Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit
Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis. 440
Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum
Excepit; geminæque acies velut omine motæ.
440. _rapiunt_, vid. ad I, 570.
441 sqq. De prælio, quo Hasdrubal ad Bæculam a Scipione victus est,
vid. Liv. XXVII, 18, et Polyb. X, 38 sqq. A poeta non adcurate
ordinem ejus modumque, sed cædes tantum singulares memorari, jam
notavit Ern.
--_Scipiadæ_, vid. ad VII, 107.
--_stridentem cornum_, vid. ad II, 124, et IV, 567.
441. _Sabura_ Put. et nonnullæ edd. Confer Intpp. Lucan. IV, 724,
et Cæs. B. C. II, 38; _Sabrata_ emend. Dausq. Conf. ad XIV, 437.
Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis,
Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,
In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire 445
Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur,
Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus,
Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen
Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri
Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ. 450
444. _Sacrati manes_, patris et patrui.
445. _spirantibus_, viventibus.
446. _ducibus_, Cn. et P. Scipionibus.
447. _Lænas_, non _Lenas_, Col. Conf. Sigon. ad Liv. VII, 12.
450. _Castabo_ Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Cartalo_, vel
_Kartalo_. Sed _Karthalo_ reposuit Drakenb. vid. ad I, 406. Deinde
_Nasidio_ Col. quod est nomen Rom. v.c. ap. Appian. B. Civ. V,
139; Cic. ad Att. XI, 17, et Phil. VII, 9; (ubi tamen vulgo
_Visidius_ legitur) Dion. et al. _Nascidio_ Oxon. et Put.
_Vascidio_ Parm. Vulgo _Vasidio_, prob. Dausq. cui et _Vibidio_,
vel _Vinidio_ in mentem venit.
Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus
Permixtum Pœnis, et vix credenda furentem,
Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix
Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.
451. Laudatur C. Lælius, legatus et a puero sodalis comesque
Scipionis Afr. majoris, avus vero (vel, si Cic. Phil. XI, 7, fides
potius habenda, pater) C. Lælii Sapientis, qui amicissimus Africano
minori et eloquentissimus fuit, ad quem itaque potissimum laus hæc
spectat. Silius enim ita confundere nomina, vel, quas hæc illi ideas
subgerebant, quamque hac occasione doctrinam ostentare poterat,
expromere solet, v.c. XIV, 462 sqq., 527 sq. et al. passim. Talis
quidem ingenii lusus et tale ornatus quærendi studium, in nominibus
præcipue tam notis, vereor ut multis placeat. Singularem tamen hujus
loci elegantiam et suavitatem esse, quod ne ipse quidem Clemeus,
iniquus carminis Siliani censor, negaverit (_Essai de critique_,
T. I, p. 85.), recte monuit Ern.
--_Pyrenes tellus_, Hispania.
452. _furentem_, cum furore, h.e. animi fervore et audacia summa,
perpetrantem, _vix credenda_ facta.
451. _Pyrenes_ Col. Vulgo _Cyrenes_.
452. _furentis... Dardaniæ_ Col.
Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora, 455
Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ.
456. Lælius eloquentia par erat Nestori, τοῦ ἀπὸ γλώσσης μέλιτος
γλυκίων ῥέεν αὐδή, Homer. Iliad. α 249, unde h.l. mella, ut ap. Cic.
de Sen. 10; Plin. Ep. IV, 3; Auson. grat. act. c. 8 (ubi vid.
Heins.) et al. Drak.
--_senectæ_, senis. Epitheta _Pylius_ et _Neleius_ centies in poetis
obvia, nec longe petita sunt, ut putat Ernesti: nam Nestor fuit
filius _Nelei_, ejusque regia _Pylos_; cujus nominis duæ urbes in
Elide, Pylos Triphyliacos et Eliacos, fuere, ac tertia in Messenia.
Priorem illam Nestorei regni sedem fuisse, probabile fit ex iis, quæ
dixit Strabo, lib. VIII, p. 519 et 529.
455. _solverat_ Col. et Tell. ut v. 459, _quum perstrinxerat_.
Vulgo _solveret_.
456. _mella_ Col. _membra_ Ox. et Put. Vulgo _verba_.
Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem
Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.
Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures
Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat 460
In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret
Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat.
