Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes
Spectando partes, ni magno turbine adesset 570
Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta.
Tum demum castris turmas inflexit ovantes
Spectata ductor satiatus pectora Roma.
569 seq. Cf. Liv. XXVI, 10.
--_legeret_, legisset, _visu_, oculis quasi percurrisset,
cognovisset, ut ap. Virg. Æn. VI, 755.
571. Q. _Fulvius_ Flaccus, a Capua obsessa Romam cum exercitu
profectus, ceteris ducibus Romanis ibi relictis, unde _haud tota_,
etc. Conf. Liv. XXVI, 8... 10.
572. _inflexit_ Col. Put. Parm. _influxit_ Oxon. teste N. Heins.
sed, si Barthio Adv. V, 6, fides habenda, _suffluxit. inflixit_
R. 1, et Med. _induxit_ ad marg. R. 1; _infœlix_ Mars. et Mart.
Herbip. _suffexit_ Nicander et alii; _suffixit_ Gryph. et al.
_subduxit_ conj. Burm. _suspexit_, _suffecit_ et _suffexit_ Dausq.
qui et _suffixit_ tuebatur.
573. _Spectanda_ Putean. et hinc Lefeb. coll. XI, 260. Sed nunc
Hannibal jam spectaverat urbem.
Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit
Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores, 575
Effundit rupto persultans agmina vallo,
Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra,
O socii, decora, et sacras in sanguine dextras,
Vobis ite pares, et tantum audete sub armis,
Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem; 580
Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.
574. Cf. Liv. XXVI, 11; Virg. Æn. III, 588 sq.; IV, 6, 7, _aurora
polo dimoverat umbram_; et VII, 148.
575. _Aurora revocat labores_ Solis, eum ad cursum diurnum vocat;
Lenz. coll. Ovid. Met. II, 144. Immo, Aurora labores suos, cursum
suum, _revocat_, repetit, renovat.
576. _Effundit_, ut II, 151, ubi v. not.
577. _quantum clamare valet_, scil. clamat: Oro vos, vel obtestor
_per plurima_, etc. Vid. ad I, 658.
578. _sacras in sanguine dextras_, dura brevitate dictum pro, per
dextras vestras sanguine hostium fuso _venerabiles_; Ern. Conf. ad
VII, 9, et h.l. Var. Lect.
--_sacras in sanguine dextras_, sacratas, inbutas, cædibus; et
_vobis pares_, ita ut vobis dignum est, et pristinæ virtuti vestræ
respondet; Lenz.
579. _Vobis pares ite_, tam fortes, ut olim et hactenus, vos
præstate. Cf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XX, 62 et inf.; XV, 445.
581. _restabit_, supererit; nam Roma capta, urbes et provinciæ
Romanorum imperio subjectæ, sponte Pœnis se submittent. Nihil est
itaque, quod τὸ _restabit_ cum Dausq. exponas, resisteret,
repugnabit.
577. _vestra_ scripti, unde recepi probb. N. Heinsio et
Drakenborch. ut per suam ipsorum famam et gloriam milites hortetur
Hannibal. Vulgo _nostra_: non male!
578. _saturatas sanguine_ corrig. N. Heins. _satiatas s._ Drakenb.
579. _Votis ite pares_ edidit Nicander et deinde alii, quod
perperam prob. Barth. Adv. V, 6, quia vix tantum vovere ausi sint
olim, quantum nunc Fortuna obtulerit, vid. not. In Put. cod. tamen
ita jam legi contendit Lefeb. _ne_ pro _ite_ R. 2.
Neu populi vos Martigenæ tardarit origo;
Intratam Senonum capietis millibus urbem,
Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis
Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum 585
Exspectant de more senes, mortique parantur.»
582. _populi Martigenæ_; conf. Virg. Æn. I, 276; VI, 873 al.
585. _exemplo proavorum_, ut olim, Roma a Gallis Senonibus, Brenno
duce, capta, quod vel tironibus notum ex Liv. lib. V, cap. 41 pr. et
Flor. I, 13.
--_nobile letum_, quia in honorum insignibus moriebantur; Lenz.
Malim referre ad genus mortis, quæ forti et obstinato ad eam animo
adpetita, memorabilis et gloriosa fuit.
586. _morti parantur_, ad mortem, ad moriendum se parant.
582. _Ne_ Col. quod tacite recepit Lefeb. _Heu_ R. 1, et Mediol.
585. _ad_ Col. bene. Vulg. _ac_, quod servavit Lefeb.
