Qui postquam adpulsis animos auxere carinis;
Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late 380
Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur;
Et conferre gradum: media intervalla patentis
Conripiunt campi properatis eminus hastis.
381. _Agmina inhorrescunt_ armis, conf. VIII, 570, et ad I, 423.
Longum militibus videtur tempus eundi in hostes, quos ideo eminus
jam telis lacessunt; Drak. Ardor pugnandi describitur, quem saltem
simulacro pugnæ explent; et singula cum delectu, at luxuriantius
expressa, Ern.
383. _Corripiunt_; v. ad I, 570.
--_properatis_, properanter missis. Sic ap. Liv. II, 46: «Pilis
inter primam trepidationem abjectis temere magis quam emissis, pugna
jam in manus, jam ad gladios, ubi Mars est atrocissimus, venerat.»
Cf. ad IX, 314 in Var. Lect.
381. _videntum_ Put. _videntur_, vel _jubentur_, et v. 383 _campi
ut properatis_ conj. N. Heins.
Donec ad expertos enses, fidissima tela,
Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque, 385
Alternique animas sævo in mucrone relinquunt.
384. _expertos enses_, ut _expertam clementiam_, dixit Liv. III, et
similia alii: experientia vero hæc causa est, cur _enses_ a poeta
dicantur _fidissima tela_; Dausq. Cf. tamen Var. Lect.
386. Cf. Virg. Ge. IV, 238.
384. _exsertos enses_ idem et jam ante Livineius recte, opinor,
scribendum putavit. Id recepere Cellar. ac Lefeb., et probavit
Draken. coll. Stat. Theb. X, 450, et XI, 377; vid. sup. ad IX,
314, et h.l. not. Heins. ad Val. Fl. III, 246, et Claud. in Rufin.
II, 400, ubi præterea _Deventum_, sed memoriæ haud dubie vitio,
scripsit, quod nolim in locum τοῦ _Perventum_ a Cell. substitutum
esse.
385. _dira inde lues, cæduntque caduntque_ Col. et R. 2; conf. V,
623; Lucan. IV, 558; Heins. ad Valer. Fl. III, 246; IV, 426. Vulgo
_dura inde lues, ceduntque c._
Non equidem innumeras cædes totque horrida facta
Sperarim tanto digne pro nomine rerum
Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem.
Sed vos, Calliope, nostro donate labori, 390
Nota parum magni longo tradantur ut ævo
Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.
387 sq. Cf. IV, 525 seq., et IX, 340 sqq.
388. _tanto pro nomine rerum_, tantis rebus. Cf. ad V, 161.
390. _vos, Calliope_; vid. V.L. et not. ad III, 222.
391. Fac, o Musa, ut laudes Ennii, magni viri, meis carminibus ad
memoriam posteritatis tradantur.
387. _fata_ opinabatur N. Heins. quoniam _facta_ mox sequuntur;
sed quatuor demum versibus interjectis.
391. _ut_, non _in_, scripti et R. 2.
Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,
Miscebat primas acies, Latiæque superbum
Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus 395
Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ:
Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno.
393 sqq. Elogium Q. Ennii poetæ, quem Silius fortiter pugnantem
inducit. Ennius obiit anno ætatis LXXII, U.C. 585, et XXXIII post
confectum b. Punicum II. Natus est _Rudiis_ prope Tarentum (unde
Tarentinum eum prodit Hieron. Chron. Euseb. Olymp. 135) in
_Calabria_ (quæ _Messapia_ Græcis et Iapygia vulgo dicitur) et a
_Messapo rege_ originem duxisse perhibetur. Vid. Fabric. Bibl. Lat.
lib. IV, cap. 1, et Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æneid. VII, 691.
--_Rudiæ_, hodie _Ruia_, seu _Musciagna_ in _Terra d’ Otranto_.
--_Miscebat acies_; vid. ad I, 69.
--_Latiæ superbum Vitis decus_; vid. ad VI, 43. Ennius poeta
centurionis olim munere fungebatur in Sardinia.
397. conf. sup. ad vers. 31 in V.L.
393. _Mesapi_, _Mersapi_, _Mesappi_ alii. Sed _Messapi_ Col. Cf.
Intpp. ad Virg. Æn. VII, 691; Gruter. Insc. p. 297; Turneb. Adv.
XXII, 3.
395. _dextram_ est ex emendat. Gron. in Diatr. Stat. Vulgo
_dextra_.
Is prima in pugna (vates ut Thracius olim,
Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo,
Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) 400
Spectandum sese non parva strage virorum
Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor.