457 sq. Lælius in consulendo et persuadendo artifex: illuc pertinent
_suspensi_, dubii, incerti quid sequantur, huc _cantus_, cum cujus
efficacia dexteritas persuadendi comparatur; Ern. Eleganter orator
dicitur _ducere_ auditores, ut apud Cic. de clar. Orat. 50; Quint.
Inst. Or. II, 15 al. quum dicendo persuadet, animisque motum, quem
velit, induit: verba autem _ut cantu_ respiciunt ad Amphionis et
Orphei fabulas, qui cantu lyræ feras resque inanimatas _duxisse_
perhibentur; Drak. cf. ad XIII, 347.
461. _natum ad sola bella_, cf. ad III, 335, in Var. Lect.
462. _nihil vitæ_, nec belli, nec pacis tempore.
458. _et cantu_ Marsi Veneta posterior et inde aliæ, _attenti d.
c. senatus_ conj. Dausq. Male!
459. _subitam_ Put. _subitæ tubæ_, vel _subitas aures_ opinabatur
N. Heins. Sed _subitum_ est id. qd. _subito_; conf. not. ad VII,
527.
Tunc e furtiva tractantem prælia luce
Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum
Subposito mater partu subduxerat olim. 465
463. _furtiva lux_ forsan est obscura, qua defensus Gala secure
prælia tractabat; Drak. Sed recte Marsus intellexit vitam, quam Gala
furto matris habebat, quæ _olim_ eum _subduxerat sacris_ illis
_Punicis_, de quibus v. sup. ad IV, 765 sqq. Ergo _subpositus
partus_ est alienus, oblatusque iis, qui infantem ad sacra
poscebant: hinc et _deceptos Divos_ expedies, felici brevitate
expressam sententiam; Ern. Piaculum duxere Pœni in sacris Saturni
suis præteritis externos puellos coemtos aut suppositicios mactare;
quod quum olim factum esset, et causarentur Saturnum sibi adversari,
ducentos nobilissimorum puellorum publicitus inmolarunt, et
facinorosi facile trecenti suapte sponte hostiati ceciderunt; Dausq.
coll. Diodor. XX, 14, et Euseb. Præp. Evang.
464. _Dejicere_ usitata vox est in præliis et venationibus pro
interficere; Drakenb. coll. Virg. Æn. XI, 642; Ovid. Met. III, 303
al. Cf. Burm. ad Valer. Fl. I, 191, et Phædr. II, i, 1; Staver. et
Harles. ad Nepot. Thrasyb. c. 3.
463. _et furtiva luci_ Col. _e furtivo lustro_, in quo, scilicet
se condiderat, emend. Burm. et _e f. loco_ N. Heins. coll. XVII,
91. At vid. not.
464. _Galeam_ Put. R. 1, Parm. Med. Sed _Gala_ nomen est Libycum,
et v.c. patris Masanissæ.
Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.
Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,
Femineo clamore Dracen extrema rogantem:
Hujus cervicem gladio inter verba precesque
Amputat: absciso durabant murmura collo. 470
467. _demisit ad umbras_, cf. ad I, 439.
468. _extrema_, extremum, postremo, vel potius vehementissime.
470. Sic et poeta lusit sup. IV, 173, ubi vid. not.
467. _Murrum_, non _Murum_, Col. omnesque antiquiss. edd. Nomen
notum ex lib. I, 377 sq. II, 556; _dimisit_ Put.
470. _abscisso_ primus edidit Nicander in Junt. vid. sup. ad III,
552; Duker. ad Flor. II, 2; Markl. ad Stat. Silv. III, ii, 61, et
Oudend. ad Frontin. Strat. I, iv, 7.
At non ductori Libyco par ardor in armis.
Frondosi collis latebras ac saxa capessit
Avia, nec cædes extremave damna movebant
Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,
Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum; 475
Dimissa in colles pugna silvasque ferantur
Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem
Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore
Armorum exuto, et parma celatus Hibera,
471 sqq. Cf. Liv. XXVII, 19 pr. Hanc Hasdrubalis fugam Silius suo
modo, ornandi magis libidine, quam historica veritate ex ordine
ductus extulit, ut luxuriantem in his et prope loquacem se
prodiderit; Ern.
475. De _tessera_ vid. ad VII, 347.
478 sq. _honore Armorum_, paludamento aliisque insignibus ducis.
In montes abit, atque volens palantia linquit 480
Agmina: desertis Latius victricia signa
Inmittit miles castris: non urbe recepta
Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas
A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras:
480. _volens_, cf. ad XI, 443, et XII, 473.
