Contra quæ juvenis turbato fletibus ore:
«Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis
Carthago expendat pœnas. Sed continet acres
Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,
Excepit fessos, et notis Marcius armis 700
Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat
Victores acie, atque exacta piacula cædis.»
His læti rediere duces loca amœna piorum:
Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.
[698.] _expendat_, ut VI, 588.
698 sq. Cf. Liv. XXV, 37, «vestro Marte probatus et notis Marcius
armis:» nam de eo Liv. l.c. «inpiger juvenis, ad cujus summam
indolem adcesserat Cn. Scipionis disciplina, sub qua per tot annos
militiæ artes edoctus fuerat.»
704. Cf. Virg. Æn. VI, 476.
--_adveneratus_, de officio, quo prosequimur amicum, cum
significatione honoris, ut utar verbis Heynii ad Tibull. I, v, 33.
700. _Marcius_ ex emend. N. Heins. Conf. ad VI, 403. Vulgo
_Martius_.
Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra 705
Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:
705. Æmilius _Paulus_, qui in acie Cannensi ceciderat. Similis est
de Deiphobo locus Virgil. Æn. lib. VI, 494 sq.
--_vix adnoscendus_; vid. Var. Lect.
706. _epoto fundebat sanguine verba_; cf. sup. ad v. 448.
705. _muta umbra_, et mox _at epoto_ reposuit Lefeb. cujus hæc
nota est: «_Muta_, quia umbra corporis sepulti vel cremati, nec
biberat sanguinem. At umbra Appii, qui non sepultus, poterat
loqui, non epoto sanguine, sup. v. 448. Jam vero _muta_ erat
_umbra_, ut in Virg. Æn. V, 264, _umbræ silentes_. Aliis _multa_
inepte. Dic, in sua umbra _muta_, quia tot vulneribus confossus
fuerat, ut ni loquutus fuisset, non agnovisset eum Scipio.» Sed
cur inepta est vulgata lectio? Verba vel sic jungi et exponi
possunt: _Paulus aderat vix adnoscendus in multa umbra_, propter
multitudinem umbrarum; vel, quod præstat, ita: _Paulus in multa
umbra_, inter multas umbras, _aderat, vix adnoscendus_ propter
multa vulnera, quæ eum deformabant: nam umbræ, quæ ipsis fuerant
in terris, cupiditates et adfectus animi, vitæ instituta, arma,
vulnera, etc. retinent, et mortui iisdem notis, quibus vivi,
cognoscuntur; conf. Hom. Odyss. λ, 37... 41, et 386 sq. Virg. Æn.
VI, 494 seq. quem locum Silius ante oculos habuit.
«Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,
Multum uno majora viro, descendere nocti,
Atque habitanda semel subigit quis visere regna?»
Cui contra tales effundit Scipio voces: 710
707. _Lux Italum_, ut _lumen_ VI, 130, ubi v. not.
708. _descendere nocti_, ut _demittere neci_, vel _umbris_. Cf. ad
I, 439, et infra v. 759. _Nox_, loca infera, perpetuis tenebris
obsita, ut contra XIV, 243. _dies_ pro locis superis; Drak. qui
multa poetarum exempla congessit.
709. Conf. Virgil. Æn. VI, 531 seq.
708. _nocti_ Col. _nosti_ Oxon. Put. R. 2. Vulg. _nunc te_,
scilicet ante fatum, cui mox _semel_ respondet, unde prob. Cell.
At exquisitius τὸ _nocti_, vid. not.
709. _subicit_ R. 2, _subiit_ Tell.
710. _Cui_ Col. _Qui_ Oxon. et Put. Conf. ad XII, 379. Vulgo
_Quem_.
«Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem
Lamentata diu! quam pene ruentia tecum
Traxisti ad Stygias Œnotria tecta tenebras.
Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis
Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.» 715
Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,
Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro
Absumtus Cannis stabat Servilius ore.
Adpellare viros erat ardor, et addere verba:
Sed raptabat amor priscos cognoscere manes. 720
713. _Œnotria tecta_, Italiam et Romam. Cf. ad I, 2.
714 sq. Cf. X, 520 sqq.
[715.] _laudem tuo quæsivit honore_; conf. ad lib. XII, vss. 473,
478.
