Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos
Venturam cæli rabiem; modo patria virtus
In dextras redeat, nec Romam exscindere Pœni 670
Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem
Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis
Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent
Stagna cruore virum? «Pugnat pro mœnibus, inquit,
668 sqq. Bene Ernesti Vir. Clar. «Spernens irata numina Hannibal
spondet militibus suis, si modo fortes futuri sint, similem diem in
posterum numquam rediturum esse. Non poterat superba inpietas
hominis luculentius et invidiosius adumbrari. Scilicet artem nunc
poetæ, non rei dignitatem exploramus.» Egregie autem singula
respondent personæ partibusque Hannibali a poeta adsignatis. Conf.
I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255.
--_Durat_; cf. ad II, 463; VI, 308; Virg. Æn. I, 207, ubi v. Cerda
et Heyne.
672. _Invicti Jovis_; vid. Doering. ad Cat. 64, 204.
--_sterneret_, stravisset sc. hostium cadaveribus.
673 seq. _Ætolos campos_, ut I, 125.
--_Tyrrhena Stagna_, Trasymenus lacus in Etruria.
668. _obfirmans_ legendum putabant Cort. et N. Heins. aut
_adfirmans_ eodem sensu adcipiendum, ut ap. Catull. Epigr. 77, et
Cic. ad Att. I, 7, ubi _in iracundia adfirmatior_. in vett.
quibusdam exemplaribus non _obfirmatior. ipso_ Oxon.
669. Vulgo _Venturam crebroque diem_, quæ mendosissima esse, vix
est quod moneam: _crebra_ Col. Hinc optime Lefeb. reposuit
_Venturam cæli rabiem_, quod recipere non dubitavi; cf. II, 290,
et Virgil. Æneid. V, 802. Minus certe probabiles sunt aliorum
intpp. conjecturæ. _Ventorum e cælo rabiem_, vel, quod nostram
lectionem proxime adcedit, _Venturam cælo rabiem_, emend. Dausq.
_non u. s. in ipsos, Venturam retroque luem_, (non contra ipsos
venturam luem, sed retro contra hostes ituram) vel _in ipsos
Venturam, retro ire luem_, vel _diem_, filiam jovis, quum ipse
_Diespiter_ dicatur, Barth. Adv. V, 6: _Sævituram æthræ rabiem_,
vel _Venturam hanc æthra rabiem_ N. Heins. _Ventorum restare diem_
Livincius.
670. _ne_ ed. Junt. et aliæ inde expressæ.
672. _latuisse_, non _jacuisse_, Col. _Invisi Jovis_ conj.
N. Heins. inprob. Draken. qui hæc notat: «Quum Hannibal se Romanos
ad Trasymenum lacum ac Cannas devicisse glorietur, Jovem, qui eos
tuebatur, per ironiam _Invictum_ vocat.»
Si rector Superum tot jactis fulmine telis, 675
Inter tot motus cur me contra arma ferentem
Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces
Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque,
Qua vobis, quum pacta Patrum, quum fœdera adessent,
Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat; 680
Donec equum Titan spumantia frena resolvit.
675. _telis_; v. ad I, 253, et IX, 538. Cf. V.L.
676. Cur me sibi resistentem Jupiter non puniit? non numen ergo
esse, cui Pœni cedant, sed ventorum et tempestatis fortuitum casum,
patet; Cell. Ordo verborum est: _Si rector Sup., tot jactis_, quum
tot homines dejecit, _fulmine pugnat pro mœnibus, cur me contra_
Jovem _arma ferentem adflixisse telis_, fulminibus, _piget inter tot
motus_, in tanta tempestate et clade? Sed præstiterit interpunct.
vulgari servata legere _fulmine teli_, hoc est, telo, seu fulmine;
Lenz.
677. _hiemi_, ut III, 197.
678 seq. Hæc spectant ad initium belli Punici II, quo fœdus ruptum,
et arma iterum capta sunt; quod etiam Lenz. monuit. Cf. I, 8... 11.
681. Cf. VI, 1 sq.
675. _fulminis alis_ non male opinabatur N. Heins. h.e. fulminibus
alatis, ut _ni Jupiter æthere vulso Pacificas rubri torsisset
fulminis alas_ ap. Claud. R. Pros. II, 229; cf. not. ad VIII, 476.
P. Burmannus malebat, _pugnat pro m. i. Si rector Superum, cur
tactis fulmine telis Inter tot motus cur me_, etc. ut τὸ _cur_
repetatur; vel _Superum; tot tactis fulmine telis, Inter tot
mortes_, etc., ut insultet Jovi, qui, fulmine tactis armis et
telis, plurimos milites in terram prostraverit, Hannibalem vero
non adflixerit. Vulgata certe lectio, _jactis fulmine telis_,
languet.