398 seq. Cf. Claud. de laud. Stilic. lib. III; Præf. v. 11 sqq.
--_prima in pugna_, inter προμάχους, vel ἀριστεῖς _vates Thracius_,
Orpheus, Argonautarum comes, cui apte comparatur Ennius.
399. _Cyzicus_ rex Dolionum in insula Propontidis, quæ olim
Dolionis, et ab eo Cyzicus dicta est (Plin. lib. V, cap. 32; Strab.
XII, pag. 575; Apollon. II, 767; Flor. III, 5), _Argo_ navem h.e.
Argonautas, qui, quum hospitio benigne ab eo excepti discessissent,
noctu tempestate orta ad eamdem insulam rejecti erant, _bello
quassit_, h.e. adortus est putans eos hostes esse (unde h.l.
_infestam_, h.e. quos infestos, vel hostes esse arbitrabatur), et
quidem Macrienses, vel Macrones, Pelasgicæ stirpis: ipse vero a
Jasone, ignaro quis esset, occisus est et postero die sepultus. Cf.
Var. Lect. Apollon. I, 948 sqq.; Orph. Argon. v. 499... 593; Hygin.
f. 16 et 273; Conon. Narr. 41; Apollod. I, ix, 18; Euphorion ap.
Parthen. Erot. c. 28; Valer. Fl. lib. II et III; Mela I, 19.
400. _Rhodopeia_, Thracia, epith. orn.
--_pectine_, lyra, ut V, 205 et al.
399. _Infaustam Argo_ male corrig. Dausq. Infaustus potius Cyzicus
fuit, non Argonautæ, nisi quod inprudentes et ignari illum,
hospitem suum, obtruncarunt. _Infectam_ Merula in vita Ennii p.
XII. Vulgatum tuetur Drak. et _infestum_ exponit infestatum, qui
infestatur, coll. Gell. IX, 12, (_Infestus adpellatur, qui malum
infert cuipiam, et contra, cui aliunde inpendet malum_, etc.) Non
Marc. verbo _Infestum_ et Barth. Adv. XXII, 9; conf. not. ad II,
99. Sed vid. not. ad h.l. _Cyzicus_, non _Cizicus_, Col. _Argo_,
non _Argon_, Col. Med. Mars. et Martin. Herbip.
401. _Spectandum is sese_, ut τὸ _is_ repeteretur, malebat
N. Heins.
402. _dextris cædibus_, emend. Barth. Adv. IV, 10, ut sensus sit:
successu pugnæ virtus augebatur. At vulgata lectio bene se habet,
et τὸ _dextræ_ tam cum _ardor_, quam cum _cædibus_ jungi potest.
_Dextra_ passim pro virtute, et manu viri fortis.
Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus
Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.
403. _æternum fore_ se, h.e. nomen suum, gloriam sibi a. fore, _si
pelleret_, repelleret vel adeo occideret, _tantam labem_, hostem tam
exitiabilem: nisi malis, si tantam calamitatem ac perniciem, quam
Ennius Pœnis virtute sua moliretur, averteret, propulsaret, scil.
cæde ejus.
404. _labes_, ut al. _lues_, _pestis_, _pernicies_, al. Cf. ad I,
174; VIII, 21; X, 603.
--_perlibrat_, v. ad I, 317.
403. _spernens_ Col. et Oxon. _hostis_ Col. et R. 1; _Hostus_
R. 2, et ita legendum duxerat N. Heins. Vulgo _Oscus_; cf. ad
v. 347.
404. _perlibrat turbidus_ (v. sup. not. ad I, 477) vel _fervidus_
(ut V, 320, IX, 129, 422) opinabatur N. Heins. Sed cf. II, 124;
Virg. Æn. IX, 431, et Ovid. Met. V, 32. Drak.
Risit nube sedens vani conamina cœpti, 405
Et telum procul in ventos dimisit Apollo.
405 sq. Iterum θεὸς ἀπὸ μηχανῆς, in periculo, quod magno viro
inminet, ut passim.
--_Apollo_ tutor et præsidium vatis.
--_Risit vani conamina cœpti_, præclara idea et magnifica, ut apud
Horat. Od. III, xxix, 30 (ubi vid. Jani) et Psalm. II, 4. Languent
tamen _conamina cœpti_.
Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi
Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum
Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.
407. _super his_ sc. dixit. Vid. ad I, 60 in Var. Lect. _Sacer_,
quia vates est. Cf. Jani ad Horat. Od. III, i, 1... 3; IV, ix, 28.
