Certatim comites rerum bellique ministros
Adglomerant sese, atque acres sociare labores 150
Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.
Tum nova cæruleum descendit classis in æquor.
It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.
149. _rerum_, belli, unde _res gerere_, Drak. Gr. ἔργα πολεμήϊα, seu
μάχης et Ἄρεος. Cf. Klotz. ad Tyrt. p. 83.
152. Cf. Liv. XXVI, 19.
153. _It_ classis _comes_ Scipionis ex Ansonia; Lenz.
149. _comites operum_ malebat N. Heins. _ministros_ scripti. Vulg.
_ministri_.
151. _isse sub armis_, ut IV, 64, et Lucan. IX, 21, non male conj.
Dausq. et recepit Lef.
Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus
Isthmon curvata sublime suberigit unda, 155
Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,
Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma
Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:
154 sq. Comparatio non nisi ad tumultum pertinet et turbam, qua
classis in mare inmissa est; et nemo eam, si abesset, desideraverit,
vel optaverit certe aptiorem; Ern. Cf. I, 468 sq. V, 395 sq. VII,
569 sq. IX, 282 seq.
[155.] _curvata unda_, vid. ad I, 470, 472.
--_Isthmon_ Corinthiacum inter _Ionium_ et _Ægæum_ mare. _Isthmon
suberigit unda Corus_, ut _sublatum pulvere campum_ sup. X, 203, et
similia passim.
156. _saxa gementia_, vid. ad V, 398, et Bentl. ad Hor. Odyss. III,
xxvii, 23.
157 seq. _Emicat in arma_, vid. ad III, 85.
[158.] _prima puppe_, conf. ad XII, 398.
155. _superrigat_ opinabatur N. Heins. ut _superspargere_ ap.
Caton. R. R. 54, vel _superstagnare_ ap. Tac. Ann. I, 79, et
_tramittere Cycladas unda_ sup. I, 472, quo sensu _Isthmo
incurvatam... undam_ reposuit Lef. quum Corus non suberigat
Isthmon sed undam, quam incurvatam Isthmo, seu in Isthmum efferat.
At vulgata lectio doctior est, vid. not.
«Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta
Ordimur, si justa paro, decurrere classi 160
Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.
Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda
Adspirans aura propellit carbasa flatus.
159 sq. Cf. Liv. XXVI, 45 extr. et Polyb. X, 11, ubi Scipio in
oratione ad milites habita dicit, ἐξ ἀρχῆς τὴν ἐπιβολὴν αὐτῷ ταύτην
ὑποδεδειχέναι τὸν Ποσειδῶνα, παραστάντα κατά τὸν ὕπνον, καὶ φάναι,
συνεργήσειν ἐπιφανῶς κατ’ αὐτὸν τὸν τῆς πράξεως καιρὸν οὕτως, ὥστε
παντὶ τῷ στρατοπέδῳ τὴν ἐξ αὐτοῦ χρείαν ἐναργῆ γενέσθαι. Conf. et
sup. v. 18 sq.
161. _pater_, v. I, 606.
162. _pia bella_, vel rite indictum bellum (vid. Non. voc.
_Fetiales_); vel quod Scipio se ducem obtulerat, ut patrem ac
patruum, fraude Punica in Hispania interemtos, ulcisceretur; vel
quia Romani hoc bellum susceperant, ut injuriam, Saguntinis sociis a
Pœnis inlatam, vindicarent, unde Scipio ipse apud Liv. XXX, v. 31,
dixit, _Sagunti excidium Romanis pia ac justa induisse arma_; Drak.
Conf. ad VII, 406.
159. _tridentipotens_ scripti et R. 2; bene, ut _armipotens_,
_arcipotens_, _bellipotens_, _ignipotens_ et similia. Vulgo
_tridente potens_.
Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes
Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis 165
Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto
Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,
Aerias Alpes: occurrunt mœnia Graiis
Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,
164... 179. Conf. Liv. XXVI, 19.
167. Conf. ad XI, 217.
169. _Massilia_ a _Graiis condita_, colonia Phocæorum, unde mox
_Phocais hospita_; Confer ad IV, 52. Præter exempla ibi laudata,
conf. quoque Cicero de Offic. lib. II, 23, et in Orat. pro Flacco,
cap. 63, ubi Massiliensium disciplinam gravitatemque fere cunctis
gentibus anteponendam censet. _Ed._
--_populis superbis_, Gallis, ut mox _armiferas gentes_. Conf. ad
IV, 45. Vel _superbis_ eo sensu, quo Strabo IV, p. 302, de Gallis
ait: πολὺ τὸ ἀνοητὸν καὶ ἀλαζονικὸν πρόσεστι, Ern.
