Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:
Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,
Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit, 240
Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.
238. Conf. ad I, 93 et inpr. Cic. Verr. IV, 48; Diodor. V, 3; Ovid.
Met. V, 385 sq., et Claud. de raptu Pros.
--_Henna ardua_, in loco edito sita. Vid. Cic. et Diodor. ll.cc.
--_sacram dextram_ paulo argutius de militibus ex Henna, religione
et cerimoniis Proserpinæ sacra, ad bellum excitis; Ern.
--_dextram_, vel potius _dextras_, milites, ut passim. Vid. Ind. et
ad XI, 539.
--_Sacri_ proprie sunt _luci_, de quibus, ut et de _specu_, Plutone
et raptu Proserpinæ, v. Cic. et Diodor. ll.ll.
238. _Henna_, non _Enna_, scripti, v. ad I, 93; _sacra dextra_
scripti et R. 1, Parm. Med. _sacras dextras_ h.e. milites, recte,
opinor, emend. N. Heins. idque probavit Drak. et tacite recepit
Lefeb.
Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector
Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto
Egit in inlicitas currum per inania terras.
Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit 245
Adtonitos cæli visus lucemque paventes
In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris.
242 sq. Cf. VII, 689 sq.
[243.] _adire diem_; v. ad XIII, 708.
--_mæsto_, ut al. tristi, inamabili.
244. _inlicitas terras_; vid. ad III, 501, et Intpp. ad Val. Fl.
I, 197 et 627.
--_inania_; v. ad I, 97.
246. Cf. V, 617 sqq. et ibi not.
242. _Hac Stygius postquam_ emend. Gronov. Obss. III, 7. Sed
leviori mutatione N. Heins. _venit in oras, Ac Stygius quondam_,
etc. quæ vera videtur lectio.
244. _Egit in inlicitas_ Col. et Ox. _Egit pollicitas_ Put.
proxime verum. Vulgo _Inlicitas egit_.
245. _Cum_ recte, puto, emend. Gronov. l.l. Deinde _flexit_, non
_cessit_, Col. Oxon. Parm.
246. _Adtonitos cæli visus_, non _visu_, scripti, unde recepi
probb. N. Heins. et Drak. Confer ad VI, 231, et X, 370. Mox
_paventes_, non _caventes_, scripti et Parm.
Romanos Petræa duces, Romana petivit
Fœdera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,
Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba 250
Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,
248. _Petræa_, Petra, hod. _Petraglia_. Cf. Var. Lect. _Callipolis_
urbs incerti situs, quam cum oppidis prope fretum, et in orientali
latere sitis conjungunt Marcian. Heracl. p. 12, et Herodot. VII,
155. Conf. Cluver. II, 13.
249. _Enguion_, Ἐγγύϊον, Plut. in Marcello, pag. 309; Ἔγγυον, Ptol.
et Diodor. XVI, 78; hod. _Gangi_, inter Himeram et Symæthum fluvios,
unde Ἐγγυῖνοι Steph. _Enguini_ Plin. III, 8. _Engyni_ apud Cic. in
Verr. III, 43; IV, 44; V, 72. Cf. Cluver. II, 11.
250. _Hadranum_, seu _Adranum_ (nunc _Aderno_), a Dionysio conditum,
ad radices Ætnæ. Vide Stephan. Byz. et Diodor. XIV, 38. _Ergetum_
circa Symæthum et Chrysam, hod. _Citadella_. Cf. Var. Lect.
251. _Melite_ (nunc _Malta_) ins. inter Siciliam et Libyam, diversa
ab illa, quæ in mari Hadriatico ad oram Dalmatiæ sita est, et hodie
_Meleda_ vocatur. Cf. Intpp. ad Acta Apost. XXVIII, 7. Ejus
linteamina subtilissima laudat Diodor. V, 12; _Melitenses vestes_,
e gossypio factas, et _textrinum_ Cic. Verr. II, 72, et IV, 46.
--_tela superba Lanigera_ ut fere sup. III, 374.
--_Calacte_; vide Varias Lectiones.
248. _Petreia_ in quibusdam edd. _Patherea_ Put. Urbs _Petrina_,
seu _Petrinæ_ (f. aquæ) dicitur Antonino. Πέτρα Ptol. et aliis.
Hinc _Romanos et Petra duces_ fortassis legendum videbatur
N. Heins. qui tamen et _Petræa_ (Πετραῖα πόλις) bene se habere
monebat.
249. _lapidosique Engion arvi_ Col. unde _Enguion_ sive contr.
_Engyon_ recte emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 7. Illud
recepere Draken. Lefeb. et Ern., hoc Cell. Vulgo _Eugion_, et
_arcu_ Oxon. _amni_ Put. _artus_ in omnibus edd. ante Cellar.
excepta Parm. in qua _arcus_ exstat. _Eugeon arcus_ conj. Dausq.
ut fornix nativus intelligatur, ut ap. Ovid. Met. III, 30.