408 sq. _sororum Aonidum_; v. ad VIII, 594; XI, 436, 464. Sic apud
Virg. Æn. VI, vs. 662: _Phœbo digna loquuti_. _Ed._
407. Hæc verba varie emendavit N. Heins. _nimium que superbe S.
h._; (quod etiam conj. Scalig. et recepit Cell.) _superbi Sperati
hausisti_; _superba Sperata h._; (ut et non nemo apud Dausq.)
_nimiumque superbi Irrita spes ausi est_, vel _Spes ablala ausi
est_, vel _Spe fata hausisti_. Si quid mutandum, equidem maluerim,
_Nimium en vanam nimiumque superbam Spem mente hausisti_, ut ap.
Virg. Æn. X, 648. Turnus _animo spem turbidus_ (forte _turgidus_)
_hausit inanem_. Vulgatam lectionem, quæ omnino corrupta videri
potest, tuetur Dausq. et Barth. Adv. IV, 10. Ille intelligebat
_superbi_ viri _sperata_, ut _monstrata_ supra (conf. V, 364);
hic: nimium superbi et nimium juvenis sperata animo concepisti.
Reliqui intpp. h.l. tacent. Withof. ingeniose emend. _nimiumque
superbi Sperare hæc ausi est_: qua ipsius sententia nil literis
vicinius, clarius certiusque dici potest.
408. _auxisti_ pro _hausisti_ Tell. et R. 2.
409. τὸ _est_ primus omisit Marsus operarum lapsu, et recte jam
restituerunt Gryphius, Nutius, D. Heins. et alii, etsi hiatum
illum exemplis firmavit Barth. Adv. XX, 18, et ad Calpurn. ecl. V,
12.
Hic canet inlustri primus bella Itala versu, 410
Adtolletque duces cælo; resonare docebit
Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore
Ascræo famave seni.» Sic Phœbus, et Hosto
Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.
410 sq. Præclari versus de Ennio, carminis epici apud Romanos
parente, qui eo Annalium Rom. libros XVIII scripsit. Conf. insignis
locus Lucret. I, 118 sq. quem Silius ante oculos habuisse videtur.
411. _Adtollet cælo_, ut I, 1.
412. _Latiis modis_, romano, seu latino carmine epico. Conf. Horat.
Od. III, xxx, 13, 14, et Epist. I, iii, 12, 13; II, ii, 143 al.
413. _Ascræo seni_, Hesiodo, cujus patria Ascra, vicus Bœotiæ, ut
ap. Virg. Ecl. VI, 70, et Ge. II, 176.
414. Cf. V, 447; Liv. XXIII, 41.
412. _Latiis_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _latis_, solenni aberratione;
cf. Heins. ad Claud. de Raptu Pros. II, 177, ad Ovid. Met. I, 560,
et Fast. II, 555; V, 241. Merula in fragm. Ennii p. 2; Grot. ad
German. Arat. Phœn. p. 3. Silium tamen h.l. Hesiodi tantum, nec
potius Homeri meminisse, recte obfendit Barth. Ad. IV, 10, et
Wesseling. Obss. varr. L. II, c. 30, p. 280, 281. Hinc ille
emendabat _Ascræo Smyrnæve seni_; hic vero, _nec cedet Homero_,
quod omnino adridere potest; nisi potius verba _Ascræo seni_ a
docta manu ex Virg. Ecl. VI, 70, margini olim adscripta in textum
inrepserunt, et vera lectio fuit, _nec cedet honore Cumæo_, vel
potius _Smyrnæo famave seni_; conf. not. ad VIII, 594. Comparatio
certe Ennii cum Hesiodo parum apta est, quum non eodem carminum
genere inclaruerit: nam quod græcam Evhemeri historiam de origine
Deorum latine et quidem prosa oratione reddidit, nihil facit ad
rem.
413. _Hosto_ Col. et R. 2, _Hosco_ Tell. Vulg. _Osco_; cf. ad
v. 347, et 403.
Vertuntur juvenis casu perculsa per agros 415
Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ.
Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ,
Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum
Pectus, et ad manes urget vestigia nati.
416. _effusæ_; v. ad II, 151.
417. _turbidus iræ_, ut IX, 23; v. ad I, 477.
418. _Barbaricum_, incondito clamore, qualis barbarorum esse solet.
Cf. III, 346.
419. _urget vestigia_, exquisite pro festinat, morte adcelerata;
Ern.