Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus
Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.
307. _nullique hominum lacrimabile vulgus_, ut ap. Hom. οἱ τυχόντες
et ἀκλαυστοι, qui in bello, vel nullum, vel ἄκριτον, commune cum
multis, non singulare, nanciscuntur sepulcrum; D. Heins. Aptior est
Drak. nota: Merito suo hæc plebem Campanam pati, nec dignam esse,
quæ defleatur, innuere vult Silius: nam ingens eam momentum ad
defectionem adtulisse patet ex lib. XI pr., et Liv. XXIII.
307. _illacrimabile vulgus_, vel _multisque hominum lacrimabile
v._ emend. Dausq.
Stabant innixi pilis exercitus omnis,
Spectabantque viros et læta et tristia ferre
Indociles, nunc propexis in pectora barbis 310
Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem
Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis
Femineum tenues ululatum fundere in auras.
308. _innixi pilis_, ut apud Virg. Æn. IX, 229. Conf. ad IV, 550.
--_exercitus_ Romanorum _stabat exspectans signum mœnia_ diruendi,
v. 315.
309 sq. _et læta et tristia ferre Indociles_ præclare dicuntur
cives Capuæ, qui olim, fortuna superbi, poposcerant, ut alter Consul
Rom. e Campanis crearetur (vid. XI, 59 seq.), et nunc, saluti suæ
desperantes, femineo plangore urbem complent; qui itaque luxuria
diffluentes neque secundam neque adversam fortunam sapienter ferre
didicerant, in illa animi nimis elati ac insolentis, in hac nimis
fracti ac humilis. Cf. VIII, 544 sq.
310 sq. Cf. ad VI, 560 seq., et XII, 597 seq. De _propexis_, h.e.
promissis _barbis_, vid. Heins. ad Ovid. Amor. III, i, 7, et Fast.
I, 259, et de hoc summi mœroris indicio Intpp. ad Suet. Calig. 24;
de præcepto autem grammaticorum, qui barbam de homine, _barbas_ de
animalibus dici notant, Burm. ad Petron. Sat. c. 99, et Beroald.
Adnot. in Serv. p.m. 265, quos Drak. laudavit. Poetas præterea
plurali ac singul. numero indifferenter uti vel tironibus notum est.
313. _ululatum fundere_; v. ad XII, 292.
308. _omnis_, non _omnes_, ed. Gryph. Raphel. et R. 1, ad marg.
prob. N. Heins. ut metro consulatur. Vide eum ad Ov. Met. IX, 425,
et nos sup. ad XI, 232.
310. _propexis in pectore barbis_ suspicari possis coll. Virg.
Æn. X, 838. Sed vulgata quoque lectio recte se habet.
313. _effundere_ conj. N. Heins.
Atque ea dum miles miratur inertia facta,
Exspectatque ferox sternendi mœnia signum, 315
Ecce repens tacito percurrit pectora sensu
Relligio, et sævas componit numine mentes;
Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno
In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,
Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ 320
Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,
Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis
In spatium inmensum campis habitanda relinqui
Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ
Languescunt animis, et vis mollita senescit. 325
316. Poeta urbem servatam dicit partim ob religionem Jovisque
voluntatem, partim v. 323, ut Livius, XXVI, 16, «propter præsentem
utilitatem et agrum, quem omni fertilitate terræ satis constabat
primum in Italia esse.» Aliæ causæ latent in vs. 318... 322, qui
spectant ad illa Liviana ibid. «non sævitum incendiis ruinisque in
tecta innoxia murosque; et cum emolumento quæsita etiam apud socios
lenitatis species, incolumitate urbis nobilissimæ opulentissimæque,
cujus ruinis omnis Campania ingemuisset.» Nec male poeta templorum
et antiquitatis urbis rationem habuit. Quæ vero finxit vers. 326...
347, ad ornatum poeticum pertinent.
317. _componit mentes_, ut XI, 350.
318. _velint_, ut II, 518.
321. Conf. ad XI, 30 et 297 sq.
322. _Non cuiquam visus_, more Deorum, qui nube vel caligine
involuti cum mortalibus agere solent. Cf. Heyne Exc. XIII ad Virg.
Æn. I.
--_refusis_, expansis, _In spatium immensum campis_, cf. ad
III, 464.
325. _senescit_, inminuta est. Cf. ad II, 457.
319. _traxisse_ Col. Oxon. et Tell. cum Parm. Ben. Ald. Florentina
Juntarum, Nut. Gryph. Raphel. _struxisse_ Put. Vulgo _transisse_.
De singul. num. _cinerem_ conf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. I, 24.
Pan Jove missus erat, servari tecta volente
Troia, pendenti similis Pari semper, et imo
Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.
326. _tecta Troia_, ut _Dardana mœnia_ XI, 30, ubi v. not.