250. _Adranum_ forte rectius. Gr. Ἄδρανον. Sed _Hadranitani_ ap.
Plin. III, 8. Mos _Ergetumque_ Put. probb. N. Heins. Drak. et
Cluver. II, 8. _Ergetiumque_ Col. quod recepi. Ἐργέτιον Philisto
ap. Steph. Byz. _Ergetini_ Plin. III, 8. Σεργέντιον Ptol.
_Hergetumque_ Tell. et R. 2, prob. Lefeb. _Ergentumque_ Oxon.
R. 1, Parm. Med. Vulgo _Hergentumque_. Deinde _teloque superba
Lanigero_ Put. _telæque superba Lanigeræ_ malebat N. Heins.
251. _Calacte_ recepi cum Lefeb. et Ern. ex emend. Cluver. Sic.
II, 4 et 5; Cell. et N. Heins. Calacte, seu Calacta vicina
Cephalœdio atque Halesæ (vid. Antonin.) et ad originem vocis
respexit poeta; Cell. in not. et Geogr. Καλὴ ἀκτὴ, bonum litus,
dicitur Herodoto, VI, 13, et Diodor. XII, 8. _Melecte_ Put.
_Melatte_ Parm. Vulgo _Melacte_: oppida ignota.
Quæque procelloso Cephalœdias ora profundo
Cæruleis horret campis pascentia cete,
252. _Cephalœdis_, seu _Cephalœdium_, opp. maritimum inter Thermas
Himerenses et Alæsam in boreali insulæ latere; Cell. De hoc oppido
et ad illud cetariis v. Cluver. II, 4.
--_ora horret cete_; propr. cete horrent ad oram in mari. Conf. ad
I, 423.
[253.] _Cæruleis campis_, ut _æquor maris_ et _campi liquentes_ ap.
Virg. Æn. II, 780; VI, 724, vel _humentes_ inf. v. 368.
252. _Cephaledias_ quidam libri: _Cephaledum_ et _Cephaleditani_
Cic. Verr. II, 52. Sed _Cephalœdias_ h.l. Col. et optimi libri.
Κεφαλοίδιον Strab. et Diodor. XIV, 79, Κεφαλοιδις Ptol.
_Cephalœdis_ Plin. Cf. Casaub. ad Strab. VI, p. 184 et 1 8 al.
417, et Wesseling. ad Anton. Itin. p. 92.
Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,
Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes, 255
Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.
Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.
254 sqq. Conf. ad II, 306 seq.; Strab. VI, p. 185 al., 268 al., 411;
Senec. Epist. 79, et Pacati panegyr. c. 26; vid. et Heins. ad Ovid.
Amor. II, xvi, 26.
--_qui... cernunt_, Tauromenitani.
[256.] _Tauromenium_ (hod. _Taormina_) urbs in orientali ora Siciliæ
sita, et in Tauro monte condita, quæ vino ac marmore inclaruit, et,
Naxo excisa, ejus incolis aucta est. Vid. Diodor. XIV, 60; XVI, 7;
Sallust. fragm. lib. V; Cluver. I, 7.
257. _Hæc manus_, hi populi antea enarrati, _Latium et Laurentia
signa movebat_, pro Romanis arma gerebant et militabant; Ern.
--_Laurentia signa_; v. ad I, 110.
254. _verticis_ Oxon. et priscæ edd. Conf. not. ad III, 475.
256. _Tauromenitana_ Col. _Tauromentana_ Oxon. Vulgo
_Taurominitana_. Ita passim, et _Taurominium_, ap. Cic. et alios
scriptores Rom. Sed _Tauromenium_ in priscis codd. Plin. III, 8.
Ταυρομένιον Græcis dicitur, et Ταυρομενία Strab. TAUROMEN. et
ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΤΑΝ. in numis; conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 475.
257. _fovebat_ emend. Barth. Adv. IX, 3, et N. Heins. prob.
Draken. coll. VII, 10; XI, 168; XIV, 97; Virg. Æn. I, 281; X, 93.
Non male! vid. tamen not.
Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis.
Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,
Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ. 260
258. _Elissæis votis_, Pœnis. Vid. I, 81.
--Alludit ad Æn. IV, 622 sqq. _Ed._
259. _Agathyrna_; Ἀγάθυρνα, Polyb. ap. Steph. _Agathyrnum_ Plin.
Ἀγάθυρνον Diodor. V, pag. 991 ab Agathyrno rege; Ἀγάθυρσον corrupte
Strab. et Ἀγαθύριον Ptol. ad fluvium cognominem, inter Messanam et
Panormum, ubi nunc S. Marci opp. _Trogilos_, Τρώγιλος, opp.
Syracusis et mari vicinum (v. Thucyd.), cum portu (v. Liv. XXV, 23),
unde _perflata austris_.
260. _Thoanteæ Dianæ_; v. ad IV, 769.