[“XI, 443” recte XI, 442]
481. De castris Pœnorum a Scipione captis cf. Liv. XXVII, 19 pr.
484 sqq. Hasdrubal, ut hostem in persequendi studio retardaret,
castrorum prædam reliquit, similis fibro vel castori, qui, ab
hominibus exagitatus, testiculos suos morsu avulsos abjicit, ut ipse
salvus evadat, quippe qui novit, se propter castoreum (quæ _causa
periculi_ est) maxime expeti. Apta est comparatio, etsi continetur
errore vulgi, de quo cf. simil. loc. Juvenal. XII, 34 seq.; Plin.
VIII, 30, seu 47 (ubi vid. Harduin.); XXXII, 3, seu 13; XXXVII, 6;
Aristot. hist. Anim. VII, 5; Ælian. H. A. VI, 33 et 34; Dioscor. II,
23 et 26; Horus Hierogl. II, 65 et 214; Solin. c. 23 et al.
480. _volens_ Col. et Ox. _volvens_ Put. Vulgo _volans_.
484. _providerit_ Col.
Fluminei veluti deprensus gurgitis undis, 485
Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,
Enatat intento prædæ fiber avius hoste.
Inpiger occultis Pœnus postquam abditur umbris,
Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur
Rursus bella retro, et superari certior hostis. 490
Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,
HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR.
488 seq. Cf. Liv. XXVII, 20 pr.
--_umbris_ nemorum, _saxosæ silvæ_ Pyrenæi montis.
490. Scipio omissa persecutione Hasdrubalis reliquos Pœnorum duces,
quorum victoriam certius sperabat, obpugnare meditabatur; Ernest.
conf. Liv. l.c.
488. _abditur_ scripti duo (teste Lefeb.), R. 2, Parm. et Raphel.
Vulgo _additur_.
Terrore interea posito trans ardua montis
Bebrycia populos armabat Pœnus in aula,
Mercandi dextras largus, belloque parata 495
Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces
Augebant animos argenti pondera et auri,
Parta metalliferis longo discrimine terris.
Hinc nova complerunt haud tardo milite castra
Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent, 500
Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ.
493... 514. Hasdrubal superato _monte_ Pyrenæo in Gallia conducit
milites et Alpes transit; Conf. Liv. XXVII, 20, 36 et 39.
494. _Bebrycia aula_ pro tota Gallia, quæ et v. 500 seq. fluviorum
nominibus designatur; conf. ad III, 423.
495. _Mercandi dextras_ sq. conf. ad V, 195 sq. et XI, 539.
498. _metalliferis terris_, in Hispania.
--_discrimine_, bello.
500. _Venales animæ_, ut V, 195.
--_animæ, qui_ cf. ad V, 495.
501. _Arar pigerrimus undæ_, cf. ad III, 451 seq.
502. _hiems adfecta_ est pene finita, ad finem vergens; Drak. coll.
Gell. III, 16, et XV, 5. Proprie _adfectæ_ dicuntur vires ac res
debilitatæ et inminutæ.
--_mitescere_ ineunte vere.
496. _promissa_ Put. R. 1, et Med.
500. _quæ_ pro _qui_ Put.
Jamque, hieme adfecta, mitescere cœperat annus.
Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,
Miratur domitas Alpes, ac pervia montis
Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ, 505
Germanique vias divinis comparat ausis.
504 sq. Cf. II, 356 seq. III, 496 seq. IV, 4 al.
--_domitas_, superatas, ut III, 499.
506. _Germani_ Hannibalis.
Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit
Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro,
Adtollit muros, qui post hæc mœnia, fratri
Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ 510
Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse
Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso
Inde alacer, qua munitum declivis ab alto
Agger monstrat iter, properatis devolat armis.
508. Miratur Hasdrubal, fratris armis nondum occupatam esse Romam,
quum tam inmanes montes superaverit; Mars. et Cell.
509. _hæc mœnia_, Alpes.
510. _dextræ_, virtutis fraternæ ac meæ.
511. _usque ad sidera adisse_, transiisse Alpes.
512. _Invideat_, cf. ad III, 78, in Var. Lect.
--_lævus Deus_, vid. ad III, 94. Sic Ge. IV, 7: si quem Numina læva
sinunt. _Ed._
511. _neu quisquam ad sidera adisse_ conj. N. Heins. et v. 517,
_belli_.