716. _funera hostilia_, exsequias ab hoste ipsi factas esse: quæ
humanitas Paulum ita movet, ut lacrimas non teneat, etsi Scipio id
laudis cupiditate factum dixerat.
717 seq. _Flaminii_ mors nota ex lib. V, 655 sq. _Gracchi_ ex XII,
475 sq., et _Servilli_ ex VIII, 664 sq., et X, 222 seq.
--_stabat ægro ore_, tristi vultu.
720. Judicium consiliumque, quod poeta in hoc animarum recensu
sequebatur, eo spectabat omnino, ut ex antiqua patriaque potissimum
historia exempla virorum, gloria rerum gestarum, ingenii ac virtutum
præ ceteris conspicuorum, seligeret, omissis iis, quæ Maro in necyia
sua recensuerat, et sic tam argumenti dilectu, quam ornatu
exquisitiore et doctrina, civium suorum animos teneret.
716. _lacrimas_ R. 1, Lefeb. «Sic forte amassem e v. 387, ni in
Virg. Æn. VI, 686, ploraret etiam Anchisæ umbra.» Quasi id non
passim obvium esset.
Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi
Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum,
Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.
Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.
721. _sæva securi_, qua suos et sororis filios feriri jussit, quod
notum ex Liv. II, 5. Cf. Virg. Æneid. VI, 819 et 825.
723. _Curium non umquam auro amicum_, quoniam aurum Samnitium
repudiavit, de quo vid. Val. Max. IV, 3; Aurel. Vict. 33; Juvenal.
XI, 78. Sententia languido ornatu elata; Ern. Similiter _amica luto
sus_ dicitur Horat. Epist. I, ii, 26, et similia al.
722. _Superos æquantem_ scripti, R. 2, Parm. Mars. in notis, et ad
marg. R. 1, ut I, 611, et inf. v. 789, 803. _Superis æquatum_ Ven.
Marsi et Cell.; non male, judice N. Heins. qui et _Superis
æquandum_ conjecit, _æquantum_ Tell. et R. 2. Vulgo _Superis
æquantem_: sed _Superis æquatum_, vel _se æquantem_, vel _Superos
æquantem_ emend. jam Dausq.
«Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ 725
Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem
Thybridis in ripas regem, solusque revulso
Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.
725 sq. _Hic visus orbus_, Appius Claudius Cæcus, qui pacem cum
Pyrrho ineundam gravi oratione dissuasit, quam Plut. in Pyrrho,
p. 394, excerptam tradit; de quo Flor. I, xviii, 20, ac Ovid. Fast.
VI, 203 seq. conferendi; Cellar. Withof. conjicit, _Rejecit visus
orbus_.
726. _ille_, Horatius Cocles, qui Porsenam _regem tulit_, h.e.
impetum ejus et Clusinorum sustinuit in primo aditu pontis sublicii,
eoque _pone_, post tergum suum, _revulso_ a Romanis, _regna
redeuntia_, reges, h.e. Tarquinios (v. ad III, 383, et X, 486),
redituros, reditum Porsenæ ope parantes ac sperantes (actus pro
conatu; v. sup. ad v. 523), _exclusit_ mœnibus Romæ. Res nota ex
Liv. II, 10. Conf. sup. X, 483 sq. Hanc pæne fabulosam audaciam, et
quasi Herculeum laborem, sibi quoque habet gallica historia in
fortissimo equite BAYARD. _Ed._
«Si tibi dulce virum, primo qui fœdera bello
Phœnicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille 730
Æquoreis victor cum classe Lutatius armis.
Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram,
Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa
Irarum servat rabiem: si jungere cordi est
Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.» 735
729 sq. Cf. ad I, 33 sq., et VI, 684 seqq.
732 seq. Hamilcaris umbra idoneo cum delectu juxta Lutatium
cernitur, cum quo ille vana pacis fœdera pepigerat; unde sensum
v. 738 sq. expedias licet; Ern.
733 sq. Cf. ad V, 673.
--_frons remitti_, vel _explicari_, _solvi_ et _exporrigi_ dicitur,
quæ serena ac læta est, ut contra, quæ gravis ac tristis,
_contrahi_, _adtrahi_, _adduci_.