--_sedes Facelina_, fanum Dianæ F. inter Mylas et Naulochum, non
longe a Peloro prom. Cf. Var. Lect. Locum designat Appianus B. Civ.
V, 116. Ἀρτεμίσιον, πολίχνη βραχυτάτη, ἐν ἧ φασὶ τὰς ἡλίου βοῦς
γενέσθαι, unde ap. Ovid. Fast. IV, 486: _Sacrorum Melan pascua læta
boum_: nam Melas oppidum præterfluit, idemque _Phacelinus_ dictus.
«Phacelinus Siciliæ juxta Peloridem, confinis templo Dianæ:» Vib.
Sequest. ed. Oberlin. p. 170 sq. _Panormos_ (hod. _Palermo_) urbs
condita a Phœnicibus (Thucyd. VI), et colonia Rom. (Strab. VI) cum
portu peropportuno ad adpellendum, unde nomen adcepit a πάνυ ὁρμή.
Hinc et _Panhormus_ seu _Panhormum_ dicitur, v.c. ap. Plin. III, 8,
et _Panhormitani_ in lapidibus vetustis ap. Spon. p. 176 et al. ut
spiritus voc. ὁρμὴ seu ὅρμος exprimatur.
258. _Elissœis_ Col. Vulgo _Elysæis_, vel _Elisæis_ et _Elyseis_,
vid. ad I, 81.
259. _Agatyna_ scripti. _Agathina_ Parm. _Agatinnum_ certe et
_Agantinnum_ dicitur Antonino et tabulis Itinerariis. Vulgo
_Agathyrna_, prob. Drak. _Agyrina_ conj. N. Heins. Sed vid. ad
v. 208. Deinde _Trogilos_ Oxon. R. 1, Parm. Med. _Troylos_ Col.
_Troialos_ Put. Vulgo _Strongylos_: sed recte jam monuit N. Heins.
hanc insulam Æoliam intempestive h.l. inculcari, et Gr.
Στρογγύλην, Lat. _Strongulen_, non _Strongylon_, dici. Idem conj.
_Trotilon_ (Τρώτιλον, _Trotilum_, opp. ad mare situm non longe a
Syracusis), vel _Mille Acradina dedit, perflataque Trogilos
austris_: at Acradina est pars Syracusarum, quæ urbs, v. 277,
memoratur.
260. _Facelina Dianæ_ Col. probb. Cluver. Sic. II, 6, et N. Heins.
qui monet, Dianæ Φακελίνης vel Φακελίτιδος nomen derivari a
Φάκελος, qui est fascis sarmentorum, quo Orestes simulacrum Dianæ
ex Scythia Ariciam in Italiam adtulisse dicitur, vid. Serv. et
Pompon. Sabin. ad Virg. Æn. II, 117, et Bucol. pr. Munker. ad
Hygin. fab. CCLXI, et ad Antonin. Liber. fab. XXVII, Cluver. l.c.
et Heyne ad Donati vit. Virgil. § 85; _Phacetina_ R. 2, unde
_Phacelina_ rectius, opinor, scripsit Lefeb. ut in Lucilii fragm.
apud Pompon. Sab. l.c. Eadem scriptura aliis corruptis lectionibus
h.l. firmatur. _Placentina Chavæ_ Tell. R. 1, Parm. _Pharetia
Chavæ_ Mediol. _Placentia Agavæ_ a manu docta in R. 1, _facetia
cave_ Put. Vulgo _Fascellina_, vel _Fascelina Divæ_, quod nomen
Dianæ (al. _Fascelis_, seu _Fascelitis_) a _fasce_ lignorum
deducitur. Pompon. Sabinus l.c. Deam hanc _Facelinam_ a _facibus_
dictam putabat.
Tergemino venit numero fecunda Panormos;
Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor
Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.
261. _Tergemino numero_, tribus militum millibus.
--_fecunda_ omnis generis animalibus, feris, piscibus, volucribus;
quod mox poeticis coloribus adumbratur.
262 sq. _Verrere æquor retibus_, unde rete _verriculum_,
_everriculum_. Conf. ad XI, 472 in Var. Lect. et Bentl. ad Horat.
Sat. II, iii, 235. Vide quoque Servium ad Æn. I, 59. _Ed._
[“XI, 472” recte XI, 470]
[263.] _cælo traxisse_, h.e. deducere, ut _trahere crescente
arundine prædam_ dixit Martial. IX, 54, de quo aucupio cf. sup. VII,
674 seq.
261. _Panhormos_ Oxon. vid. nott. _Panhorphos_ Tell.
262. _sectere_ recte Colon. et R. 2. Vulg. _sectare_, quod
perperam pro _sectari_ dictum adcipiunt; _agitare_ emend. Bentl.
ad Horat. Serm. II, 3, 235, quod a vulgata lectione nimis recedit.
263. _Verrere_ Col. Ox. et in marg. R. 1. Vulgo _Vertere_.
Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli
Sederunt; non frondosis Morgentia campis 265
Abstinuit Marte infido: comitata Menæis
Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,
Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.