Non tanto strepuere metu primordia belli: 515
Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire
Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella
Sanguine ductores Italo conjungere Martem,
Et duplicare acies; venturum ad mœnia cursu
Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta 520
Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis.
515 seq. Silius expressit Liv. XXVII, 38, pr. 39, inpr. 40 et 44 pr.
--_Non tanto strepuere_, etc. ne principio quidem belli adventus
ipsius Hannibalis tantum Romanis terrorem incusserat.
517 seq. _pastos Sanguine Italo_, conf. Heins. ad Ovid. Amor. III,
viii, 10.
520 sq. _hærentia porta Spicula_, cf. I, 617 sq. et XIV, 650.
[521.] _Elissæis lacertis_, a Pœnis; cf. ad I, 81.
520. _porta_, non _portæ_, scripti, R. 1, Parm. Med.
521. Vulgo _Elisæis_. Sed vid. ad I, 81.
His super infrendens sic secum Œnotria tellus:
«Tantone, heu Superi! spernor contemta furore
Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem
Nati Saturnum nostris considere in oris, 525
Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas,
522... 576. Hasdrubali, qui transcenderat Alpes, ut se Hannibali
conjungeret, ingentem inlatam esse cladem, opera potissimum C.
Claudii Neronis consulis, qui, quum Hannibali in Lucanis obpositus
esset, parvo in castris relicto præsidio, ut hostem falleret, clam
noctu cum electa manu ad conlegam, M. Livium Salinatorem consulem,
contendisset, notum est ex. Liv. XXVII, 36... 46. Hanc summi momenti
rem, quæ maximum periculum, quod Romæ inpendebat, propulsavit,
Silius tractavit more poetarum. Ernesti: «hac prosopopœia utitur non
inepte, si varietatem carminis probes, ut Italiæ imaginem (conf.
v. 546), vel genium quemdam inducat lamentantem hostis adventantis
metum, et Claudium Neronem ad auxilium Romæ ferendum ex Lucanis
excitantem: sed fortasse nimia loquacitas est, qua episodium ornavit
et extulit.»
--_Œnotria tellus_, Italia, vid. ad I, 2, et VIII, 46.
523. _spernor contemta_, emphatice, ut apud Virg. Æn. IV, 54.
--_incensum inflammare_, Lefeb. conf. ad IX, 99.
524 seq. De Saturno metu nati, Jovis, in Italia latente, cf. Virgil.
Æneid. VIII, 319 sq. et ibi Heyne, Exc. II. Hinc _Saturnia arva_, I,
70, et _Saturnia sedes_, IV, 442.
526. _hæc jam vertitur_ Put. ac edd. D. Heins. et Raphel. Vulgata
lectio _jam hæc vertitur_ in metrum inpingit.
Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt
In Superos bella, extremo de litore rapta
Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens
In nostros descendit agros: quot corpora texi 530
Cæsorum, stratis toties deformis alumnis!
Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;
Inmatura seges rapido subciditur ense;
Culmina villarum nostrum delapsa feruntur
In gremium, fœdantque suis mea regna ruinis. 535
527. Verbis _juvenis, cui sola_, etc. quum virtus ac fortuna, tum
furor et adrogantia Hannibalis designatur.
528. _extremo de litore_ Hispaniæ; conf. inf. v. 638; I, 141; VII,
171 sq.
529. De _temeratis Alpibus_, vid. ad III, 499.
531. _Cæsorum heu stratis_ Nicander reposuit et deinde alii.
532. _bacis_ Oxon. R. 1, Med. vid. ad III, 596.
535. _mea terga_ conj. N. Heins.
Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,
Perpetiar, miseras quærentem exurere belli
Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,
Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,
Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis, 540
Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat,
Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,
Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.
536. _Hunc_ Hasdrubalem.
537 sq. _exurere belli Reliquias_, regiones et loca, quæ mihi bella
reliquerunt, quæ Hannibal nondum vastavit; cf. ad VII, 490.
538. _vagus Afer_, ut _Quorum plaustra vagas rite trahunt domos_
apud Horat. Odyss. III, xxiv, 10; cf. sup. III, 291.
539. Imitat. Ge. I, 223, committas sulcis semina.
541. _Uno condiderim tumulo_, ut mox factum videbimus cæso
Hasdrubale.
--_talia versat_ consilia in animo Italiæ genius vel imago.