Talibus hinc Pœnus: sed contra Œnotria pubes
Non ullas voces ducis aut præcepta requirit.
Sat matres stimulant, natique, et cara supinas
Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. 590
Ostentant parvos, vagituque incita pulsant
Corda virum, armatis infigunt oscula dextris.
Ire volunt, et pro muris obponere densi
Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.
587. _Œnotria pubes_. Romana juventus. Cf. ad I, 2.
589. Scena miserationis plena, e Liv. XXVI, 9, adumbrata, at paulo
absolutior: qualibus locis inmorentur velim, qui Silium morosius
fastidiunt; Ern. Eumdem Livii locum Silius expresserat sup. v. 545
seq. Cf. et Liv. VII, 11 med.
591 sq. _pulsant Corda_, ut ap. Virg. Georg. III, 106. Cf. ad II,
213 (in V.L.) et 580.
593. _Ire volunt_ pubes, armati, et _pro muris_; ante muros; Lenz.
Immo pro salute urbis.
594. _respectant suos_, quos sc. inviti relinquunt: ut apud Quintil.
Decl. X, p. 174. «Invitus ille vanescebat ex oculis, multum
resistens, sæpe respiciens,» etc. Conf. ad VIII, 108.
--_fletum resorbent_ reprimunt. Cf. Senec. Herc. Œt. 1285, et Stat.
Theb. V, 654.
587. _hic_ Mars. et inde alii, _contraque_ pro _sed contra_ Put.
592. _defigunt_ Puteol.
Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ, 595
Et simul erupit motis exercitus armis,
Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos
Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis
Crinibus exululant matres, atque ubera nudant.
Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit, 600
Non sponte ad nostros Pœnum venisse penates?
598. Conf. VI, 560 sqq.
599. _ubera nudant_ planctus causa; Lenz. Nonne potius quia vestes
lacerant?
600 sqq. Brevis, at apta tempori et efficax admonitio: non timendus
est hostis, qui _non sponte_, h.e. expulsus e Capua (immo repulsus a
Capua, quam obsidione liberare non potuerat) venit et veluti in fuga
versatur; Ern. Silius vero Fulvio tribuit, quæ Fabius dixit ap. Liv.
XXVI, 8.
596. _motis_ Colon. Vulg. _junctis_, nisi quod _victis_ in Puteol.
pro _juctis_.
598. _plangor_ est ex emend. N. Heins. _clangor_ scripti et vett.
edd.
600. _nescius_ et mox _vestros_ Put.
A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura
Conantem tristis cæli cum murmure vasto
Turbavit fragor, et subita de nube procellæ.
603. Poeta exornavit Livianam (lib. XXVI, c. 11) descriptionem
tempestatis, qua prælium bis diremtum: quod cum judicio fecisse
censendus est, quum res ipsa tanti fuerit momenti. Colores imaginis
potissimum petiit e Virgil. Ge. I, 322 sqq., et Æneid. I, 84 sq.;
IV, 160 seq. Hujus tamen tempestatis nulla mentio fit ap. Polyb. IX,
6, 7, ubi aliæ memorantur causæ, cur Hannibal abjecerit spem urbis
capiendæ, et inde discesserit.
--_tristis fragor_; v. V.L.
603. _his dictis_ pro _tristis_ legendum censebat N. Heins. cui
τὸ _tristis fragor_ displicebat. Drak. contra monet, τὸ _tristis_
etiam cum voc. _cæli_ posse jungi, _triste_ autem _cælum_ dici in
nubes ac tempestates coactum, ut _lætum_ ac _hilare_ serenum. Sed
bis in uno versu adject. jungi cum substant., nullis interpositis
vocibus, plane abhorret a more poetarum, qui ubivis fere ea
disjungunt. Si lectio mutanda, _dictis_ reponerem sine _his_, vel
_dirus_. Vid. tamen not. ad XI, 540.
Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem 605
Romuleo Pœnum ut vidit subcedere vallo,
Cælicolis raptim excitis, defendere tecta
Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.
605. _Jupiter Æthiopum remeans tellure_ fingitur exemplo Hom. Iliad.
α, 423 sq., et Odyss. α, 22 sq., sed minus apte, nec nisi doctrinæ
ostentandæ causa. A deorum quoque majestate abhorrere videtur, quod
jubentur _discurrere in septem arces_, h.e. colles, in quibus sita
est Roma; vid. Georg. II, 535. Id tamen coll. vs. 707... 725, minus
displicebit.