327 sq. Locus class. de _Pane_ ejusque habitu, in quo poeta Hymnum
Hom. ante oculos habuisse videtur, quocum conferendus est Orphicus
Hymn. X, et Val. Fl. III, 47 seq. De utroque hymno et de tota fabula
v. Hermanni Mythol. Lyricorum p. 188 seq., et Heyne _antiq. Aufsätze
Fasc._ II, p. 53 sqq. Incessus deorum plerumque fingitur levis,
celer, suspensus, pendulus (_schwebend_), _pendenti ac volanti
similis_, ut se per auras _librent_ (cf. v. 337), et _vix terræ
inscribant vestigia_, h.e. eam pedibus adtingant. Vid. Heyne Exc.
XIII ad Virg. Æn. I, et Köppen ad Hom. Iliad. δ, 75 seq.; ε, 778; ν,
62 et 70. Dii præterea agrestes ac silvestres sunt agiles, leves,
veloces, leviter salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι (v. ad III, 394, et Jani
ad Horat. Od. I, xvii, 1), unde et Pan ipse σκερτητὴς, περίδρομος et
σύγχορος νυμφῶν dicitur in Orph. Hymno X.
--_imo cornu_, ungulis corneis: _imo_, ad differentiam ejus, quod
summum est et in fronte protuberat; quod jam monuit Gronov. Obss. I,
17. Nam Pan non modo duo _cornua parva_ in _fronte_ habet (cf.
v. 332 et de origine hujus commenti sup. ad I, 415, et Herman. l.c.
p. 188), unde δικέρωτης dicitur Hom. l.c. et Ζεὺς ὁ κέραστης, Orph.
sed etiam pedes cornutos, _cornipedem plantam_ inf. v. 338, unde et
ipse vocatur _cornipes_, _capripes_, ἀιγοπόδης, Hom. ἀιγομέλης,
Orph. κεροβάτης, Hesych. et Suid.
327. _imo_ Col. ut conj. Gron. Obss. I, 17, Vulgo _uno_: male!
_unco_ corrig. Barth. Adv. VIII, 7. At vid. not.
Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra
Verbera læta movens festa per compita cauda. 330
329. _Dextra_ tenet ac _movet verbera_, _cæsa capra_, h.e. flagellum
ex pelle caprina factum.
--_lascivire_ hic notare videtur petulans et protervus esse, ita ut
omnis absit obscœnitas; Drak. coll. Liv. I, 5 (_nudi juvenes, Lyceum
Pana venerantes, per lusum atque lasciviam currunt_), Budæo ad Pand.
p.m. 619, et Gron. Obss. III, 4.
--_Tegeatide_, epith. orn. Tegeæa, seu Tegeatica, h.e. Arcadica, a
Tegea, urbe Arcadiæ: nam Pan ἐπιχώριος Arcadiæ Deus, qui in ea
ejusque oppidis montibusque, inpr. Mænalo, Lycæo, et Parthenio,
potissimum colebatur. Conf. inf. v. 345 sq., et Spanhem. ad Callim.
H. in Dian. v. 87... 89.
330. Poeta adludit ad. Lupercalia, festum Panis (unde forte _festa
cauda_), quo discurrebant Luperci et scuticis, e corio caprino
factis, percutiebant manus ac terga obviorum, præcipue mulierum, quæ
ita fecundæ fieri credebantur: quod vel tironibus notum ex Ovid.
Fast. II, 425 seq., et V, 102, ubi v. Heins. Cf. V.L.
330. _festo ludo_ et _Verbera feta_ (hoc est fecunda, ut ad
Lupercos et Lupercalia adludatur, quibus steriles matronæ se
percutiendas dederint) emend. N. Heins. h.l. et _cæsæ Tegeatica
capræ Vellera secta movens festo per compita ludo_ in curis
secundis ad Ovid. Fast. V, 102. Ego nihil mutandum crediderim,
excepta _festa cauda_, pro qua _festo cursu_, seu _saltu_, seu
_ludo_ reponendum videtur.
Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,
Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:
Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.
331. Conf. Ovid. Epist. Her. V, 137, et Met. I, 699; XIV, 633; Heyne
ad Virgil. Ge. I, 20, atque Ecl. X, 24; Heins. et Burman. ad Valer.
Fl. III, 50, et, ubi ratio hujus commenti redditur, Geopon. Græc.
XI, 10.
332. Conf. ad v. 327 sq. Observent tirones cum delectu eleganti
posita verba _erumpunt_, _stant_, _cadit_ pro vulgari, habet cornua
in fronte, erectiores aures, barbam; Ern.
--_fronte rubicunda_, moris, ebuli succo et minio. Vid. Serv. et
Heyne ad Virg. Ecl. II, 31; VI, 22; X, 27.