264. _Herbesos_, seu Erbessus (v. Var. Lect.) ad fontes Anapi, qui
in portum magnum Syracus. effluit, ubi nunc Cryptæ, _la Grotte_, si
fides habenda Fazello, Rer. Sic. I, 10; Cluverus (Sic. ant. II, 10
et 11) duplex hujus nominis oppidum in Sicilia fuisse putabat,
alterum supra Agrigentum inter Acragantem Halycumque amnes, quod ex
Polyb. I, 18, alterum Syracusis vicinum, quod ex Liv. XXIV, 30,
colligebat. Hæc tamen conjectura parum probabilis videbatur Cellar.
Geogr. T. I, p. 810 sq. _Naulocha_, al. Naulochus, seu Naulochum; et
Ναύλοχοι, Appian. B. Civ. lib. V, 116 et 121, prope Pelorum prom.
cum statione navium, unde nomen adcepit. Cf. Suet. Aug. 16 et 101.
--_non iners_ et _pigra pericli_, ut _piger militiæ_ apud Horat.
Epist. I, ii, 124 h.e. non pigra ad periculum in bello subeundum.
Sic _piger in militia_ dixit Cic. ad Div. VII, 17, et _gens
pigerrima ad militaria opera_, h.e. ignava, inbellis, Liv. XXI, 25.
265. _Sederunt_; v. ad III, 142, et X, 597.
--_Morgentia_ (vid. Var. Lect.), supra ostium Symæthi non longe a
mari.
[266.] _Marte infido_, bello ancipiti, vel, ut Marsus exponit, pro
infidis Pœnis.
--_Menæis viris_ a Μέναις opp. quod lacui Palicorum subjacebat inter
Syracusas et Hennam, Μεναὶ, Steph. Μέναινον Diodor. XI, 78; hodie
_Meneo_. Hinc _Menenii_, Cic. Verr. III, 43. _Menanini_, Plin.
III, 8; ΜΕΝΑΝΙΝΩΝ, ΜΕΝΑΙΝΩΝ et ΜΗΝΑΙΝΩΝ in numis Parutæ; forte
et Goltzii.
267. _Amastra_ ad Halæsum fl. Ἀμήστρατος, vel Ἀμέστρατος, Steph.;
Μυττίστρατον, Polyb. I, 24; Μουτίστρατον, Zonar.; Μύστρατον, Diod.
in Eclog. p. 876; hod. _Mistretta_.
--_Tissa_ ad radices Ætnæ, nunc forte _Randazzo_.
--_parvo nomine_, ut ap. Cic. Verr. III, 38 pr., _perparva et tenui
civitate_. Cf. ad XIII, 5.
--Vide Ptolem. lib. III, cap. 4. _Ed._
268. _Netum_; Νέητον, Ptol. nunc _Noto, Citta ingeniosa_, prope
Pachynum.
--_Mutyce_; Μοτούκα, Ptol. III, 4; Μότυκα et Μότικα al. hodie
_Modica_, inter Syracusas et Pachynum. Cf. Cluver. II, 10; Hard. ad
Plin. III, 8; Græv. et Ern. ad Cic. Verr. III, 43
--_liquentis Achæti_; v. Var. Lect.
264. _Herbessos_ scribendum censebat N. Heins. Rectius forte
_Erbessos_. Gr. Ἐρβησσὸς Polyb. I, 18; Ἐρβησσίνος ap. Steph. Sed
_Herbessus_ in optimis libris Liv. XXIV, 30, 35, et _Herbessenses_
ap. Plin. III, 8.
265. _Morguentia_ R. 1, et ad marg. _Morguntia_. Forte leg.
_Morgantia_, Μοργάντιον Strab. VI, p. 186, Μοργαντίνη Thucyd. IV,
et Diodor. XIV, 96. _Murgantia_ Liv. XXIV, 27; XXVI, 21. ΜΟΡΓΑΝΤ.
in numis. Sed Μοργεντῖνοι Steph. _Murgentini_ Plin. III, 8, et
_Murgentinus ager_ Cic. Verr. III, 18, et V, 47.
266. _Menæis_ scripti et vetustæ edd. ante Marsum, qui primus
_Nemæis_ dedit. _Noœnis_ emend. Maser. ad Val. Fl. II, 495, coll.
Plin. III, 8, ubi potius _Noæi_ memorantur, Νοαῖοι, quorum urbs
Νόαι, hod. _Noara_. Cluverius castigabat _Nomæis_, a Νόμαις,
perobscuro oppido, quod in tabulis suis geographos Amestrato seu
Amastræ vicinum posuisse, deceptos depravatis Silii editionibus,
bene monuit N. Heins.
267. _Tisse_ Col. Τίσσα Ptol. _Tissæ_ priscæ edd. non inprob.