168. _Graiis_ Col. et Ox. Vulg. _Graio_.
169. _hæc cincta_ Col. R. 1, Parm. Med. _hæc cuncta_ Put. _hinc
cincta_ Ox. _excincta_ edd. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald.
Gryph. _accincta_ Basil. Wolfii, Colin. et Nut.
Barbarus inmani quum territet adcola ritu, 170
Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque
Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.
169... 172. Conf. omnino Strab. IV, p. 270 seqq. 302 seq. et Valer.
Max. II, vi, 7... 9.
[170.] _Barbarus adcola_, Massiliensis, _territat_ hos populos
_inmani ritu_, quo sacrificia humana Dianæ Ephesiæ in luco obfert
(cf. Lucan. III, 399 sq. et Strab. l.l.) sed eadem Massilia _antiquæ
morem patriæ tenet_, republica ad normam græcam constituta; Ern.
170. _cum territet_ Col. et Put. _tunc et territet_ Ox. _nunc
territat_ R. 1, Parm. Med. _cum territat_ Mars. Vulgo _quæ
territat_.
171. _cultumque_, non _cultusque_, Col.
172. _armiferas_ scripti et R. 2. Vulgo _armisonas_.
Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor
Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus
Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ 175
Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus
Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.
Considunt portu; securæ gurgite clauso
Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.
173. «Gallicum sinum, et deinde Pyrenæi circumvectus promontorium,
Emporiis urbe Græca (oriundi et ipsi a Phocæa sunt) copias exposuit:
inde sequi navibus jussis, Tarraconem pedibus profectus conventum
omnium sociorum habuit; naves ibi subduci jussit, etc.» Liv. XXVI,
19.
174 sq. Conf. III, 415 seq.
176 seq. _Emporiæ... hospita Tarraco Baccho_, vid. ad III, 369.
178. _gurgite clauso_, in portu.
177. _hospite_ ed. Dausq. vitiose. Post hunc versum nonnulla
excidisse suspicabatur N. Heins. nescio quare.
178. Voculam _et_ ante _securæ_ omnes codd. scripti et edd. ante
Juntinam ignorant.
Nox similes morti dederat placidissima somnos; 180
Visa viro stare effigies ante ora parentis,
Atque hac adspectu turbatum voce monere:
180. Conf. ad II, 674, in Var. Lect. et Val. Flac. v. 74.
180... 207. Consilium Carthaginis Novæ oppugnandæ Scipioni in somnio
dat Neptunus apud Polyb. X, ii, 7, et ipse Scipio apud Liv. XXVI,
41, memorat Deos auguriis auspiciisque _et per nocturnos etiam
visus_ omnia læta ac prospera portendisse; Lenz. «Scipio oratione
adcensis militum animis Iberum trajecit; ubi quibusdam suadentibus,
ut, quoniam in tres tam diversas regiones discessissent Punici
exercitus, proximum adgrederetur, periculum esse ratus, ne eo facto
in unum omnes contraheret, nec par esset unus tot exercitibus,
Carthaginem Novam interim obpugnare statuit, urbem cum ipsam
opulentam suis opibus, tum hostium omni bellico adparatu plenam,
sitam præterea opportune, etc.» Liv. XXVI, 42, pr. Hoc Scipionis
consilium poeta parenti ejus tribuit, cujus species filio oblata sit
in somno.
182. Hic et seq. versus deest in Put. _adspectus turbatum_ conj.
N. Heins. coll. XIV, 678.
«Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis
Et post fata decus, bellorum dira creatrix
Evastanda tibi tellus, et cæde superbi 185
Ductores Libyæ cauta virtute domandi,
Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.
183. _salus quondam genitoris_, qui me olim in acie servasti, vid.
sup. IV, 454 sqq.
186 sq. «In hiberna diversi concesserunt: Hasdrubal Gisgonis usque
ad Oceanum et Gades: Mago in mediterranea, maxime supra
Castulonensem saltum: Hasdrubal, Hamilcaris filius, proximus Ibero
circa Saguntum hibernavit;» Liv. XXVI, 20, et cap. 41, «tres duces
discrepantes, trifariam exercitum in diversissimas regiones
distraxere,... et diduxerunt exercitus; quæ patri patruoque meo
causa exitii fuit.» Conf. Polyb. X, 7.
