuosis_ Col. Vulg. _sinuatis_, ut II, 172; XV, 173.
--Nil interest.
624. _Irriguum... orbem_ conj. N. Heins.
Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis
Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late
Tempestas operit campos: nondum arma manusque
Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem
Hinc, jussæ Pœnum fugientem sistere, pennæ 630
Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro
Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.
Deponunt abitus curam, trepidique coactas
Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.
626 sqq. Conf. Liv. XXVII, 48.
[627.] _Turbo equitum_ et _ferrea tempestas_, vid. ad I, 311.
629. _tela bibunt cruorem_, vid. ad V, 274.
630. _pennæ_, vid. ad VIII, 373, et X, 11.
631. _Dictææ_, conf. ad II, 90.
--_turbine nigro_, conf. inf. v. 765, et sup. II, 37; IV, 551.
634. _Constituant acies_, vid. Gronov. ad Liv. XXVII, 16.
627. _omnes_ emend. idem. Sed _omnis_ ἀρχαϊκῶς pro _omnes_ dictum
crediderim.
629. _permixta_ pro _præmissa_ ed. Raphel. pessime, _permissa_
Marsi Ven. posterior, probb. Dausq. et Gruter. ad Martial. X, 12.
632. _prenderit_ Col. Vulg. _prendidit_, quod latinum non est.
634. _Constituunt_ scripti et Parm. Vulgo _Consistunt_.
Ipse inter medios (nam rerum dura videbat) 635
Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto
Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,
«Per decora, extremo vobis quæsita sub axe,
Per fratris laudes oro, venisse probemus
Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat 640
Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus
Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ,
Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.
Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.
635... 651. Confer Liv. XXVII, 49, quem locum etiam Silius inf.
v. 742 seqq. expressit.
636. _Sidonius ductor_, Hasdrubal.
637. Conf. Var. Lect.
638. _extremo sub axe_, vid. sup. ad vers. 528, et VIII, 650.
640... 643. Fortuna populo Rom. calamitatibus studet probare, quales
sint milites, qui devicta Hispania in Italiam venerint; Cell. et
Ern.
635. _dura jubebant_ maluerit N. Heins.
637. _vocemque_, non _vocesque_, scripti, _intendens_ emend.
N. Heins. quem vid. ad Valer. Fl. III, 269. Sed _vox tensior_
etiam dicitur Quintil. XI, iii, 42, et alibi passim _manus
tendere_ ad cælum vel milites, quod tot exemplis a Drak. firmari
non opus erat. Poeta autem verbum _tendere_ duplici significatu
posuit (vid. ad VI, 179), vel expressit Virg. Æneid. X, 667,
_duplices cum voce manus ad sidera tendit_.
644. _veniat_ Col. et R. 2, quod recepit Lefeb. prob. N. Heins.
qui ad Ovid. Ep. Her. IV, 53, docuit, τὸ _forsitan_ a poetis
passim cum subjunctivo necti.
Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno 645
Corporibus properate solo: quicumque timeri
Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,
Et pœna et latebris infracto Livius ævo
Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,
Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri 650
Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»
645. _spectacula_, ut VIII, 554, vel θέαμα, rem spectandam,
adspectum.
--_pleno_, tecto, constrato.
647. _Dux_, Servilius, Æmilius Paulus, Marcellus.
--_jacet fratri meo_, ab eo cæsus est.
648 sq. Contemtim de Livio, de quo cf. sup. v. 596 sq.
--_infracto ævo_, senex debilis; conf. v. 651, 658 et 667, qui nisi
obstarent, non ad senectutem referrem hæc verba, quum vix
crediderim, Livium exactæ jam ætatis virum fuisse, quippe qui, si
Livio, XXVII, 34, fides habenda, octavo, vel, si aliis, duodecimo
post damnationem anno ad secundum consulatum pene invitus protractus
est. Ex fastis intelligitur, eum a. U.C. DXXXIV, DXLVI, consulem
fuisse. Quod si igitur nunc jam grandis natu fuit, priorem
consulatum sero obtinuerit necesse est.
650. _fratri_, Hannibali.
651. _turpi senectæ_, Livio, seni decrepito, et qui populi judicio
olim damnatus est. Sed præstat interpretari: cui ad pugnandum satis
nec animi nec virium est. Silio enim præivit Virg. Ge. III, 96: «nec
turpi ignosce senectæ», ubi vid. Cerda et Heyne.