N. Heins. Τίσσαι Steph. Vulg. _Thisse_.
268. _Mytice_ Col. unde _Matyce_ emend. Cluver. II, 10, Cell. et
N. Heins. Vulg. _Micite_. Deinde _Achæti_ Col. _Arethi_ Put. R. 1,
Parm. Med. _Arheti_ Oxon. Vulgo _Acheti_. Quæ omnia mendosa
videntur. _Acithi_ non male conj. Dausq. et N. Heins. Ἀκίθιος
fluvius ap. Ptol. de quo vid. Cluver. I, 18. Hinc forte
_liquentis_, pro quo _ingentis_ scribendum putabat D. Heins. An
legendum _Echetlæ?_ De eo opp. vid. Polyb. I, 15; Diodor. XX, 32,
et Steph.
Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus,
Et mox servili vastata Triocala bello, 270
Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,
Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,
269. _Sidonios_, Pœnos, _juvere Drepane_, _Helorus_, etc.
--_Drepane_, vulgo _Drepanum_ (Δρέπανον et τὰ Δρέπανα, Polyb.
I, 41, 46, 55; _Drepanis_ Anton.), prom. et opp. Conf. Cluver.
II, 1; Virg. Æn. III, 707 sq.
--_Helorus_ fluvius, præter opp. ejusdem nominis, et inter specus
primum rupesque exesas procurrens, unde _clamosus undæ_. Vid. Heyne
ad Virg. Æn. III, 698, et Cluver. I, 13. Cf. sup. ad III, 471, et
IV, 524.
270. _Triocala_ opp. mediterr. inter Crimissum et Himeram fl.
Τριόκαλα, Diod. in Ecl. l. XXXVI, p. 913; Τριόκλα, Ptol. III, 4;
Τρίκαλα, Steph.; ΤΡΙΑΚΑΛΑ in numis Parutæ; hod. _Troccoli_; unde
_Triocalini_, Plin. III, 8, et Cic. Verr. V, 4.
--_mox servili vastata bello_, arx belli a servis capta et summa vi
diruta. Vid. Diodor. l.c., et Cluver. II, 12.
271. _Arbela ferox_; v. Var. Lect.
--_Ietas_; Ἰεταὶ, Steph. nunc _Iato_, ad Crimissum fl. in excelso
monte, unde _celsus_, ut _ardua_ v. 238. Hinc _Ietenses_ ap. Plin.
III, 8, ubi vide Harduin.
[272.] _Tabas_; v. Var. Lect.
--_Cossyra parva_ ins. inter Siciliam et Africam, hod. _Pantalarca_.
Κόσσυρα Ptol. IV, 3 extr. Κόσσουρα Strab. VI, pag. 191. COSSURA in
numis ap. Parutam et Holsten. ad Steph. Κόσυρος Scyl. ac Steph.
_Cosura_ Mel. II, 7. _Cosyra_, Plin. III, 8; V, 7, et Ovid. Fast.
III, 567, ubi v. Heins. et Burm. Nullam ejus mentionem fecit Cluver.
qui eam forte ad Africam retulit.
269. _Sidonios_ scripti et quædam edd. antt. _Sidonias_ R. 1, et
Med. prob. N. Heins. ad Ovid. Heroid. XV, 164, Cf. ad II, 117, et
not. ad IV, 648. Vulgo _Sidonia et_. Verum τὸ _Sidonios_ præstat,
quod mox repetitur.
271. _Arbeia_ Colon. unde _Arbela_ emend. Cluver. II, 13, et
N. Heins. qui tamen _ferax_ pro _ferox_ corrigendum censebat.
Ἀρβέλη Stephan. Ἀρβέλαι Suid. Oppidum incerti situs, et forte ab
hoc loco alienum, quoniam secunda syllaba producitur. Vulgo
_Arabeia_, quæ nihili est. Forte leg. _Herbita_, vel _Acrilla_,
vel _Onobala_. Ὀνοβάλα fl. ap. Appian. B. Civ. V, 109, qui Vibio
Sequest. (vid. edit. Oberlin. p. 198, 199) _Tauromenius_ et nunc
_Cantara_ dicitur, si Fazello et Cluver. fides habenda. _Herbita_
et, quæ mox memorantur, _Tabæ_ adjacent Heræis montibus.
_Acrilla_, vel _Acrillæ_, non procul a Syracusis, inter Acras
(sup. v. 206) et Agrigentum; vid. Liv. XXIV, 35, et Steph. Byz.
272. _Tubas_ Col. _Thabas_ primæ edd. _Thebas_ Put. Vulgatam lect.
_Tabas_, quæ mendosa videbatur N. Heins., defendit Cluver. Sic.
ant. II, 13, putans, hoc oppidum esse hod. castellum _Tavi_ ad
Heræos montes.
Nec major Megara Mute concordibus ausis
Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,
Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes 275
Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.
273. _Megara_; v. sup. ad v. 26.
--_Mute_; v. Var. Lect.