607. _Cælicolas excitos_ emend. Gron. Obss. I, 17, quod locutio
_jubere alicui_ in optimis scriptoribus, vel numquam, vel
rarissime saltem sit obvia; confer Burm. ad Petron. c. LXXI;
Duker. ad Liv. XXIII, 21; XXVI, 41; Drak. ad Liv. XXXII, 16; Gron.
ad Liv. XLII, 43; Oudend. ad Cæs. B. C. III, 98; Ernesti ad Tac.
Ann. IV, 72; XI, 32; XIII, 15, clav. Cic. voc. _jubeo_. Enimvero
Perizon. ad Sanctii Minerv. l. II, c. 4, extr. recte monet, omnia
istæc et plura ejusmodi loca; a se et Sanctio laudata, non temere
conjecturis sollicitanda videri, et, si vel maxime solœca sit
locutio, nullam tamen h.l. mutandi causam esse, quum τὰ _Cælicolis
excitis_ possint esse ablativi absoluti.
Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta,
Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras, 610
Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros.
Concussi tremuere poli, cælumque tenebris
Clauditur, et terras cæco nox condit amictu.
Instat tempestas oculis, hostique propinquo
Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ 615
Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.
609. _e Tarpeio vertice_, monte Capitolino, Jovi inpr. sacro Cf. X,
360 sqq.
610. _grandinis iras_ docte pro grandine, quam iratus mittit.
613. _Claudi cælum_ dicitur _tenebris_, vel nubibus ac frigore, ut
contra _aperiri_, _recludi_, _reserari_, _resolvi_ luce, sole ac
calore. Vide Weitz. et Burm. ad Valer. Fl. I, 655; Cerda et Heyne ad
Virg. Ge. I, 393; IV, 52, et Æn. I, 155, 394; VIII, 523.
--_cæco_, atro, nigro, _amictu_, ut V, 36.
616. _insibilat ignis_, vivaciter, ut σίζειν ap. Hom. Odyss. IX,
394; Dausq.
610. _juncta... simul_ corrig. N. Heins. _nutu_ pro _cuncta_
reposuit Lefeb. coll. vers. 724. Non male! _junctim_ pro _cuncta_,
vel _cunctos Et ventos simul_ non male conj. Withof.
611. _concitat_ Put.
612. _Concussi_ scripti, Parm. et al. edd. vett. _Concussu_ R. 1,
Med. et al.
616. _membrisque_, non _membris_, Colon.
Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis
Bella movent, quantis animos et pectora possint
Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum,
Turbine confusum piceo et nigrante procella, 620
Atque omnes circa campos spumantibus undis
Involvit. Celsus summo de culmine montis
Regnator Superum sublata fulmina dextra
Libravit, clipeoque ducis non cedere certi,
Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta, 625
Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.
617. Venti promiscue ponuntur, omisso Euro. Sic Aquilo non memoratur
Virgil. Æn. I, 85, ubi v. Heyne Exc. III.
--_fuscis alis_; v. ad I, 589, et III, 524. Hæc vero verba non ad
solum Africum, sed etiam ad Notum ac Boream referenda esse, jam
monuit Drak.
618. _Bella movent_; conf. VII, 569 sqq.
619. _agmen aquarum_; vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 59, et Heyne ad
Virg. Ge. I, 322.
--_Fluit_ ex alto, e cælo, magna vis pluviæ _confusa_, coacta,
conlecta in nubibus piceis; Lenz, coll. Virgil. Ge. I, 322 sqq.
Immo, effusus est imber, _confusus_, commixtus, conjunctus cum
_turbine_, vel _procella_, vehementiore vento. Ita Liv. VI, 32, et
XXIII, 44, _ingentibus procellis fusus_, scil. _effusus imber
diremit pugnam_, scil. _pugnantes_.
620. _Turbine piceo_; cf. II, 630 seq.; V, 37, et VI, 321 sq.; Virg.
Æneid. III, 573 (ubi v. Heyne) et Ge. I, 320.
--_nigrante procella_; cf. Virgil. Æneid. IV, 120.
622. _montis_ Capitolini. Conf. v. 609.
624. _non cedere certi_, ut IV, 448.
625 seq. Cf. simil. loca, a Draken. laudata, Lucan. VII, 158 sq., et
Claudian. Consulat. Honorii, lib. VI, 344 seq.
618. _quantamque_ Puteol.