645. _Digna, viri_, o corrig. N. Heins.
648. _Et pœna et_ Col. _Et pœne et_ Tell. _Et pœnæ e_ R. 2,
aliæque priscæ edd. _Et pene e_ vulgatæ edd. _Ex pœnæ l._ edidit
Cell. ex emend. Barth. Adv. IX, 17.
651. _turpi_, non _turpis_, Col.
At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores
Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,
Parta ingens: nunc adcumula cœpta ardua dextra.
Heu! temere abducto liquisti robore castra, 655
Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem.
Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»
652. Cf. Liv. XXVII, 45, inpr. 46 et 48.
--_clusisse_, conf. ad XIII, 686.
653. _pedibus_, veloci adventu ex Lucanis.
654. _adcumula ardua cæpta dextra_, virtute. Conf. ad XI, 254.
655. _abducto robore_, ut ap. Liv. XXVII, 44, Pr. «Castra prope
Hannibalem hostem relicta sine duce cum exercitu, cui detractum
foret omne, quod roboris, quod floris fuerit.» Conf. ad v. 564.
656. _Ni victoria factum_ temerarium _absolvit_, culpa liberat et
eximit. «Adparebat, quo nihil iniquius est, ex eventu famam
habiturum,» Liv. XXVII, 44; cf. et cap. 46, extr.
--_præcipe laudem_, vid. Var. Lect.
657. _Adventu tuo_, quia vos advenistis. Ipse Nero ap. Liv. XXVII,
45: «Gloriæ quidem, _inquit_, ex re bene gesta partæ fructum prope
omnem ipsos laturos. Semper, quod postremum adjectum sit, id rem
totam videri traxisse.» Ernesti ad Cæsaris expeditionem Ponticam
respici putat, et titulum trium verborum, _veni, vidi, vici_, in
triumpho prælatum.
652. _clusisse_, non _clausisse_, Put. R. 1, Parm. Med. al. conf.
ad VI, 451.
655. _adducto_ quidam libri, _adductæ_ Put. Deinde _liquisti_ Col.
Vulgo _rupisti_.
656. _præcipe_ Ox. et Put. h.e. cape laudem, victoriam ex hoste
refer, ante adventum Hannibalis; cf. v. 663 sq. et ad IV, 802.
Vulgatam lectionem _præripe_ tuetur Lefeb. et videtur omnino major
ei vis subesse; conf. not. ad I, 570.
Parte alia, insignis nudatis casside canis,
Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem
In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis, 660
Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro
Jam nimium patulas Pœnis grassantibus Alpes.
Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,
Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,
Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?» 665
658... 665. Hanc orationem poeta commentus est.
--_insignis canis_ capillis, _nudatis casside_, sine galea; conf.
v. 666 sq.
661 sq. _præcludite ferro Alpes_, h.e. insigni clade Pœnis inlata
efficite ne iterum Alpes transire conentur. Ernesti: Alpes veluti
obstruite cadaveribus.
664. _fulmen Carthaginis_, vid. ad lib. I, v. 421, et VII, 106, et
Virgil. Æneid. VI, vs. 843.
661. _tantum præcludite_ Ox. R. 1, Parm. Med.
665. _Qui_, non _Quis_, scripti; cf. ad II, 645.
Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro
Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet.
Illum, per cuneos et per densissima campi
Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,
Turbati fugere Macæ, fugere feroces 670
Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.
666 sq. _Sancit dicta ferro_, conf. ad I, 305.
[667.] _obtectus senium_, caput.
--_prælia miscet_, vid. ad I, 69. Sic nostras _Voltaire_, _Henriade,
chant. VIII_:
D’Ailly portait partout la crainte et le trépas;
D’Ailly, tout orgueilleux de trente ans de combats,
Et qui, dans les horreurs de la guerre cruelle,
Reprend, malgré son âge, une force nouvelle.
_Ed._
670. _Macæ_ et _Autololes_ pro Pœnis; conf. ad II, 60 et 63.
[671.] _Rhodani juventus intonsa comas_, Galli, qui comam pascere
solebant; unde _Gallia comata_. Ita Dausq. Cell. Drak. Ern. recte
coll. Plin. IV, 17; XI, 37. D. Heinsius hæc adcipiebat de coma
votiva, quam in bellum profecturi, fluviis potissimum, vovere, et
reduces tondere consueverint, de quo vid. Hom. Iliad. ψ, 144 sq.