543. _Amyclæi nepotis_, Claudii Neronis; cf. ad VIII, 412.
536. _Hunc_, non _Nunc_, Col. Deinde _vastis qui nunc sese intulit
armis_ suspicari possis, quæ sunt ipsa verba Virg. Æn. X, 768, et
tam multitudinem quam magnitudinem armorum armatorumque designare
possunt.
537. _exurere bello_ malebat Drak.
542. _Deumque hominumque_ Oxon. et Put.
Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,
Pœnum vicini servabat cespite valli. 545
Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago:
«Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ
Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.
Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis,
Audendum est, quod, depulso quoque mœnibus hoste, 550
Victores fecisse tremant: fulgentibus armis
Pœnus inundavit campos, qua Sena relictum
Gallorum a populis servat per secula nomen.
544. Cf. Liv. XXVII, 40 seq.
545. _servabat_, confer VII, 522.
546. _Clausorum decus_, vid. ad VIII, 412, et XIII, 466.
549 seq. Hæc ipsa esse Claudii verba apud Liv. XXVII, 43, jam vidit
Drak. «audendum aliquid inprovisum inopinatum, quod cœptum non
minorem apud cives, quam hostes, terrorem faceret, perpetratum in
magnam lætitiam ex magno metu verteret.»
--_si patriæ fatis vis addere_ aliquid, h.e. ejus fortunam adjuvare;
ut _addere fatis cursum_ XII, 45, et similia, de quibus vid. ad IV,
731. An poeta _vires_ pro _fatis_ scripsit? conf. Virg. Æn. IX, 717.
[550.] _quod Victores fecisse tremant_, quod ita arduum et
periculosum sit, ut, quum perpetratum fuerit, ipsi victores rei
magnitudinem admirentur: qua felici brevitate sententiam summi
ponderis et magni ambitus expressam adnosco; Ern.
552 seq. _qua Sena... nomen_, cf. ad VIII, 453, et Liv. XXVII, 46.
--_Sena_ fluvius, et _Sena Gallica_ urbs Senonum in Umbria.
Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,
Serus deletæ post auxiliabere Romæ. 555
Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri
Damnavi tumulis Pœnorum atque ossibus agros.»
His dictis abit, atque abscedens visa paventem
Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.
556. _Metauri_, vid. ad VII, 486.
557. _Damnavi_, destinavi, sed illud acerbius et fortius; Ern.
555. _dilectæ_ Put.
556. _Matauri_ Colon. vid. ad VII, 486.
558. _abscedens_ Col. Ben. Asul. Dausq. Cell. _absedens_ Put.
_abscendens_ Tell. Vulgo _ascendens_. Deinde _jussa paventem_
R. 2, et alii codices, teste Marso, et prob. Lefeb. ut sensus sit,
timentem jussa _adtrahere_ h.e. adtrahebat.
Rumpit flammato turbatus corde soporem, 560
Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,
Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur
Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phœben.
Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.
Quaque jacet superi Larinas adcola ponti, 565
Qua duri bello gens Marrucina, fidemque
Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.
561 seq. Milites contra Claudii Deos, ut faustum iter et felix pugna
sit, precantur ap. Liv. XXVII, 45.
[562.] _Noctem_, _Astra_ et _Phœben_, Lunam, _precatur_ Claudius,
quoniam nocturnum est iter.
563. _tacito sub lumine Phœbes_, cf. V, 2; VIII, 638, et Virgil, Æn.
II, 255, ubi vid. Heyne.
564. _dextras_, viros fortes; conf. ad XI, 539. «Ipse de toto
exercitu, quod roboris erat, delegit,» etc. Liv. XXVII, 43; conf.
inf. ad v. 655.
565. Confer Liv. l.l.
--_Larinas superi adcola ponti_, vid. ad VIII, 402.
566. _Marrucina gens_, et _Frentanus_, vid. ad VIII, 519.
--_duri bello_, conf. ad I, 558, et VI, 308.
Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes,
Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis
Hibernis, et Achæmenio velocior arcu 570
Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem
Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,
In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.
568. _Prætutianus_ ager Piceno adjacet, inter Vomanum et Helvinum
fluvios. Vina ejus laudat Plin. XIV, 6 et 7.
569 sq. Celeritatis notio magna orationis luxurie, ut passim,
expressa. Ernesti similem comparat locum Claud. R. Pros. II, 198 sq.
conf. et inf. v. 711 sqq.