735 sq. Conf. sup. ad v. 448.
730. _inclitus_ scripti, (teste N. Heins.) R. 2, Ben. _medius_ Ox.
R. 1, Med. Marsi, Mart. Herbip. aliæque edd. Utraque lectio in c.
Tell. reperta a Lef. qui tamen non monuit, quænam a m. pr. fuerit.
_Martius_ Basil. Wolfii et inde aliae.
731. _ultor_ pro _victor_ Put. Deinde _Lutatius_ scripti R. 1,
Parm. Med. et al. Vulgo _Luctatius_, quod vel metro adversatur;
conf. ad VI, 687.
733. _mesta_ pro _morte_ Ox. _meste_ Put. _mœsta_ Parm. _cæde_
R. 1, _veste_ et _in hoste_ alii, teste Lefeb. nescio qui. Deinde
_remissam_ conj. vir doctus, haud dubie Livineius, quod Cortius ad
marg. edit. suæ notavit. Sed vulgata lectio exquisitior est, vid.
not.
Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,
Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:
«Taliane, o fraudum genitor, sunt fœdera vobis?
Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora?
Bella tuus toto natus contra omnia pacta 740
Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes
Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte
Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.»
738. _fraudum genitor_; vid. ad III, 126 in Var. Lect.
739. _captus_; conf. ad VI, 689 in V.L.
742. _fervet Marte_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676.
743. _refluunt obstructi stragibus amnes_, ut sup. I, 47, 48.
737. _mitis_ quatuor scripti et R. 2, male.
739. _Haud_ prætulerit N. Heins. sublata interrogationis nota.
_Atque_ Put. quod recepit Lefeb.
741. _præruptis_ Putean. quod non displicebat N. Heins. qui
tamen malebat _perruptæ molibus Alpis_, ut _Alpis_ unitatis numero
dicatur, quod poetis non infrequens esse, multis exemplis docuit
Drak.
Post quæ Pœnus ait: «Decimum modo cœperat annum
Excessisse puer, nostro quum bella Latinis 745
Concepit jussu; licitum nec fallere Divos
Juratos patri: quod si Laurentia vastat
Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,
O pietas, o sancta fides, o vera propago!
Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato 750
Celsus abit gressu, majorque recessit imago.
744. Cf. I, 77... 119, et ad II, 349 sq.
745 sq. _Concepit bella_, v. ad I, 109.
747 seq. _Laurentia regna_; vid. ad I, 110.
[748.] _Phrygias vertere res_, evertere, delere Rom. imperium. Cf.
I, 514; II, 352.
750. Cf. I, 61 sq., 106 sq.
751. _major imago_; cf. ad VIII, 145, et Ovid. Fast. II, 503.
746. _placitum_ Put.
751. _incessit_ Put. quod ex Virg. Æn. I, 405, ad quem locum
Silius adluserit, petitum putat Lef. At h.l. non de Dea sermo est.
Exin designat vates, qui jura sub armis
Poscenti dederint populo, primique petitas
Miscuerint Italis Piræo litore leges.
Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora 755
Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos
Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto
Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,
Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans
Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci 760
Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.»
752. Decemviri legibus scribendis designantur, quorum historia nota
ex Liv. III, 31, 35.
--_sub armis_, quia tum penes Decemviros summa reipubl. erat; Ern.
Sed jungenda, opinor, verba _populo jura poscenti sub armis_: nam de
lege a Terentio lata nonnumquam tanta inter patres plebemque
contentio fuit, ut altera pars vi pelleretur foro. Conf. Liv. III, 9
et 11.
753 seq. _petitas Piræo litore_, Athenis: nam _Piræus_ portus
pagusque Atheniensis.
[754.] _Italis_, Italicis legibus.
757... 761. Conf. Virg. Æn. VI, 305... 330.
759. _Descendisse Erebo_; v. ad v. 708, et I, 439.
760 seq. _Umbrarum torrens_, ut _undæ_ IV, 159, ubi v. not. Conf.
ad IX, 250 sq.
--_inproba puppis_, id. qd.
--_capax moles_, h.e. magna cymba. Cf. ad I, 58, VI, 525.