186. _cauta virtute_, vid. Var. Lect.
186. _tanta virtute_ Put. Male: innuit enim, Pœnos non virtute
tantum, sed artibus etiam et dolo superandos esse; quare filium
pater monet, ut videat, ne duces hostium dispersas copias in unum
cogant, sed ut potius singulos adoriatur; Drak.
187. _diducunt_, pro vulg. _deducunt_, ex emendat. N. Heinsii, quæ
firmatur loco Livii, in notis laudato.
Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ
Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes
Ter gemina cum mole viros? Absiste labore 190
Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.
190 seq. Noli pugnare cum tribus his ducibus, sed ante omnia ac sine
mora obpugna Carthaginem novam, quæ res multo _potior_, ac gravior
est. Versus 194... 199, causas hujus consilii continent.
--_Ter gemina_, terna.
188. _conferre manum_ (ut VII, 599, et similiter _conferre
gradum_) scripti et priscæ edd. _c. manu_ sec. Veneta Marsi, et
inde aliæ edd. _liceat_ et _coeantque coactæ_, scilicet in unum,
malebat N. Heins.
190. _labore_ Oxon. et Put. Vulgo _labori_.
«Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,
Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.
Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis
Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri, 195
Non portu, celsove situ, non dotibus arvi
Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.
Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.
Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.»
192. Vid. ad III, v. 368.
193. _Tyrius incola_, Pœni.
194. Cf. Polyb. X, 8, et Liv. XXVI, 42, ac 47.
--_Ut Libyæ sua_ Carthago _caput est_, etc.
198. _ductoribus_ Pœnorum _aversis_, longe remotis et in
diversissimas regiones profectis; conf. ad v. 186.
193. _Nomine C._ (ut apud Liv. XXI, 31, _Brancus nomine_, Cic. pro
Mil. 17, _cognomento Schola_, et Ovid. Am. I, viii, 2, _nomine
Dipsas_) Col. et Put. Vulgo _Nomen_.
195. _illa_, scilicet vetus in Africa Carthago, corrig. Dausq.
quia urbes ditiores, etc. alibi exstiterint. Sed _ulla_ scilicet
Hispaniæ urbs; Drakenb. _urbi_, vel _aut vi_ pro _auri_ scribendum
putabat N. Heins. forte quod ibi non auri, sed argentifodinas
fuisse Strabo doceat. Sed τὸ _auri_ ad divitias civium recte
referebat Drak.
Talia monstrabat genitor, propiusque monebat, 200
Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.
Surgit, et infernis habitantia numina lucis
Ac supplex patrios compellat nomine manes:
«Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:
Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens, 205
Inferias mittam fusis insignis Hiberis,
Et tumulis addam sacros certamine ludos.»
203. Conf. Gron. ad Tac. Ann. II, 8.
205. _Sarrano_, vid. ad I, 72.
206. Cf. inf. v. 820, et sup. ad IV, 232; V, 213.
207. Confer XVI, 293 sq.
207. _sacros_, _certamina_, _ludos_ reposuit Lefeb. ut designentur
certamina, quæ sint ludi sacri respectu funerum.
Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen
Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.
Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps, 210
Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)
Ante suos it victor equus; currumque per auras
Haud ulli durant visus æquare volantem.
208... 213. Summa orationis luxuries est, qua celeritatis notio
exprimitur.
209. _campos fatigat_, vid. ad II, 74.
210 sq. Conf. I, 224; Virg. Ge. I, 512 seq. III, 103 seq: Ovid.
Heroid. Ep. XVIII, 166 sq. Olympica quadrigarum certamina agebantur
ad Alpheum fl. et _Pisam_ urbem Elidis.
--_carcere_, ut VIII, 279.
212. _Ante suos_ etiam cum quibus est ligatus ad currum; Mars. et
Cell. coll. XVI, 401, ubi Panchates equus victor _socios trahit
prior ipse jugales_, et poeta eumdem lusum captavit.
208. _Prægreditur_ Colon.
211, 212. Hoc ordine versus leguntur in cod. Oxon. Putean. et, si
Lefeb. fides habenda, in aliis veteribus, nescio quibus. Vulgo
male transponuntur.
212. _curritque_ primus edidit Wolfius in Basil. et deinde alii.
Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens
Sensim adtollebat propius subeuntibus arces 215
Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.
Ac pelago vectus servata Lælius hora,
Quam dederat ductor subigendæ ad mœnia classi,
A tergo adfusis cingebat tecta carinis.
214 sq. «Septimo die ab Ibero Carthaginem ventum est simul terra
marique;» Livius, XXVI, 42, et Polybius, X, 9.
--_Hyperion_, Sol, vel ejus pater.
215 sq. Vid. ad III, 157, in Var. Lect.
217. «Nemo omnium, quo iretur, sciebat, præter C. Lælium. Is classe
circummissus ita moderari cursum navium jussus erat, ut eodem
tempore exercitus ostenderetur et classis portum intraret;» Liv.
XXVI, 42; cf. Polyb. X, 9.
218. _subigendæ classi_, vid. ad XIII, 610.
219. _adfusis carinis_, vid. ad IV, 251 (in Var. Lect.), et V, 66.
217. _advectus_, vel _invectus_ emend. N. Heins. _At pelago_ R. 1,
a m. sec.
218. _subigentem_ Put. _subeunda ad mœnia_ conj. N. Heins. coll.
Liv. XXVI, 42, extr. Sed deinde vulgatam lect. loco non movendam
recte putabat.
Carthago, impenso naturæ adjuta favore, 220
Excelsos tollit pelago circumflua muros.
Artatas ponti fauces modica insula claudit,
Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.
220. De situ portuque Carthaginis novæ cf. omnino Polyb. X, 10; Liv.
XXVI, 42, et Heyne Exc. VI, ad Virg. Æneid. I.
--_impenso favore_, magno, eximio; Drak. coll. Manut. ad Cic. Ep. ad
Div. XIII, 64; Popm. ad Cic. Ep. ad Att. XIV, 13, et Gifan. in Ind.
Lucret.
221. «A sinu maris peninsula excurrit; tumulus is ipse, in quo
condita urbs est,» Liv. loc. cit.
223. «Ab ortu solis mari cincta est urbs» Liv. l.c. ἡ πόλις
περιεχομένη θαλάττῃ μὲν ἀπ’ ἀνατολῶν, Polyb. l.l.
--_ortu terras adspergit Eoo_, ut al. radiis; conf. V, 56, et IX,
34.
At qua prospectat Phœbi juga sera cadentis,
Pigram in planitiem stagnantes egerit undas, 225
Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus.
224 seq. _Ab occasu stagnum claudit_, Liv. l.l. ἡ πόλις περιεχομένη
ἀπὸ τῶν δύσεων λίμνῃ, Polyb. loc. cit.
--_Phœbi juga sera_, ad quæ Phœbus sero, ad vesperam, advenit, unde
apud Virg. Ge. I, 461.
--_serus vesper_; Ernest.
225. Urbs _egerit undas in planitiem_, docte pro, undæ maris,
ingredientis in campum, egeruntur in planitiem (ut supra v. 221,
_tollit muros_ pro, muri ejus tolluntur) et _refl. æstus reciprocat
undas_, recessus maris vicissim revocat, retrahit ex planitie undas;
Lenz.
226. «Stagnum incertæ altitudinis, utcumque exæstuat aut deficit
mare.» Liv. l.l. Cf. Polyb. X, 10, extr.
--_veniens refluusque reciprocat æstus_, cf. v. 237, et sup. ad III,
55... 60 et 392.
Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos
Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor,
Et tuta æterno defendit mœnia fluctu.
Audax, ceu plano gradiens victricia campo 230
Ferret signa, jugum certabat scandere miles.
227 seq. «Castra ab regione urbis, qua in septemtrionem versa est,
posita: his ab tergo (nam frons natura tuta erat) vallum objectum,»
Liv. l.c. Latus urbis septemtrionale trium collium objectu claudi
tradit Polyb. l.l.
229. Cf. Var. Lect.
230... 236. Adcuratius copiosius que hæc narrant Polyb. X, 12, 13,
et. Liv. XXVI, 44.
228. _Urbi_ quædam edd.
229. _Etneo_ pro _æterno_ R. 1, _alterno fluctu_ i.e. æstu corrig.
N. Heins. coll. v. 226, 237; Prop. II, xii, 7; Claud. Cons. Hon.
III, 58, et sup. III, 392, ubi vid. not. Sed Drak. jam bene
monuit, nunc illud urbia latus describi, quod mari obversum
numquam possit pedibus adiri, sed æterno fluctu tutum sit.
Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis
Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem
Pugnabat natura soli; parvoque superne
Bellantum nisu passim per prona voluti 235
Truncato instabiles fundebant corpore vitam.
[232 sq.] _Aris ductor_ Pœnorum, qui urbem defendebat, vid. Var.
Lect.
--_in artis_, ut V, 477.
--_amplexus auxilium atque excelsa loci_, h.e. auxilium celsi loci,
et hoc pro vulg. confugerat in arcem, eamque _præsepserat_, jam
ante, nisi malis in fronte, munierat, scilicet pluribus operibus,
machinis ac militibus; conf. Liv. XXVI, 46.
234. _Pugnabat natura soli_, ut apud Liv. XXVI, 45, «neque viri, nec
tela, nec quidquam aliud æque, quam mœnia ipsa sese defendebant.»
235 seq. «Raræ scalæ altitudini murorum æquari poterant, et, quo
quæque altiores, eo infirmiores erant: itaque... onere ipso
frangebantur, etc.» Liv. l.c.
--_per prona voluti_, cf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 60.
232. _Aris_ scripti, R. 1, Parm. Mediol. _Arris_ R. 2, et inde
aliæ edd. _Aris_ nom. propr. notum ex Prisc. lib. VI, et Cic. Or.
pro Scauro. Sed Liv. XXVI, 44, et Polyb. X, 12, 15, 18 et 19,
solius meminere Magonis, qui præfectus urbi fuerit. Inde Ernesti:
«Quid Silius in hac re præter arbitrium suum sequutus sit, dici
non potest; hoc tamen ex ejusmodi locis intelligitur, Silium non
hoc egisse, ut historiam belli Pun. sec. scriberet: quomodo enim
sine dementia mutare ista nomina instituerit?» Apud Livium vero
XXVI, 49, hæc leguntur: _Armen præfuisse Punico præsidio
deditumque Romanis, Antias Valerius; Magonem alii scriptores
tradunt_. Hinc _Arnes_ (f. _Armes_) h.l. pro _Arris_ legendum
videbatur N. Heins. Drak. contra in Livii l.l. _Arinem_ edidit;
unde _Arin_ h.l. reponendum crediderim.
233. Ita hunc versum ex Col. codd. restituere Modius et N. Heins.
qui et _arce_ scribi posse monet. _Auxiliumque excelsa loci
processerat artem_ Oxon. _pcesserat_ R. 2. _ptesserat_ Tell.
_Auxiliumque excelsa loci præcesserat arcem_ Put. atque ita omnes
priscæ edd. nisi quod R. 1, Parm. Med. al. _protexerat_, aliæ vero
_præcinxerat_ habeant. Vulgatam lectionem _Auxilium excelsamque
loci præcinxerat arcem_ primum exhibet ed. Basil. Wolfii. _qui
cuncta amplexus in arctis Auxilia, excelsam sociis præcinxerat
arcem_ conj. Dausq. _qui contra a. in a. Auxilium, qua excelsa
loci, protexerat arcem_ Barth. Adv. IX, 17, ut sensus sit: arcem
non legebat, qua urbem spectabat, sed qua editior pelagus, cujus
æstu recedente Scipio muros scandit. _qui contra, amplexus inertis
Auxilium_, (h.e. perfugium in arcem, non audens in æquo ante muros
manum conserere) vel _qui, ponti amplexus in artis Auxilium, qua
excelsa, loci præsepserat arcem_ emend. Burm. h.e. urbem
incustoditam fere relinquebat ab illa parte, qua marinis undis
tuta erat; eam solum partem muniebat, qua adiri poterat.
Alterutram conj. veram putabat Drak. Sed lectio c. Col. bene se
habet.
Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,
Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu,
Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes,
Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta: 240
237... 245. Quum æstus decederet, Romani ab altera parte in stagno
scalas admoverunt urbi et in mœnia adscenderunt; conf. omnino Polyb.
X, 14, et Liv. XXVI, 44, 45.
--_revolubilis unda_, ἀψόῤῥοον ὕδωρ. Conf. sup. ad v. 226.
--_concessit_, recessit.
239 sq. Conf. sup. III, 55 sq. et quos Drakenb. laudavit, Ovid. ex
Ponto IV, x, 33, 34; Trist. III, x, 31, et Senec. Herc. Fur. v. 538
sq.