619. _ruit agmen a._ malebat N. Heins. idque Drak. videbatur multo
aptius exprimendo desuper cadentium imbrium ac procellarum
impetum. Sic et Schol. Statii Theb. I, 356, legit ap. Virg. Ge. I,
322. Sed vid. ibi Burm.
622. _celsi_, vel _Cœli_ (h.e. Cœlii montis) corrig. N. Heins.
neutrum bene. Cœlius mons ab h.l. alienus, (conf. v. 609) et
_celsus_ doctius quam _celsi_. _Celsus_ est in monte celso
consistens, ut VII, 124, et _arduus_ sup. v. 486, vel _sublimis_
sup. v. 609, Drak.
Ambustis sed enim ductor Sidonius armis
Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem,
Murmuraque a ventis misceri vana docebat.
Tandem post clades socium cælique ruinam, 630
Non hoste in nimbis viso, non ense, referri
Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras.
627. _sed enim_; v. ad I, 33.
628 sq. _Sistebat socios_, revocabat milites suos in aciem
prodeuntes. Hæc ad verbum fere translata e Virgil. Æn. IV, 209 seq.,
ubi vid. Heyne, qui verbum _miscere_ alio sensu, quam Silius cepit.
Cf. inf. XVII, 327 sq. Ex his locis Drak. colligebat, hanc
Carthaginiensium de tonitru et fulmine opinionem fuisse. Enimvero
designatur potius Hannibalis intrepidus et invictus animus,
contemtusque deorum. Cf. omnino sup. I, 58 (ubi v. not.) et 250...
255. Idem Drak. coll. Plin. II, 43, monet, fulmina hæc _vana_
proprie et ex disciplina augurali _bruta_ vocari, _ut quæ nulla
veniant ratione naturæ_.
--_Sistebat_, a fuga retinebat; Lenz.
630. _post clades socium_, per tempestates et fulmina factas; Lenz.
--_cæli ruinam_; v. ad I, 251.
«Ventis debebis nimirum hiemisque procellis
Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis
Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse 635
In terras licet.» Infrendens dum talia fatur,
Ecce serenato clarum jubar emicat axe,
Purgatusque nitet discussis nubibus æther.
633. _hiemis_; v. ad III, 197.
--_nimirum_, ut sup. v. 71, et scilicet, V, 114.
635. Ζεὺς καταιβάτης, de quo vid. Burm. Diss. Poeta immemor fuisse
videtur eorum, quæ supra v. 609 finxerat, Lenz. qui etiam docte
disputavit de Jove Elicio ac Descensore (Ζεὺς Καταιβάτης) in
_Magazin für Philologen_, Tom. II, p. 48 sqq. et in Obss. ad Ovid.
Fast. III, 179 (_Braunschw. Schul. Encyclop._ p. 118 sq.)
637 seq. «Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum
tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11, qui tamen postero demum
die id factum memorat, quum eodem loco acies instructas eadem
tempestas diremisset, ut inf. v. 664 sq.
--_jubar_ solis, ut ap. Virg. Æn. IV, 130.
--_axe_, cælo. Vid. ad VIII, 650.
633. _hiemique, procellisque_ conj. N. Heins. ut sit versus
hypermetros, quales apud Maronem frequenter occurrant; conf. ad
IV, 187. _Nimbis_, vel simile quid malebat Withof. pro _ventis_,
ne hæc vox cum synon. _procellis_ jungatur: quod tamen in poeta,
nedum in Silio, neminem obfendere debet.
636. _accensus_ pro _infrendens_ R. 1, 3, Parm. Med. Ben. haud
dubie e glossa. _miscendus_ Oxon. Vulgo male post _infrendens_
interpungitur.
Æneadæ sensere Deum, telisque repostis
Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras, 640
Et festa cingunt montis penetralia lauro.
Tum vultus, modo non parvo sudore madentes,
Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum,
Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo
Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.» 645
639. _Æneadæ_, Romani, _sensere Deum_, cognoverunt voluntatem
mentemque benignam Jovis. Cf. IV, 120.
640. Silius ante oculos habuit Virg. Æn. IX, 657, _Agnovere deum et
sensere_; Æn. XI, 477... 485, ut hic Hom. Iliad. ζ, 86 sq., 269
seq., 305 seq. Preces saltem inde petitæ.
--_Submissas tendunt dextras_; v. ad I, 673, et IV, 409.
641. In publica lætitia aræ ac templa deorum coronari, solebant,
suspensis in horum postibus sertis, frondibus et infulis. Cf. inf.
v. 743; Heyne ad Virg. Æn. II, 248 seq.; Gierig. ad Ovid. Met. VIII,
264; Toup. Opusc. T. II, p. 102; Barth. ad Stat. Silv. IV, viii, 1;
Koeppen. ad Hom. Iliad. α, 39.