Nonn. III, 343 sq. Stat. Silv. III, iv, 84 sq.
Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis
Inproba miscebat securus prælia fati,
Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis
Fixurum vano tumidus promiserat ore. 675
672. Conf. simil. loc. I, 414 sq.
--_Nabis_, sacerdos Jovis Hammonis; conf. ad II, 150.
673. _miscebat prælia_, vid. ad lib. I, v. 69; et Virg. Æneid. XII,
628; et X, 23; et Georg. lib. II, v. 282.
--_Inproba prælia_, sæva, cum inmani furore (cf. ad IV, 536), quia
_securus fati_ (conf. ad XVI, 344) et fretus auxilio Dei sui mortem
et pericula negligebat; Ern.
674. _spolia templis fixurum_, conf. ad I, 617 seq. et XIV, 650.
--_Itala_, erepta Romanis eorumque sociis.
675. _tumidus_, conf. ad II, 288.
672. _Fatidicus_ Med. Deinde _Nabus_ Put. _Nabin_ Æthiopes
camelopardalim vocant (vid. Plin. VIII, 18, et Solin. c. 30),
unde id nomen militi Africano inpositum esse suspicabatur Drak.
Sed נביא orientalibus vatem ac sacerdotem dici, non male monet
Lefeb.
674. _Itala templis_ scripti et R. 2. Vulgo _inproba terris_; unde
et _tectis_ reponi posse putabat N. Heins.
Ardebat gemma Garamantide cærula vestis,
Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo,
Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.
676. _Ardebat gemma vestis_, ut mox _gemmis galeam clipeumque
adcenderat auro_, conf. ad IV, 268; Virgil. Æn. II, 734; V, 88;
Claud. Cons. Hon. VI, 167; Burmann. ad Val. Fl. V, 370.
678. _adcenderat_ exquisite pro, clipeo utebatur, qui adcensus erat,
h.e. fulgebat auro.
Casside cornigera dependens infula sacros
Præ se terrores Divumque ferebat honorem. 680
Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis
Spicula, et armatus peragebat bella veneno.
Necnon, cornipedis tergo de more repostus,
Sustentata genu per campum pondera conti
Sarmatici prona adversos urguebat in hostes. 685
679. _Casside cornigera_, vid. ad I, 415. Perperam D. Heins.
intelligebat galeam setis equinis ornatam, quod crines etiam
_cornua_, ut Virg. Æneid. XII, 89, et κέρατα dicantur.
--_infula_ insigne sacerdotis.
681. _incocta cerastis_, infecta veneno, serpentis, cui nomen
cerasta, unde mox _armatus veneno_; conf. ad I, 219 et 322 sq.
684. _conti_, hastæ prælongæ ac ponderosæ (unde _pondera conti_, de
quo vid. ad II, 246, in Var. Lect.), amentatæ ut retrahi possent,
prominentes per armos ac capita equorum, et, ob longitudinem
pondusque, equitum _genibus sustentatæ_ et innixæ, quibus _Sarmatæ_
potissimum et Scythæ utebantur, ut cominus ferirent hostem, vel equo
dejicerent; cf. Grat. Cyneg. 117 seq. Iscan. b. Troi. VI, 494; Tac.
Hist. I, 79, inpr. Burm. ad Valer. Flac. VI, 162 et 234 sq. Gron. et
Barth. ad Stat. Achill. II, 418 sq. Lips. de Mil. Rom. III, 7, extr.
679. _conigera_ malebant Heinsii. At vid. not.
680. _Divique_, scilicet Hammonis, reposuit Lefeb.
681. _erant_ conj. N. Heins.
Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,
Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum
Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.
Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores
Barbarico senior, telumque intorsit, et una 690
Prædam animamque simul victori victor ademit.
688. _Absportabat_, ut _summa in cuspide portat_ ap. Stat. Theb.
VIII, 496, et _vehit_ ap. Val. Fl. VI, 252.
--_magno clamore ovans, et ovans Hammona canebat_ conf. ad IV, 215.
689. _tumores_, vid. ad II, 288.
690. _senior_, Livius consul.