333. _Stant aures_, erectæ sunt et acutæ. Sic _stare_ I, 527; IV,
142, 620; V, 319, 521 et al. Contra _cadit barba_, promissa est, et
_hirsuta_ (qualis conspicitur in Mus. Florent. T. I, t. 86, n. 6.
Begeri Thes. Brand. T. III, pag. 448. _Mariette, pier. grav._ T. II,
P. II, p. 27); unde Pan. ἠϋγένειος, Hom. quod leonis et pardi
epitheton est Iliad. ο, 275; ρ, 109 al.
331. _opaca_ mendose ed. Marsi Ven. posterior et inde aliæ.
332. _erepunt_ conj. N. Heins. ad Ovid. Met. XV, 621, et Fast.
V, 102. Sed in notis ad h.l. nihil mutandum censet et confert
Oppian. Cyneg. III, 474, de camelopardali, Ἐκ δὲ μέσης κεφαλῆς
δίδυμον κέρας ἰθὺς ὀρούει. Putabat tamen h.l. et _vara cornua_ pro
_parva_ legi posse, de quibus vide eum ad Ovid. Amor. I, 3. Bene
autem monet Drak. in bove quidem _vara_ et distorta cornua
laudari, et parva in vitio poni; at Pani non bovina cornua, sed
caprina tribui, quæ retro flexa et parva sint, non _vara_.
333. _imoque_ Col. quod displicebat N. Heins. quum _imo cornu_
paulo ante (v. 327) præcessisset. Hinc vulgatum _summo_ (h.e.
extremo, ut ap. Martial. XII, 78, _Stans summos resupinus usque in
ungues_) retinendum, vel potius _simoque_ castigandum putabat,
quam ingeniosam conj. recepit Lefeb. neque inprobavit Drak. nam
Pani, Faunis, Satyris ac Silenis nasus mentumque resimum tribuitur
ipsique _simi_ vocantur, ut capellæ et capri, quorum facie fingi
solent. De hac voce vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 754, et Met.
XIV, 95.
Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum
Velat grata latus teneræ de corpore damæ. 335
Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes,
In qua non, librans corpus, similisque volanti
Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.
334. _Pastorale baculum_ Pani tribuitur, quia armenti pastorumque
curam gerere credebatur; Drak. inde et νόμιος dicitur Hom. _baculum_
pro vulg. _baculus_. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 681.
335. Pan nebride, vel stellata pelle pardi, seu leopardi, indutus
fingitur. Cf. Phurnut. de N. D. c. 27. Serv. l.c. et _Montfauc.
Suppl. aux Antiq. expl._ T. I, pl. 64. Pan λαῖφος δ’ ἐπὶ νῶτα
δαφοινὸν λυγκὸς ἔχει apud Hom. Hymn. v. 23 de quo v. Hermanni
Mythol. Lyric. not. 351.
336. Describitur Pan οὔρειος (Eurip. Iphig. in Taur. 1126),
ὀρεσιβάτης (Sophocl. Œd. Tyr. 1110), et _montivagus_; Drakenb. Conf.
Hom. Hymn. v. 6 sqq. et Ovid. Fast. II, 285 seq.
337. _librans corpus similisque volanti_; conf. sup. ad v. 327, et
I, 317; V, 284; XII, 94.
338. _Cornipedem præcisa_; cf. ad v. 328.
335. _rapta_, h.e. corpori damæ derepta, pro _grata_ malebat
N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52; XV, 304, et Fast. V,
102: _teneri_ pro _teneræ_ tacite reposuit Lefeb. invitis libris;
conf, tamen Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 28, et Ge. III,
539.
337. _In quam_ recte, puto, emend. Lefeb.
Interdum inflexus, medio nascentia tergo
Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ. 340
Obtendensque manum solem infervescere fronti
Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.
341 sq. Videtur Silius imaginem ante oculos habuisse, quum hæc
scriberet; Ernest. Ita non Pana quidem, sed alium quemdam exhibet
gemma (in Gorlæi Dactyl. P. II, n. 9), Drak.
--_Obtendens_; cf. ad III, 613 in Var. Lect.
Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque
Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,
Arcadiæ volucris saltus et amata revisit 345
Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro
Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.
343. _mandata dei, Jovis_, v. 326.
344. _permulsit corda furentum_, nam Pan Deus hilaris, λιγυρῇσιν
ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς, et ἡδυγέλως, Homer. Hymn. 24, 37, nec non
Πειθοῦς pater. Πᾶνα δέ μεν καλέεσκον, ὅτι φρένα πᾶσιν ἔτερψε, ibid.
v. 47, quæ tamen etymologia est inepta.
