Ascanium Volesus, projectis ocius armis,
Quo levior peteret muros, per aperta volantem 245
Adsequitur planta: dejectum protinus ense
Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus
Conruit ulterior procursus impete truncus.
245. _levior_, ut v. 171 et 227.
--_per aperta_, apertum, seu patentem campum, _volantem_, ut _per
apertum fugientes cervos_ dixit Horat. Od. III, xii, 8.
246, 247. Verba Maroniana Æn. IX, 770 sq.
248. _procursus impete_, ex nisu et impetu procurrendi: res ad
miraculum usque exaggerata; Ern.
246. _desectum_ malebat N. Heins. Sed vulgatam lect. bene firmavit
Drakenborch. imitat. Virgil. Æneid. lib. IX, v. 770.
Nec spes obsessis ultra reserata tueri
Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes 250
Infandum! excludunt socios: tum cardine verso
Obnixi torquent obices, munimina sera.
249. seq. Poeta expressit Liv. XXVI, 5, 6 (cf. ad v. 191 sq.) et
Virgil. Æn. XI, 883 sq.
--_obsessi_ Campani, qui duce Virrio eruperant in campum reclusis
portis (cf. v. 215 sq.), quum _mœnia reserata_ tuendi spes relicta
non esset, fuga repetunt urbem, et primi intrant, postremi vero ab
his, qui confestim portas claudunt, ne hostis simul inrumpat,
excluduntur.
251 sq. Vid. Var. Lect.
250. _precantes_, non _petentes_, Col. _Recipine precantes,
Infandum! excludant socii?_ perperam emend. et edidit Lefeb. qui
_excludant socii_ et interrogative in c. Tell. legi monet.
Præstiterit forte _excludunt socios, qui cardine verso_, porta
clausa, _Obnixi torquent obices_, eos refringere conantur.
252. _munimina sera_ Col. Oxon. Put. R. 2, probb. Draken. Lefeb.
et Ern. ut Silius dicat, sero Campanos adcepta clade et spe
salutis amissa obice portam muniisse, quam satius fuisset eam loco
non movisse obductamque tenuisse. Vulgo _munimina seræ_; non
inprob. Drak. modo _obicis_ scribatur: nam si _sera_ substant.
est, prior vocis syll. ubivis corripitur, neque obices sunt
munimina seræ, sed portarum: _munimina ahena_ corrig. Barth. Adv.
VIII, 7. _Obnixi intorquent obicis munimen ahenæ_, vel _munimina
ferreæ_, vel _ferrea_ N. Heins. Hoc præ ceteris placebat Drakenb.
ut obices non totæ ex ferro (v. IV, 23, 24), sed laminis ferreis
æneisque munitæ, ne dissecari possent (vid. Casaub. ad Æneæ
Tactic. c. 17, unde _postes ærati_, _ferrati_, _cardo æratus_,
_porta ahena_), intelligantur, et versus sit hypermetros, de quo
vid. ad IV, 187. Possit etiam τὸ _e_ in _ferrea_ elisum videri, de
quo vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 223, ubi etiam de h.l. egit. Si
quid tamen mutandum, malim cum Burm. reponere _munimina sæva_, quæ
socios excludebant; quod et mihi in mentem venit.
Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.
Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro,
Perfractæ rabido patuissent milite portæ. 255
253. _clausos_ in urbe; nisi malis exclusos intelligere, qui,
clausa porta, a Romanis premebantur cædebanturque, de quo v. Liv.
XXVI, 6.
254. Cf. V, 36, et XII, 613.
255. _rapido_ (h.e. raptim admoto urbi et fugientibus instante)
e scriptis recepere Draken. et Ern. Ego vulgatam lect. _rabido_
reduxi cum Lefeb. Nam Romanos Campanis institisse poeta jam
dixerat v. 253, unde furor, quo portas perfringere conantur, h.l.
aptior est.
Sed non in requiem pariter cessere tenebræ.
Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:
At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum
Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,
Tormentis finem metamque laboribus orat. 260
256 sq. Campanorum somnus erat turbulentus, Romanorum placidus ac
dulcis.
258 seq. Has deditionis causas Silius finxit, quia a tali reipublicæ
Campanæ statu non abhorrebant, et erant ornatui poetico aptiores;
Ern. Alias adfert eloquentior Liv. XXVI, 12 sqq.
256. _in requiem pariles_ opinabatur N. Heins.
257. _movit_ Col. _norit_ Put. Vulgo _novit_. Possis et _fovit_
auctore N. Heins.
Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus.
Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem,
Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;
«Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis
Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset, 265
Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:
Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi:
Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos
Portaret fasces nostro de nomine consul.
Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis. 270
261. Cf. omnino Liv. XXVI, 13 sq. «Virrius, defectionis ab Romanis
auctor,» Liv. l.c.