274. _Gaulum_, al. _Gaulos_, ins. Siculi maris prope Meliten,
Pachyno adversa. Γαῦλος πελαγία καὶ λιμέσιν εὐκαίρως κεκοσμένη,
Ποινίκων ἄποικος, Diodor. V, 12. Hinc et _strato ponto_, plano et
tranquillo mari. Vid. ad III, 55, in Var. Lect.
275. «Halcyone avis paulo amplior passere, colore cyaneo ex parte
majore, tantum purpureis et candidis admixtis pennis, collo gracili
ac procero: quam videre rarissimum est, nec nisi Vergiliarum occasu
et circa solstitia brumamve, nave aliquando circumvolata statim in
latebras abeuntem. Fetificant bruma, qui dies halcyonides vocantur,
placido mari per eos et navigabili, Siculo maxime;» Plin. X, 32, ubi
v. Harduin. et ad II, 47. Conf. Intpp. ad Virg. Georg. I, 399;
Plaut. Casin. Prol. vers. 26, et Pœn. I, ii, 143; Varr. L. L. VI, 5.
273. _Nec major_, h.e. æqualis, una voce scribendum putat Lefeb.
ut _necopina_ sup. v. 188, et alia IX, 98, et XVI, 608, ex
hellenismo.
--Deinde _Iuntæ_ pro _Mute_ Col. _Mite_ vel _Myte_ Ox. _Motyce_
seu _Mutyce_ corrig. Cluver. Sic ant. I, 11, cujus tamen urbis
poeta jam meminit v. 268. _Motye_ vel _Mutye_ legendum videbatur
Drak. Idem vero oppidum Silio _Muten_ dici putant Dausq. Lefeb. et
Ern. Μοτύη opp. marit. non longe a Lilybæo (non Pachyno, ut apud
Pausan. Eliac. I, 25), vel in insula ejusdem nominis (Diod. XIII,
63 et 88, XIV) Phœnicum κτίσμα (Thucyd. VI, 2), vel colonia
Pœnorum iisque fidissima, si fides habenda Diodoro l.c. Conf.
Polyæn. Strateg. V, 2, n. 6.
274. _Gaulum_ scripti. _Gaurum_ R. 1 et Med. _Gauros_ Parm. Vulgo
_Caulum_. Male! _Caulon_ inepte conj. Dausq. quod Italiæ opp. est
et _Aulon_ quoque vocatur; _strato Gaulos (spectabile) ponto_, vel
_strato_, _Gaulos_, _spectabile p._ (ut inf. v. 292, _postquam
inmedicabile visum Seditio_) emend. Gron. Obss. III, 7, quod
insula illa ceteris scriptoribus non _Gaulum_, sed _Gaulos_
dicatur.
Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros
Milite conlecito variisque inpleverat armis.
Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus
Vaniloquo plebem furiabant insuper ore: 280
277 seq. _Ipsa urbs inclita Syracusæ inpleverat patulos muros_, ibi
multi milites conscripti erant, qui Pœnis auxilio mitterentur. Verba
_patulos muros_ ad magnitudinem urbis spectant. Πεντάπολις ἦν τὸ
παλαιὸν, ἑκατὸν καὶ ὀγδοήκοντα σταδίων ἔχουσα τὸ τεῖχος, Strab. VI,
p. 186 al., 270 al., 415. Hinc et mox vers. 281.
--_quatuor arces_, urbes, de quibus v. supra ad v. 181.
280. _furiabant_; v. ad VII, 617.
277. _Syracosæ_ Col. _Syracuse_ ad marg. R. 1. _Syracosias_ conj.
N. Heins.
280. _plebem_, non _pubem_, scripti.
Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,
Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis
Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,
Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes
Unum naufragium, mersasque inpune profundo 285
Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.
281. Verba ductorum, qui dicunt: in hujus urbis mœnia ac portus
numquam penetrasse hostem, et a _proavis spectatum_ esse, h.e.
majores vidisse, _quantam umbram fecerit urbs_ hostibus _invia_
(ut inf. vers. 639) _tropæis Salam. Eoisque_, h.e. quantopere
obscuraverit gloriam victoriæ, ab Atheniensibus de Xerxe, rege Eoo,
Orientis, ad Salamina reportatæ; horum naves _ter centum ante ora_
proavorum _unum naufragium_, unam cladem fuisse, h.e. omnes
periisse, vel _ter centum triremes... unum naufragium_... ipsasque
_Athenas_ quasi _mersas_ esse mari. Intpp. bene comparant locum Cic.
Verr. lib. V, 37, quem Silius expressit: «Quo Atheniensium classis
sola post hominum memoriam CCC navibus vi ac multitudine invasit:
quæ in eo ipso portu, loci ipsius portusque natura (ut h.l. ingenio
portus), victa atque superata est. Hic primum opes illius civitatis
victæ, comminutæ depressæque sunt: in hoc portu Atheniensium
nobilitatis, imperii, gloriæ naufragium factum existimatur.» De
bello, quod Athenienses, ducibus Demosthene et Nicia, cum
Syracusanis gesserunt, tempore belli Peloponnesiaci, et in quo bis
victi sunt a Gylippo, qui Spartanis, Syracusanorum sociis, præerat,
v. Justin. IV, 4 et 5; Thucyd. VII, 2 sqq.; Diodor. XIII, 7 sqq.;
Plut. in Nicia et al. De duplici vero _portu_ Syracusano Cic. Verr.