--_penna_, avibus, vid. ad III, 344, et IV, 121. De sagitta
adciperem, ut inf. v. 630; VIII, 373, et X, 11, nisi mox _Achæmenio
arcus_ sequeretur.
--_Undæ hibernæ_, ut χειμέριον ὕδωρ ap. Hom. Iliad. ψ, 420, torrens
e tempestate orta; Gesner. ad Claud. l.c. Similiter χείμαῤῥος
ποταμὸς apud Hom. Iliad. δ, 452; ν, 138, al. cf. Horat. Od. IV,
xii, 3, et Serm. I, vii, 26.
[570.] _Achæmenio arcu_, conf. ad VII, 646 sq.
571. Confer Liv. XXVII, 45, extr.
572 sq. Omnis spes victoriæ et fortunæ in celeritate posita: quæ
sententia incommode et nimis argute enunciata; Ern. «Aut ruet in
vestris, aut stabit Roma lacertis» Claud. bell. Gild. v. 460. Silium
autem expressisse Homericum σοὶ ἐν γούνασι κεῖται, suspicatur Lefeb.
570. _Achemonio_ quædam edd.
572. _anticipes_ Putean. non inprob. Lefeb. si et _Superi, en,
stet_ reponatur, ut _anticipare_ sit idem quod _præripere_, vel
_præcipere_ infra vers. 656, et apud Virgil. Æneid. lib. XI,
v. 491, quum non _anceps_ sit, qui v. 557, _Damnavi_, etc.
adfirmative dixerit. Sed idem deinde nihil mutandum recte censuit.
Hortandi genus acer habet præcedere ductor.
Illum augent cursus adnisi æquare sequendo, 575
Atque indefessi noctemque diemque feruntur.
574. Præire exemplo et labore iis, quos hortamur, efficacissimum
genus hortandi est; Cell. adumbratio ex Æn. II, vs. 349: «si vobis
audentem extrema cupido Certa sequi.» _Ed._
575. «Milites adnisi illum _ductorem_ æquare sequendo, augent
cursus, atque, etc.»
[576.] _feruntur_, vid. ad IV, 261.
575. _Illum ardent_, vel _urguent æquare_ scribendum videbatur
N. Heins. At conf. not. _adnisi_, non _adnixi_, scripti, R. 1,
Med. Mars. confer ad II, 123.
At Roma adversi tantum mala gliscere belli
Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem
Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse
Auferri restantem animam: non arma, nec aurum, 580
Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.
577 seq. Conf. Liv. XXVII, 44, et sup. 515 sq. ubi brevior fuerat
poeta.
579. _uno vulnere_, una clade.
580. _restantem animam_, quidquid virium supersit.
577. _tantum et mala_ omnes scripti et R. 2, unde _tantum, en,
mala_ edidit Lefeb. ut sit elegantissima emphasis.
579. _Spiravisse_ conj. N. Heins. et v. 581, _quem fundat_; non
male, ut ad Romam ipsam referatur.
Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli
Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma
Avertisse suo cognorit devia vallo,
Hæsurum portis Pœnum: venisse, superbo 585
Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat
Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo
Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore
Servandi decoris, quonam se fine minanti
Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos. 590
584. _Avertisse_ se, aversa esse, _arma_ Romanorum a _suo vallo_,
suis castris; conf. ad I, 539.
589. _fine_, modo (ut apud Gell. I, 3, extr. XIII, 20 al.), vel
consilio.
590. _Divos evadat iniquos_, iram deorum averruncet.
582. Ita Col. et Oxon. non, ut vulgo, _invadant, ad prælia_, etc.
587. _imo_ Col. Tell. Rom. 1, Parm. Med. Marsi Ven. prima, _uno_
Oxon. Put. R. 2, Marsi sec. Asul. et aliæ, probb. Dausq. et Barth.
Adv. IX, 17, ut consensus Patrum in timore designetur.
Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ
Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci
Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.
591 sqq. Conf. Liv. XXVII, 46.
[593.] _vallo custode_, castra vallo munita.
Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem
Floruerat primo clarus pugnator in ævo. 595
Mox falso læsus non æqui crimine vulgi,
Secretis ruris tristes absconderat annos.