[262.] Cf. XI, 65 sq.; XII, 86.
264 sqq. Conf. XI, 59 sqq.
--_sceptra Ausoniæ_, alterum Consulem Rom. e Campanis creatum iri.
[265.] _dexter_, ut V, 227. Sic Æn. II, 433, _si fata fuissent, ut
caderem_. _Ed._
268. _vigor_, animus, audacia.
270. _Hactenus est vixisse satis_; v. ad IV, 795.
--_dum copia noctis_, mortis mihi consciscendæ. Cf. sup. ad v. 129
in Var. Lect.
261. _Mussat perfidia, et ductorque_, vel _ut ductorque_, vel
_Mussat perfidiæ structorque_ legendum censebat idem.
268. _Nec... afuit_ Col. Vulgo _Hoc affuit_, vel _abfuit_; male!
_æquus_ ed. Basil. Wolfii et inde aliæ.
270. _mortis_ pro _noctis_, vel _dum copia voti est_ corrig.
N. Heins. Conf. sup. ad v. 129. Vulgo post _satis_ punctum ponunt,
et Scaliger ita distinguebat seqq. _Dum copia noctis_, _Cui
cordi_, _comes_ (_æterna est A. ad u. L._) _petat ille_, etc. Ita
Cell. qui hanc poetæ mentem esse credebat: dum moram adhuc nox
concedit, cui cordi et commodum est, me sequatur ad ferale
convivium.
Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam
Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;
Et, victus mentem fuso per membra Lyæo,
Sopitoque necis morsu, medicamina cladis
Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.» 275
Hæc ait, et turba repetit comitante penates.
271 sqq. «Quibus vestrum ante fato cedere, quam hæc tot tam acerba
videant, in animo est, iis apud me hodie epulæ instructæ paratæque
sunt,» etc. Liv. l.l. c. 13.
273. «Alienatis mentibus vino ab inminentis sensu mali venenum
omnes sumserunt,» Liv. c. 14.
274. _necis morsu_, dolore, ut XVII, 345, ac _morsus curarum_ et
_exsilii_ ap. Ovid. ex Ponto I, i, 73; iii, 43. Conf. sup. ad VII,
271, et Ernesti clav. Cic.
--_medicamina cladis_, venenum, quod cladem arcet et _fata exarmat_,
h.e. crudele mortis genus nobis inminens et supplicium ab irato
hoste timendum propulsat. Conf. verba Virrii ap. Liv. loc. cit.
«Romanos Roma circumsessa... a Capua non averterunt: tanta aviditas
supplicii expetendi est... nos idem fecissemus, si data fortuna
esset. Itaque quando aliter Diis inmortalibus visum est, quum mortem
ne recusare quidem debeam; cruciatus contumeliasque, quas sperat
hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte, præterquam
honesta, etiam leni, possum,» etc.
273. _vinctus mentem_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met.
XI, 238. Id recepit Lefeb. Sed mentis potius alienatio designatur,
vid. not. Præterea et _vinciri_ et _vinci_ vino ac somno recte
dici monet Drak.
275. _ac_ Col. Vulg. _et_.
Ædibus in mediis consurgens ilice multa
Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.
Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.
Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus 280
Exsilio punita truci: despectat ab alto
Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.
Vox occulta subit, passim diffusa per auras:
280 sq. Cf. XI, 158... 258 et 377 seq. Versus præclari de fide
constanter servanda. _Fidei_ Deæ ministerio poeta usus erat et sup.
II, 479 sqq. Saguntinis ibi propitia, Campanis perfidis h.l. infesta
bene fingitur.
[281.] _ab alto_, de cælo.
282. _Sacra Fides_; v. ad I, 481, et ad II, 479 in Var. Lect.
283. _Vox occulta_ Fidei, in nubibus abditæ; nisi malis Erinnyos,
quod ex v. 291 seq. probabile fit.
--_subit_, ut al. _venit_, h.e. audita est, _passim diffusa per
auras_; cf. IV, 260, ubi v. Var. Lect.
278. _auspicium_ melius videbatur D. Heins. Vulgatum recte
defendit Dausq. coll. III, 627, et aliis, qui sepulcrum adpellant
_diversorium_, _portum corporis_ et καταγωγεῖον, v.c. Prudent.
Hamart. Enn. ap. Cic. Tusc. I, 44. et Antiphane. Præterea h.l. de
convivio agitur.
281. _Exsilio punita. Truces despectat_ conj. N. Heins.
283. _auras_ scripti et R. 2, quod recepi cum Lef. Vulgo _aures_;
cf. not.
«Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro:
Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro 285
Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum
Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,
285 sq. _castam servate fidem_; cf. ad I, 481; II, 700 sq.