345. Cf. ad v. 329, et I, 27.
346. _Mænala_, ut _Taygeta_ IV, 363, ubi v. not. Pan, Deus
pastoralis, canit _calamis_, fistula, σύριγγι, et hujus quoque
inventor fuisse fingitur; quod notum vel ex Ovid. Met. I, 689...
705; Virg. Ecl. II, 31 seq.; Pausan. Arcad. c. 38.
--_argutis Dulce_, dulciter, _sonat calamis_, ut in Hom. Hymno,
v. 15, δονάκων ὑπὸ μοῦσαν ἀθύρων Νήδυμον... χέει μελίγηρυν ἀοιδήν,
et v. 24, λιγυρῆσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς.
--_de vertice sacro_, Mænali, montis ipsi sacri.
347. _ducit cantu_, adficit, et oblectat, eoque movet et ad
obsequium suaviter trahit; Cell. et Drakenb. coll. XV, 458. Claud.
Cons. Mall. Theod. 20, et Præf. in Rufin. I, 13. Sed Pan potius
cantu fistulæ _stabula_, h.e. oves et armenta (v. ad III, 383), ut
Amphion et Orpheus cantu lyræ feras, lapides aliasque res inanimas,
_duxisse_, ad se adlexisse, fingitur, quod ad summam cantus vim
atque præstantiam adumbrandam spectat. Cf. ad I, 96; XI, 441 sq.,
464 seq., et Broukh. ad Prop. III, i, 41.
344. _perfulsit_ et _præfulsit_ quidam.
345. _volucer_ legendum censebat N. Heins. Sed vid. ad X, 351.
346. _Tegeæ de vertice sacra_ (nam _Mænalus in Tegea_, teste
Vibio Sequest. qui tamen poetas magis, quam geographos sequi
solet) conj. idem; et v. 347, _sonans_, quod tacite, sed recte,
opinor, recepit Lefeb.
At legio Ausonidum, flammas ductore jubente
Arceri portis, stantesque relinquere muros,
(Mite decus mentis) condunt ensesque facesque. 350
Multa deum templis domibusque nitentibus auro
Egeritur præda, et victus alimenta superbi,
Quisque bonis periere, virum de corpore vestes
Femineæ, mensæque alia tellure petitæ,
Poculaque Eoa luxum inritantia gemma. 355
348. Romani jussu Fulvii non delent Capuam. Cf. v. 315 sq.
351 sq. Poeta, qui adripit quidquid potest, si id modo ornatum
epicum capit, exaggeravit, quæ de conlatis spoliis memorat: apud
Liv. XXVI, 14, ejus rei levia tantum vestigia reperiuntur; Ernest.
Nescio tamen, utrum historico id magis an poetæ vitio vertendum sit:
nam spolia opulentissimæ urbis inmensa fuisse probabile est. Conf.
XI, 38 seq. Sed vid. Liv. XXVI, 34.
353 sq. _Femineæ vestes_, non tam ob formam, quam materiam, scil.
subsericæ, Coæ, aliæque, quas vix feminas, multo minus viros decere
Romani putabant: nam Silius h.l. ad sui seculi mores respexisse
videtur; Drak. coll. locis simil. Lucan. I, 163 sq., et Petron. Sat.
c. 119. Idem putabat, poetam quoque, ut sup. XI, 40, ad colorem
vestium respexisse videri posse; quod mihi non persuasit. Cf. Intp.
ad Juvenal. II, 65 seq.
[354.] _mensæ alia tellure petitæ_, citreæ, quas ex Africæ silvis
advectas Romani insano pretio emebant; Drak. coll. Intpp. ad Petron.
l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 9, et Kobierz. de luxu Rom. II, 10. Vid.
et VV. DD. ad Juven. I, 75 et 137.
355 sqq. De poculis _gemmeis_ ac _cælatis_, v. Intpp. ad Juvenal. I,
76, et V, 38 sq. Draken. laudavit Kobierz. l.c. Meurs. de luxu Rom.
c. 8; Cerd. ad Virg, Ge. II, 506, et Æneid. I, 728.
Nec modus argento, cælataque pondera facti
Tantum epulis auri; tum passim corpora longo
Ordine captiva, et domibus depromta talenta,
Pascere longinquum non deficientia bellum,
Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ. 360
[356.] _pondera auri_, _epulis tantum facti_, vasa aurea magni
ponderis, in usum convivalem facta.
359. Pecunia subficiens sumtibus in bellum, quamvis diuturnum,
faciendis.
360. Silius respexit ad innumeram servorum turbam, inpr. ad
convivia, quam ditiores Romani alebant; Draken. qui contulit sup.
XI, 274 seq.; Quintil. Declam. XIII, pag. 237; Reines. et Burm. ad
Petron. Sat. c. 37 et 47; Kobierz. l.c.