594... 600. «M. Livius erat multis ante annis ex consulatu populi
judicio damnatus (scil. «quod prædam non æqualiter diviserat
militibus» Frontin. Straton. IV, i, 45) quam ignominiam adeo ægre
tulerat, ut et rus migraret et per multos annos et urbe et omni cœtu
careret hominum, etc.» Liv. XXVII, 34, quod caput totum legendum
est; conf. Liv. XXII, 35; Aurel. Victor de viris ill. c. 50; Pighii
Ann. ad a. U.C. DXXXIV, et sup. ad VIII, 286 sq.
597. _Secretis ruris_, ut _secreta nemorum_ dixit Ovid. Met. I, 594.
594. _Belliger is_ Col. Tell. R. 1, _Belligere is_ Put. _Belliger
his_ R. 2. Vulgo _Belligeris_.
597. _Secretis_, non _Secretus_, scripti et R. 2, _ruris_, non
_ruri_, Col.
Sed, postquam gravior moles terrorque periclo
Poscebat propiore virum, revocatus ad arma
Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram. 600
598. Conf. Sidon. Apoll. II, 530 seqq. Drak.
599. _revocatus_, ut Camillus et alii.
600. _donaverat_, condonaverat, remiserat _iram_ in patriam, ut
_inimicitias reip. donare_ dixit Cic. ad Div. V, 4 (ubi vid. Græv.),
et διδόναι pro ἀντιδιδόναι Græci; cf. Musgrav. et Hœpfner ad Eurip.
Cycl. v. 295, et sup. ad I, 487. Livius tamen, lib. XXVII, 40,
memorat, eum plenum adhuc iræ in cives profectum esse ad bellum.
600. _donaverat_ Col. Tell. R. 2, et Mars. in comment. Vulgo
_devoverat_.
At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum
Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.
601... 625. Hasdrubal, multitudinem hostium crevisse sentiens, ad
Metaurum fl. castra noctu movet, transiturus, luce exorta; conf.
omnino Liv. XXVII, 47, cujus narrationem Silius vestitu poetici
sermonis ornavit.
--_recentum Armorum_ conf. Var. Lect.
601. _repentum_, h.e. repentinorum, malebat N. Heins. Sed non
video, cur displiceat nobis vulgata lectio. Recentes Neronis copiæ
ex Lucanis adcesserant.
Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,
Et properi signum adcursus, sonipesque, virique
Substricti corpus, bis clarum buccina signum. 605
603. _Pulvis in clipeis_, ex motu agminis vehementiori, et _equi
virique substricti corpus_, ut _strigosiores equi_ apud Liv. h.e. ex
continuis itineris laboribus graciles, languidi; Ern.
605. _Substricta_ et _strigosa_ proprie dicuntur quæ contracta sunt
et constricta, hinc tenuia et macie confecta, ἄτροφα; _bis clarum
buccina signum_, etc. ut apud Liv. l.c. «adtendant, semel bisne
signum canat in castris, el illud veterem ducem adsuetumque Rom.
hosti movit, quod semel in prætoriis castris signum, bis in
consularibus referebant cecinisse, duos profecto consules esse,
etc.» Cf. Lips. de Mil. Rom. V, 9, p. 308, T. III, Opp. et sup. ad
VII, 154.
603. _movebant_ Col. et Oxon. ut ap. Liv. XXVII, 47. _Illud
veterem ducem... movit, quod_, etc. _manebant_ Put. Vulgo
_monebant_.
604. _Et properi signum adcursus_ Col. et Oxon. Vulgo _Et propere
signum ad cursus_.
605. _Stricti corpus, bis clarum quoque buccina signum_ Colon.
quod recepit Lefeb. cujus hæc nota est: «Adcipe de _coartatione_,
de qua vid. Liv. XXVII, 46, pr. et quæ in eo fuit signum _properi
adcursus_, quod hinc videbantur Romani nondum sat temporis
habuisse ad castra more solito ponenda.» _Substricti corpus,
clarum quoque b. s._ emend. N. Heins. extruso voc. _bis_, de quo
vid. tamen not.
Præterea gemino prodebant juncta magistro
Castra regi: verum, fratri si vita supersit,
Qui tandem licitum socias conjungere vires
Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)
Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi. 610
Nec consulta fugæ segni formidine differt.
607 sqq. Verba Hasdrubalis, de quo Liv. l.l. «quonam modo alter
_consul_ ab Hannibale abscessisset, cura angebat. Minime id, quod
erat, suspicari poterat, etc.»