--_fulgentia ostro regna_ pro imperiis summis, splendidissimis,
inusitate dictum et incommode, nisi sub regnis munera intelligas, ad
quorum splendorem purpura pertinet; Ernest. Idem. V.C. verba _dubio
rerum_ dandi casu adcipit pro, ei, cujus spes dubiæ, tenues sunt, ut
mox dicitur. Ego _dubio rerum_ docte positum crediderim pro, in
dubio rerum statu et eventu, in rebus dubiis, ut _in dubiis_ sup.
I, 562.
287. _tenuis_ suspicabatur N. Heins. idque recepit Lef. e c.
Put. et R. 2. Sed Drak. jam monuit, ex mente Silii omni eum luctu
e ærumnarum genere mactatum iri, non qui tenuem et minus potentem
amicum, quum ei adhuc subpetat spes, relinquat, sed qui amicum in
rebus dubiis ac _tenui spe_ (ut ap. Liv. XXV, 38; Cic. pro Rosc.
Com. 14 al.) deserat.
Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit
Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper
Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque 290
Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque
Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,
Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.
289 sqq. _Erynnis_ advocatur in desperato consilio Virrii, noto more
poetarum: nam Furiis agitantur homines scelerum sibi conscii, et
illæ ipsæ sunt ultrices perfidiæ aliorumque flagitiorum; Ern. A
Furiis quoque homines, tam probi quam inprobi, in furorem aguntur,
iisque tribuitur, quod insania efficit. Cf. ad II, 595, et 609 sqq.
Ibi lampada Phlegethontis in undis tinctam quassat Erinnys, qua
instincti Saguntini rogum exstruunt; h.l. _pocula Stygio tabo_, h.e.
atro ac mortifero veneno, vel potius ex Styge hausto, cujus aqua
certe epota illico necat (v. Plin. II, 103 seu 106; lib. XXX, 16;
XXXI, 2, seu 19; XXXIX extr. Pausan. Arcad. c. 18; _l’Hist. de
l’Acad. des Inscr._, T. IV, p. 554). Cf. inf. XIV, 99.
291. _namque_ Col. idque ex conj. D. Heins. recepit Cell. Sed τὸ
_jam_ h.l. aptius et Silio in deliciis est.
292. _et_ deest in Put. _ut abdita_ edidit Lefeb.
Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo
Porrigit, et large pœnas letumque ministrat. 295
Virrius interea, dum dat penetrare medullas
Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret
Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.
294 seq. _spumantia Porrigit_ Virrio ac XXVII senatoribus, et ita
_large pœnas letumque ministrat_, omnes necat ac perfidiam eorum
punit.
[295.] _ministrare_ verbum conviviale. Cf. ad II, 674 in V.L. et
Burm. ad Petron. Sat. c. 31.
296 sq. «Venenum omnes sumserunt: inde misso convivio, dextris inter
se datis, ultimoque complexu, conlacrimantes suum patriæque casum,
alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt,» etc., Liv. XXVI, 14.
--_dum dat_, concedit, _Exitio_, veneno letifero, dum sinit veneni
vim _penetrare medullas_.
[297.] _Exitium_, _pernicies_, _pestis_, _lues_, ὀλεθρος, dicitur
poetis omne, quod noxium et exitiosum est. Vid. ad I, 174. «Inpletæ
cibis vinoque venæ minus efficacem in maturanda morte vim veneni
fecerunt,» etc., Liv. l.c.
298. _Jungentum fata_, senatorum, qui cum ipso perfungebantur,
fato, seu voluntariam mortem obpetebant.
--_subici_; v. ad I, 113.
298. _Jungentum_ Colon. _Jungent tum_ Oxon. Vulgo _Jungere tum_.
Deinde _subici_ tres scripti et Rom. 2. Vulg. _subjici_,
claudicante versu.
Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat.
Jamque superstantem muro, sociosque Milonem 300
Voce adtollentem pubes campana videbat.
Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt
Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas
Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,
Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. 305
299. _Stringebant tenebræ metas_, ut V, 24, ubi v. not.
--_victorque_ Romanus _ruebat_, inrumpebat, vel muros adscendebat;
quod primus fecisse fingitur _Milo_, de quo cf. v. 365. Is _socios
voce adtollit_, dum læto eos clamore et hortatu ad murum
adscendendum excitat.
302 sqq. «Postero die porta Jovis, quæ adversus castra Romana erat,
jussu proconsulis aperta est... et C. Fulvius legatus senatum
Campanum (qui non cum Virrio et XXVII senatoribus necem sibi
consciverant) _ire in castra ad imperatores Romanos jussit_,» etc.
Liv. XXVI, 14.
305. _Tyrio hospite_, hospitio, amicitia et fœdere, cum Pœnis
juncto.