679. _vobis_, non _nobis_, Col. R. 2, Parm.
681. _resolvat_ R. 1, Parm. Med. Rectius, judice N. Heins.
Nec nox composuit curas, somnusve frementem
Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores.
Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum
Increpat, atque armis imitatur murmura cæli. 685
684. _trepidos_, bis tempestate repulsos.
685. _Increpat clipeo_, ut Mars ap. Virg. Æn. XII, 332, _Sanguineus
mavors clipeo increpat_, ubi v. Heyne. Ita et fulmina adcensis
ignibus imitatur v. 700, ut vanam tempestatis ipsiusque Jovis vim
eludat trepidosque erigat milites, qui cum numine sibi pugnandum
credebant.
684. τὸ _arma_, vel, quod mox sequitur, _armis_ mendosum videtur,
certe aures obfendit.
Ut vero adcepit, tantum confidere Divis
Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras
Auxilia, et noctu progressum mœnibus agmen:
Sic agitare fremens obsessos otia, jamque
Securam Hannibalis Romam, violentior instat. 690
686 sqq. «In religionem ea res apud Pœnos versa est. Minuere etiam
spem Hannibalis aliæ, parva magnaque res: magna illa, quod, quum
ipse ad mœnia urbis Romæ armatus sederet, milites sub _vexillis in
supplementum Hispaniæ_ profectos audivit; parva, etc. His motus ad
Tutiam fluvium castra retulit;» Liv. XXVI, 11. Poeta autem ita rem
variavit, ut potius eam ob causam _violentius institerit_, et Jovis
demum Junonisque interventu a vesano conamine et consilio, Romæ
Capitoliique Jovi sacri, obpugnandi deterritus sit. Quod commentum
et Hannibalis et Urbis dignitati consentaneum est, atque desumtum ex
Virg. Æn. II, 588... 623, ubi Venus Æneam ab audaci consilio Trojæ
defendendæ revocat. Ibid. v. 604 sq. Venus Æneæ, ut inf. v. 707 sq.
Juno Hannibalis visum acuit, ut varias urbis partes et Deos, qui
ipsi eas evertant, videre possit. Colles tamen Romæ et campus
Martius, quos Juno Pœno ostendit, a Diis tutelaribus ac præsidibus
defenduntur, non diruuntur. Livius bis tantum, epitomator vero ejus,
ut Silius, ter Hannibalem impetum in Romam fecisse memorat. Polybius
neque repetiti impetus, neque tempestatis mentionem facit: unde tota
hæc historia Lenzio V.C. fabulosa videtur. _Ed._
687. _Bætis ad oras_, in Hispaniam. Cf. ad I, 146.
689. _fremens_, etc., indignans, Romam obsessam tam securam esse et
metu vacuam.
Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram
Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo:
«Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque
Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci
Addes frena viro? fuerit delere Saguntum, 695
Exæquare Alpes, inponere vincula sacro
Eridano, fœdare lacus: etiamne parabit
Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?
Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes,
Et parat adcensis imitari fulmina flammis.» 700
693. _conjuxque sororque_ secundum mythum antiquissimi temporis, quo
sorores etiam fratribus nubebant. Confer Virg. Æneid. lib. I, 47,
ibique Heynium et Cerdam.
695 sqq. Cf. VI, 600 sq.
--_Addes frena_, bellandi pugnandique ardorem injicies. Cf. I, 36
seq.
--_Fuerit_, ut _Fas fuerit_ VI, 604. Vid. ad I, 163.
--_Exæquare_, adscendere et superare.
--_inponere vincula Eridano_ ut _claudere cadaveribus_, vel _cæde_
Eridanum, vel Trebiam sup. IV, 621; VI, 708; XI, 138. Ita et Ernesti
V.C. hæc verba interpretatur. Marsus vero ad pontem retulit, quo H.
junxerit fluvium et transierit. Sic _magno vincula Ponto jacta_
(h.e. Hellesponto a Xerxe injecta) dixit Virgil. Cul. 30.
--_inponere vincula Eridano_, subigere regionem juxta Padum; Lenz.
coll. III, 511; Claudian. Laud. Stil. III, 23; Ovid. Fast. I, 285.
_Ed._
--_Eridano_ pro Trebia et Ticino. Vid. ad I, 132, et XI, 138.
--_sacro_; v. ad v. 215.
[697.] _fœdare_ sanguine _lacus_, Trasymenum lacum.
698. Capitolium.
700. Cf. ad v. 685.