--_montis penetralia_, templum Jovis in monte Capitolino.
642. De hoc tristi prodigio v. ad I, 86, 98, et VIII, 645.
--_vultus_ statuæ.
644. _sacro telo_; v. ad I, 253, et IX, 538.
645. Hæc magnifice dicta de Hannibale, sed indigne de Romanis, qui
tamen non omnes ita sensisse, vel certe dixisse censendi sunt.
Sic adeo orantes pressere silentia, postquam
Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.
Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan
Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus,
Pœnus adest, nec se castris Œnotria pubes 650
Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat
Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ
Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli
Per subitum cœpit, densæque subire tenebræ;
646. _silentium premere_, ut tenere, obtinere.
647. _Abstulerat terras_, earum adspectum, _Hesperus_, Vesper. Cf.
IX, 327.
648. «Postero die eodem loco acies instructas eadem tempestas
diremit. Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum
tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11.
--_Quem_ Hesperum _simul_, simulac, _Titan obruit_, luce radiisque
suis vicit, ejus adspectum abstulit et splendorem restinxit, vel
obscuravit. Conf. Stat. Achil. I, 293, et Tac. Agric. 17.
--_adtollens lampada_, graphice, proferens lucem; Ern.
650. _Œnotria pubes_, ut v. 587.
651. _Haud dum enses stricti_; cf. ad v. 384, et ad IX, 314, in Var.
Lect. Vid. ad IV, 101 seq.
652. _bella_, prælium. Vid. ad I, 621.
653. _Subficerent_, valerent, possent, ut ap. Virg. Æn. V, 22 al. In
tempestatis instauratæ imagine expende artem non contemnendam poetæ
colores variandi, quæ est pars ingenii Siliani maxime insignis et
ferax; Ern.
654. _Per subitum_; v. ad VII, 527.
650. _claustris_ emend. Burm. prob Drak. quia non in castris, sed
in urbe fuerint Romani. Enimvero Livius lib. XXVI, 10, memorat,
Fulvium inter, Consulesque circa portas Collinam Esquilinamque
castra posuisse, et c. 11, utramque aciem recepisse se in castra,
quæ forte die prælii longius ab urbe mota sunt; confer Polyb. IX,
6, 7, qui tradit, Consules primum castra ante urbis mœnia
communisse, et mox posuisse decem stadia ab hostium castris.
651. _mediique_ præstat judice N. Heins.
654. _redire_ (scil. ut pridie) _tenebræ_ malebat Burm. ne
_subitum_ et _subire_ in eodem versu legantur.
Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus 655
Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante
Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse,
Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:
656. _Incumbunt_ terris, in eas inruunt, ingruunt. Conf. Heyne ad
Virg. Æneid. I, 85, et Ge. II, 311; III, 197; Jani ad Horat. Od. I,
iii, 31.
--_crassus globus_ flammarum, fulmina _nimborum_, spissis atrisque
nubibus excussa. Cf. sup. IV, 441. Conf. V, 384... 388; Virgil.
Georg. I, 328 seq., et Horat. Od. I, xxxiv, 5... 12. Sensus h.l.
est: Tonitru tota natura et terræ tam altissimæ quam profundissimæ
infimæque, nec non remotissimæ (nam _Atlas_ terminus orbis terrarum
versus occidentem) partes contremuere.
658. _Quod tremat_ ex Put. et R. 2, recepit Lef. tamquam
elegantius, et quod sic certe Hor. loquutus sit. Quem vero ejus
locum respexerit nescio, forte Od. III, xxi, 19, ubi _tremere_ cum
quarto casu jungitur, quod tamen poetis solenne est, v. sup. not.
ad II, 53. Alius Hor. locus nostro similior, Od. I, xxxiv, 9 sq.
vulgatæ lectioni favet. _Quot_ Tell.
Audivere lacus Erebi, mersusque profundis
Adnovit tenebris cælestia bella Typhœus. 660
Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa
Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem
Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.
659. _Erebi lacus_, infera loca et manes.
660. De _Typhœo_; v. ad VIII, 540.
661 seq. _Invadit ducem_, Hannibalem.
[662.] _vana minantem_; v. ad I, 306 in V.L.
660. _regna_ pro _bella_ Tell.
662. _contantem_ R. 1, _conantem_ ed. Junt. et inde aliæ,
_moventem_ pro _minantem_ quædam edd. vett.
Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis,
Læta serenati facies aperitur Olympi, 665
Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem
Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo.
665... 667. Poeta bene variavit, quæ sup. v. 637 sq. dixerat.