IV, 52; V, 37, et Dorvill. ad Charit. p. 282 et 598.
283. _Ingenio_, ut IV, 91, ubi v. not.
285 sq. _Unum naufragium_, ut fere _tumulus_ supra I, 50, ubi v.
not.
--_mersas profundo Athenas_, δεινῶς de Atheniensibus, ad
internecionem cæsis.
[286.] _subnixas_ ut sup. VIII, 243, ubi v. not.
--_pharetrigeri regis_, Xerxis, regis Persarum. Persæ ac Parthi
proprie _pharetrigeri_ ac _pharetrati_ dicuntur. Conf. Intpp. ad
Virg. Georg. IV, 290.
281. _hosti_ maluerit N. Heins. idque recepit Lefeb.
282. _Eisque_ R. 1, et _Actæisque_ ad ejus marg. _trophæis_ quidam
male. Est Gr. τρόπαιον, seu τροπαῖον. Post _tropæis_ Drak.
punctum, Lefeb. vero et Ern. post _umbram_ v. 283, signum exclam.
posuere. E contextu _refert_ vel simile quid subintelligendum
censet Lefeb. Sed vid. not.
Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,
Pœni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus
Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris
Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum 290
Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.
287 seq. _fratres_, Hippocrates et Epicydes, prætores, _flammabant
vulgum_, de quo v. Liv. XXIV, 26 sq. Hi «nati Carthagine, sed
oriundi ab Syracusis exsule avo, Pœni ipsi materno genere,» Liv.
ibid. c. 6. Cf. Polyb. VII, 2.
[288.] _sub crimine_, sub prætextu criminis, Burman. et Drak. coll.
Suet. Ner. 35, et Tac. Hist. II, 26.
289. _eduxerat_, et genuerat et educaverat; Lefeb.
291. _levitate Sicana_; cf. sup. ad v. 31.
288. _ob crimina_ conj. N. Heins. et v. 293, _insurgebat_. At
nihil mutandum.
Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum
Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,
Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,
Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari 295
Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem
Induere arma sibi, telorum turbine vasto
Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.
292. Accuratius belli causas exponit Liv. XXIV, 33 sqq.
--_ductor_ Rom. Marcellus.
--_inmedicabile_ τὶ, pro, inmedicabilis visa.
293. _surgebat_, oriebatur; Drak. coll. I, 686, et XIII, 617.
294. Hæc adumbrata ex oratione Marcelli ap. Liv. XXIV, 38 extr.
_Vos, Ceres mater_, etc.; Ern. Cf. Virg. Æn. XII, 581, et Ovid. Met.
V, 44 seq.
--_Divi Siculorum_, Orcus, Triptolemus, Ceres, Proserpina, Palici,
Diana, Minerva, Jupiter, Olympius, Apollo, aliique; Dausq.
295. _Arethusa_; cf. sup. v. 53 sq. _ad bella_ non cum Pœnis
gerenda, quod Dausq. putabat, sed cum Syracusis, cui urbi diu
pepercerat Marcellus, abstinendo hostilibus, e longinquo obsidione
servanda, legatos mittendo; Gron. Obss. lib. III, 7.
296. Testatus Deos, _hostem induere sibi_ (Marcello) _arma_, h.e. se
invitum cogere ad arma capienda, _quæ sponte_, consilio et de
industria, _diu non sumserit_ (Marcellus), quorum usu diu
abstinuerit, sperans, Syracusanos non extrema _experturos_ esse.
Conf. sup. v. 179 sqq. Similis est locus Liv. XXX, 31: «Neque patres
nostri priores de Sicilia, neque nos de Hispania fecimus bellum: et
tunc Mamertinorum sociorum periculum, et nunc Sagunti excidium nobis
pia ac justa induerunt arma.»
297. _telorum turbine_; vid. ad I, 311.
296. _Invitum, quia_ ex Col. recepit Drak. _Invitumque a sponte
non s. h._ Oxon. _Invitumque a sponte diu non_ Put. _quia sponte
Deum non sumserit_ corrig. N. Heins h.e. diis faventibus
adnuentibusque; quod multis exemplis docetur, quibus opus non
erat. Ego servavi vulgatam lect. exemplo Lefeb. et Ern. Eamdem non
inprobabat Draken. et _sumserit_ vel positum pro sumsisset, vel in
_sumeret_ mutandum putabat. Mireris viros doctos nodum in scirpo
quæsisse, et Lefeb. primum percepisse h.l. sententiam, quam his
verbis enuntiat: hostis induit Marcello arma, quæ ipse Marcellus
diu sponte _distulit_ sumsisse; vid. not.
Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.
Turris, multiplici surgens ad sidera tecto, 300
Exibat, tabulata decem cui crescere Graius
Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.
Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa
Certabant, calidæque picis diffundere pestem.
300. Ernesti: «De hac turri excelsa, quæ igni Rom. adcensa prima
ruinam in muris Syrac. dedit, omnia a Silio ficta sunt: nonnulla
tamen leguntur ap. Liv. XXIV, 34, unde in turris cogitationem adduci
facile poterat. Talia Silius numquam e manibus dimittit, et
plerumque graphice, nec sine arte pingit, sed nec sine nimiæ luxuriæ
vitio, ut h.l. altitudinem turris et inpr. incendium.» Poeta autem
noster ante oculos habuit similem locum Virgil. Æn. IX, 530 sqq.
--_multiplici tecto_, tabulato, de quorum numero sæpe ingenti ac
fine v. Lips. Poliorc. lib. II, 4.
301. _Exibat_ ad sidera, ut _ad cælum_ ap. Virgil. Georg. II, 81,
vel simpl. eminebat, ut ap. Ovid. Met. III, 78. Sic et _exsistere_
sup. I, 585, ubi v. not.
--_tabulata crescere_, ut v. 309: _crescentia tecta_. Vide ad VII,
676.
--_Graius_, Archimedes, Syracusanus, de quo v. inf. v. 341 sq. Cur
_Graius_ dicatur, intelligitur ex v. 50 sq.
302. _nemorum umbras_, ut IV, 679, ubi v. not.
303. _pinum_, tædas, ut v. 420; IX, 336; X, 549, et πεύκη ap.
Aristoph. Nub. Act. I extr. Drakenb.
304. _picis pestem_; v. ad I, 174.
303. _pinum_ scripti; conf. Heins. ad Claud. R. P. III, 387. Vulgo
_molem_.
Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber 305
Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.
305. _Huic_ scripti. _Hinc_ R. 1, Med. aliæque priscæ edd. Vulgo
_Hic_.
Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,
Gliscentemque trahens turris per viscera labem,
Perque altam molem, et toties crescentia tecta,
Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis 310
Robora, et, ingenti simul exundante vapore
Ad cælum, victor nitentia culmina lambit.
307. Colores orationis poeticæ passim obvii. Cf. IV, 680 sq.; lib.
V, 510 sq.; lib. VII, 351 sq; IX, 602 sq. et inf. v. 419 sq.
--_Pascitur_, ut IX, 603.
308. _labem_, ut v. 304, _pestem_; cf. ad VIII, 21.
309. _crescentia tecta_; v. ad VII, 676.
310 sqq. _ovans victor_, Vulcanus, h.e. ignis.
[311.] _exundante vapore Ad cælum_; v. ad II, 631.
[312.] _lambit_, ut ap. Virg. Æn. II, 684, et III, 574.
307. _adjutus_ Put. et ad marg. R. 1, quod receperunt Lefeb. et
Ern. Idem, vel _adjecto_, vel _adjuncto_ conj. Dausq. Vulgatam
lect. _adjuto_ h.l. probabat N. Heins. qui sup. ad XI, 614,
verebatur, ne mendosa esset. Omnino doctior videri potest, et
auribus certe gratior est. [“XI, 614” recte XI, 611]
309. _toties_ Col. Put. R. 2, Parm. Ben. Vulgo _turris_. Deinde
_crescentia_, Col. Vulg. _nascentia_ non inprob. Barth. Adv.
IX, 3, ut sensus sit: Tam alta erat turris, ut ubi finem habitura
videretur, ibi denuo novo tabulato renasceretur, et superiora
tabulata enascerentur velut ex inferioribus iisque majoribus
sursum procedendo: _texta_ conj. N. Heins. et _tectis crescentia
tecta_ Dausq.
310. _rapidusque_ scripti et R. 2, quod recepi, etsi perperam ita
legi putabat N. Heins. Mea qualicumque sententia exquisitius est
vulgato _rapidisque_, et pro _raptim_ positum, ut apud Virg. Æn.
XI, 906; XII, 81 al. In iisdem scriptis recte _crepitantia_, non
_trepidantia_; conf. Bentl. ad Horat. Od. IV, xi, 11, et Drak.
h.l.
312. _surgentia culmina_ Ven. Marsi, teste N. Heins. Sed vulgatam
lect. in utraque Marsi ed. Ven. reperit Drak. _nutantia_ ingeniose
conj. Dausq. h.e. ruinam minitantia.
Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ
(Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu
Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ. 315
Par contra pelago miseris fortuna carinis.
Namque ubi se propius tectis urbique tulere,
Qua portus muris pacatas adplicat undas,
Inprovisa novo pestis conterruit astu.
316... 319. Ab altera parte navibus Romanorum non minus detrimenti
inlatum est Archimedis arte.